مۇسىلمان الەمىنىڭ بىرلىگى

كەشە تاۋەلسىزدىك سارايىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسى ءوز جۇ­مىسىن باستادى. وعان 1,6 ملرد. حالقى بار ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امەريكاداعى مۇسىلمان مەم­لە­كەت­تە­رى­نىڭ 56 ەلىنەن 1200-گە جۋىق دەلەگات, باقىلاۋشى جەتى ەلدەن, الەم­دىك بەدەلگە يە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردان وكىلدەر قاتىستى. سەسسيادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. جۇمىر جەردىڭ ءتورت قۇرلى­عىن­دا 57 مۇشە مەملەكەتى بار, الەم­دەگى ەڭ ءىرى ۇكىمەتارالىق ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا 1995 جىلى مۇشەلىككە ەنگەن قا­زاق­ستان مۇسىلمان الەمىندە بو­لىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق ۇدە­رىس­تەرگە بەلسەندى ارالاسۋدى ءوزى­نىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ما­ڭىز­دى ۆەكتورىنىڭ ءبىرى رەتىندە قا­راستىرىپ كەلەدى. سوندىقتان دا قازاقستان يكۇ-داعى توراعالىعى تۇسىندا «بەيبىتشىلىك, ىنتى­ماق­تاس­تىق جانە دامۋ» دەگەن تەك يسلام الەمىنە عانا ەمەس, الەمدى جا­سامپازدىققا جۇمىلدىراتىن ۇران­دى ۇستاناتىنىن ءمالىم ەتكەن. بۇۇ-دان كەيىن مۇشەلەرىنىڭ سانى جاعىنان ەكىنشى ورىنداعى وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءتور­اعا­لىق تىزگىنى بىلتىرعى جىلى تاجىك­ستان­دا بولسا, ال بيىل ونىڭ باس­شى­لىعىنا ءبىزدىڭ ەلىمىز كەلىپ وتىر. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعى قارساڭىندا يكۇ-عا ءتور­اعا­لىقتى قابىلداپ الاتىن ۇيىمنىڭ 38-ءشى سەسسياسىنىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىك سا­رايىندا وتكى­زى­لۋىن­دە دە سيمۆولي­كا­لىق ءمان جاتقانداي. جيىن قاسيەتتى قۇران كا­رىم­نىڭ قۇدىرەتتى ۇنىمەن اشىلدى. استانا قالاسى «نۇر استانا» مە­شىتىنىڭ باس يمامى قاليجان زاڭ­قوەۆ باۋىرىمىز قوڭىر داۋ­سى­مەن قۇراندى ماقامداپ جەتكىزگەندە, بارشا مۇسىلمان مۇددەسى ءبىر ارناعا توعىسىپ, يسلام رۋحى بيىكتەگەن. مۇنان كەيىن تاجىك­ستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نيزوميددين زوحيدوۆ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە العىس بىلدىرەتىنىن, گۋماني­تار­لىق, ساياسي جانە ەكونوميكا­لىق سالالارداعى قارارلاردىڭ قابىلدانۋى يسلام الەمىنىڭ ودان ءارى قاراي دامۋىنا بارىنشا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتا كەلىپ, سەسسياعا قاتىسۋشى مەملە­كەت­تەر­دىڭ رەسمي دەلەگاتسيالارىن, اي­ماق­تار بويىنشا ءسوز سويلەيتىن بايانداماشىلاردى تانىستىرىپ ءوت­كەننەن كەيىن, وزدەرىنىڭ وكى­لەت­تىك مەرزىمىنىڭ اياقتالعانىن ءما­لىم­دەدى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 40 جىل تولسا, وسى جىلدار ارالىعىندا ۇيىم كوپ جۇمىس اتقاردى. مۇ­سىل­مان الەمىنىڭ دامۋى ءۇشىن اعىمداعى اتقارىلاتىن ىستەرگە قوسا, بۇگىنگى الەمدە ورىن الىپ وتىرعان ءتۇرلى ەكونوميكالىق, قارجى داعدارىسىنا قارسى جانە دە يسلاموفوبياعا قارسى بىرقاتار جۇمىستاردى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇگىنگى سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىم مول. بارلىعىمىز كۇشى­مىز­دى بىرىكتىرە وتىرىپ, العا قويعان ماقساتتارعا جەتەمىز دەپ ويلاي­مىز. ال وسى ۇيىم قۇرىلعالى بەرى ءدال بۇگىنگىدەي كەڭ اۋقىمدى باس قوسۋ العاش رەت ءوتىپ وتىر. ءبىز ءوز توراعالىعىمىز تۇسىندا اللا تاعالادان مۇسىلمان الەمىنىڭ دا­مىپ, وركەندەۋىن تىلەيمىز, دەي كەلە, توراعالىق تىزگىنىن قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قا­زى­حانوۆقا تاپسىردى. مينيستر سەسسياعا قاتىسۋشى قوناقتارعا العىس ءبىلدىردى. بيىل­عى جىل قازاقستان ءۇشىن ساياسي وقيعالارعا تولى جىل بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى وسىناۋ تاريحي وقيعامەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىن ايت­قان مينيستر افريكا, اراب جانە ازيا ەلدەرى توبىنىڭ وكىلدەرىنە ءسوز بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرعانىن مالىمدەپ, العاشقى ءسوزدى مالاي­زيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى داتو سري انيفا امانعا بەردى. قوناق ۇيىم توراعاسىنىڭ اتى­نا, دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە ري­زاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, «ءبۇ­گىنگى سەسسيادا ءبىزدىڭ دەلەگاتسياعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ءسوز بەرىپ وتىرعاندارىڭىز ءۇشىن العىسىم­دى بىلدىرگىم كەلەدى. مۇنداي حا­لىقارالىق ۇيىمنىڭ مىنبەسىنەن ءسوز سويلەۋ ەلگە, سول ەلدىڭ وكىلىنە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت دەپ بىلەمىن» دەدى. قازاقستاندى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىمەن قۇتتىقتاي كەلە, وسى وتىرىستى وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. دەلەگاتسيا ءمۇ­شەلەرى قازاق ەلى تاراپىنان كور­سە­تىلىپ جاتقان قوناقجايلىق ءداس­تۇرلەرگە ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مىنىڭ قازىرگى الەمدىك ساياساتتا اتقاراتىن وزىندىك ءرولى بار. جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتكەن جىلعى ءتور­اعا­سى­نا دا جانە يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ قىزمەتىنە دە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. ە.يحسانوعلىعا ۇيىم­نىڭ بەدەلىن كوتەرۋدەگى ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بۇگىنگى الەمدەگى جاعدايلار مەن وقيعالار ءبىزدىڭ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رولىنە باسقاشا كوزبەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعىنا بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ وتىرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. جانە ولاردىڭ ءار­قايسىسىنىڭ شەشىلۋ جولدارىنا قاتىستى ءوز ۇسىنىستارىمىزدى دا ءبىلدىرىپ وتىرۋىمىز كەرەك. جال­پى الەمدىك دەڭگەيدەگى مۇنداي شا­قىرۋلارعا يسلام الەمى قا­شان­دا دايىن بولۋى ءتيىس دەپ ويلاي­مىن. بۇل رەتتە مەنىڭ وتانىم دا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا قاشاندا دايار دەپ اياقتادى ءسوزىن مالايزيالىق مەيمان. كەلەسى كەزەكتە توراعا ءسوزدى ومان سۇلتاناتىنىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى مەملەكەتتىك ءمينيسترى يۋسۋف بەن الاۋي بەن اب­داللاعا بەردى. ول تەك ءوز ەلىنىڭ اتىنان عانا ەمەس, بۇكىل اراب الەمى اتىنان ءسوز العانىن ايتتى. ءبىز استانا قالاسىنىڭ سۇلۋلى­عى­نا ءتانتى بولدىق. قازاقستاندا بولعانىمىزعا وتە قۋانىشتىمىز. مۇنداعى عاجايىپ ساۋلەت ەسكەرت­كىشتەرىنىڭ ارقايسىسىندا پرە­زي­دەنتتىڭ قولتاڭباسى مەن يدەياسى جاتقانىنا قانىق بولدىق. مۇن­داي باسشىسى بار ەلگە ۇيىم ءتور­اعالىعىنىڭ تىزگىنى تيگەن ۋاقىتتا يكۇ جەتىستىكتەرگە جەتە بەرەتىنىنە يمانىمىز كامىل. جانە بۇگىنگى كونفەرەنتسيانىڭ دا جەمىستى بو­لا­رىنا سەنىمىمىز مول. ومان سۇل­تاناتى ۇيىم جۇمىسىنا ءوز ۇلە­سىن قوسا بەرەتىن بولادى, دەدى ابداللا. مۇنان سوڭ مودەراتور قارا قۇرلىق وكىلى, گابوندىق ارىپتەسى فرانكوفوني رافاەل نگازۋز مىرزاعا ءسوز بەردى. ءبىز بۇگىن اسەم شاھاردا جينالىپ وتىرعانىمىز­دى قۇرمەت تۇتامىز. مەن افريكا ەلدەرىنىڭ اتىنان وسى كون­فە­رەن­تسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭ­گەيى­نە جوعارى باعا بەرىپ, ريزاشى­لى­عىمىزدى جەتكىزسەك دەيمىن. جانە ءوز ەلىمنىڭ پرەزيدەنتى اتىنان قا­زاقستانعا العىس جەتكىزۋدى ءمار­تە­بە سانايمىن. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز جاساپ جاتقان جۇمىستارعا ءبىزدىڭ باسشىمىز وتە جوعارى باعا بەرەدى. جانە قازاقستاننىڭ ۇيىم جۇ­مىسىنا سەرپىن بەرەرلىك ارەكەت­تە­رىن تولىق قۇپتايدى. بۇگىنگى ءىس-شارا بارىسىندا كوپتەگەن ماسە­لە­لەر تالقىلانادى. بارلىق يسلام الەمى وڭىرلەرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى كوتەرىلەدى. الدىمىز­دا تۇرعان كۇرمەۋى قيىن ماسە­لە­لەردى بىرلەسە شەشۋدە ارى قاراي­عى ىنتىماقتاستىقتى جالعاس­تى­رۋ ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەننىڭ ءبا­رىن جاساي بەرەمىز. مۇسىلمان ۋم­ماسى ءۇشىن وسى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ۇلكەن ءتوزىم­دى­لىكتى, ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. افريكا ەلدەرىن دامىتۋ جونىندە قابىل­دا­عان ۇيىم باعدارلاماسىنا ال­عىسىمدى بىلدىرەمىن. الدا ءالى دە شەشىلمەگەن كوپ ماسەلە بار. سو­عان بايلانىستى ءبىز سول مەملەكەتتەردى, ولاردىڭ ۇكىمەتتەرىن وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. ۇيىم وتىرىس شەڭ­بەرىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە بەرەدى دەپ ويلايمىن. مۇنداعى قابىلدانعان شەشىمدەر كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جە­تىلدىرە تۇسەدى دەگەن نيەتتەمىن. ساحارا ءوڭىرىنىڭ ۇيىمعا قاتى­سۋ­شى ەلدەرى وسى وتىرىس بارى­سىن­دا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ كە­لەشەكتە زور ءرولى بولۋىن قا­لاي­دى دەدى گابوندىق مينيستر. سەنەگال رەسپۋبليكاسىنىڭ ار­نايى ەلشىسى ابدوۋ فالل سەنەگال پرەزيدەنتىنىڭ ۇيىمعا جول­دا­عان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جەتكىزدى. ءسىز­دەردىڭ الدارىڭىزدا ءسوز سويلەۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت دەپ بىلەمىن. قازاقستاننىڭ قوناقجاي­لى­عىنا العىسىمدى ايتامىن. ال­دى­مىزدا تۇرعان ماقسات-مىندەت­تەر­دى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسى زالعا ءبىر كىسىدەي جينالىپ وتىر­عان ۇيىم مۇشەلەرىنە دە العىس ايتقىم كەلەدى. ءبىز ءوز جۇمى­سىمىزدى ءارى قاراي جاڭا ماقسات­تارعا قۇرۋىمىز كەرەك. بولا­شاق­تا الدىمىزدان شىعاتىن جاڭا داعدارىستاردىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا قارسى تۇرىپ, تويتارىس بەرۋدە بىرلەسە قيمىلداعانىمىز ءجون. جالپى, قاي كەزدە دە كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە بىرلەسە قي­مىلداعان ماڭىزدى. ەندى, مەن شەشىلمەگەن ماسەلەلەرگە توقتال­سام دەيمىن. ماسەلەن, پالەس­تي­ناعا باي­لانىستى جاسالىنىپ جات­قان جۇمىستار, كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرۋ جونىندەگى ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. بۇل ەلدىڭ حالقى قابىل­دان­عان شەشىمدەرگە ۇلكەن ءۇمىت­پەن قاراۋدا. ولار يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى شيەلەنىس ءادىل شەشىلەدى دەپ ءۇمىت ارتادى. ءبىز ءوزى­مىزبەن ۇجىم شەڭبەرىندە ارىپتەس ەلدەرمەن ىنتىماق­تاس­تىق­تى تە­رەڭدەتۋگە ءاردايىم بەيىلدىمىز. ءبىزدىڭ قۇرلىقتاعى ءارىپ­تەس­تەرىمىزدى قولداۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتىمىز قارجى رەسۋرستا­رىن ءبولىپ وتىر. ول ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى الەۋ­مەت­تىك حالىققا قاجەتتى سالالارعا جۇم­سالماق. ال ينۆەستيتسيالىق قار­جىنىڭ مولايۋى ءتۇرلى قيىن­شى­لىقتارعا تاپ بولعان ەلدەرگە تاپتىرماس قولداۋ. جانە ءبىز جاڭا تەحنولوگيامەن, وزىق تاجىريبە­مەن الماسۋدى باستى ۇستانىمنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىپ, جانە وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسە­تە­مىز. ال ول ءوز مانىندە الەۋەتتىڭ جوعارىلاۋىنا قۋاتتى اسەرىن تيگىزەدى. 2011 جىلدىڭ ماۋسىمىنان 2012 جىلعا دەيىن قارجى بولەمىز, بۇل قارجىنىڭ قولداۋىمەن ءوت­كىزىلەتىن باستى شارالار يسلامو­فو­بيانى ەڭسەرۋگە جۇمسالاتىن بولادى. سونداي-اق يسلام ەمەس مەم­لەكەتتەردەگى مۇسىلماندىق­تان شوشۋدان ارىلتۋعا, تۇپتەپ كەلگەندە, مۇسىلمان الەمىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتكىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى يسلام ءدىنى ور­تاقتاستىرىپ وتىر. ال يسلاموفوبيامەن كۇرەستە ءبىز بىرىزدىلىك تانىتىپ, ورتاق ۇدەدەن شىعۋعا ءتيىسپىز. اللا تاعالا ءبىزدىڭ وسى مىندەتىمىزدىڭ ورىندالۋىنا جەت­كىزگەي دەپ ويىن تياناقتادى ول. بايانداماشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىنە العىسىن جەتكىزگەن ەر­جان حوزە ۇلى دەلەگاتسيا باس­شى­لارىن ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆپەن بىرگە ەستەلىك ۇجىمدىق سۋرەتكە تۇسۋگە شا­قىر­دى. وسى راسىمنەن كەيىن ءسوز يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ە.يحسانوعلىعا ءتيدى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوعلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, دەلەگاتسيا باسشىلارىنا, مينيسترلەرگە قاراتا ايتقان سوزىندە ءوزىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋ قۇر­مە­تىنە يە بولعانىنا العىسىن جەتكىزدى. «يكۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى 38-ءشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەۋ – ۇلكەن مارتەبە. بۇل كونفەرەنتسيا قازىرگى زامانعا ساي ءارى ادەمى قالا – استانادا ۇيىمداستىرى­لىپ وتىر. مەن وسى ورايدا, قازاقستان ۇكىمەتى مەن قازاقستان حالقىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىق­تاي وتىرىپ, قوناقجايلىعى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. حا­لىق­ارالىق ساحناداعى ءوزىنىڭ سا­ليقالى ساياساتى ارقاسىندا قا­زاق­ستان ءوزىنىڭ مۇسىلماندىق بول­مىسىن ساقتاپ قانا قويماي, جا­ڭا­رۋ جولىنا بەت الدى. بۇل – قا­زىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە قازاق­ستان­نىڭ مۇسىلمان وركەنيەتىندە كوشباسشىلىق تىزگىندى قولىنا الۋعا دايىن ەكەندىگىنىڭ ءبىر كورى­نىسى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى­نىڭ نەگىزىندە بۇعان قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن», دەدى  ە.يحسانوعلى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ باس حاتشىسى ءوزىنىڭ بايان­داماسىندا ۇيىم قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرى نەگىزىندە بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقار­عا­نىن اتاپ ءوتتى. «يكۇ ۇلكەن جول­دى ارتقا قالدىردى. ونىڭ ىقپال-اسەرى تەك ۇيىمعا مۇشە ەلدەرگە عانا ەمەس, حالىقارالىق ساحناعا دا سەزىلدى. وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى كوپ­تە­گەن ماڭىزدى قۇرىلىمدار ءبىزدىڭ ۇيىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتۋ نيەتىن ءبىلدىرىپ وتىر. ۇيىمنىڭ جارعىسىندا كوزدەلگەن مىندەتتەر مەن 2005 جىلى سامميتتە قا­بىل­دانعان شەشىمدەر نەگىزىندە ءبىز يكۇ-نىڭ بەدەلىن جانداندىرىپ, ونىڭ ماڭىزىن ودان ءارى ارتتى­رۋعا مۇمكىندىك الدىق. مەن مى­نا­نى سەنىممەن ايتا الامىن: قا­زىرگى تاڭدا يكۇ حالىقارالىق ساح­ناداعى ءوزىنىڭ ورنىن مىقتاپ بەلگىلەپ قانا قويماي, حالىق­ارا­لىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە, كوپ­تە­گەن اۋقىمدى شارۋالار اتقارىپ كەلەدى», دەدى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى. ەكمەلەددين يحسانوعلى سەسسيا بارىسىندا حالىقارالىق كليمات شەڭبەرىنە سايكەس, مۇسىل­مان­دىق ۋمماعا قاتىستى بىرقاتار ەسكەرتۋلەرىنە توقتالىپ ءوتتى. «ءبۇ­گىن­دە مۇسىلمان الەمى ءوزىنىڭ تۇ­راقتىلىعى مەن دامۋىنا, گۇل­دە­نۋىنە كەرى اسەر ەتەتىن كۇردەلى جاعدايلارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ۋم­مانىڭ كەيبىر بولشەكتەرى ءالى كۇن­گە دەيىن ىشكى تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىققا ايتارلىق­تاي ءزارۋ. بۇل اۋمالى-توكپەلى مەرزىمدەگى قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت. مۇسىلمان الەمى ءوزىنىڭ تاريحىن ايقىن­داي­تىن كەزەڭدى باسىنان وتكەرۋدە. ال ول ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ ماق­سات-مۇددەسىن كوزدەيتىن ءىس-شا­رالار ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ قا­جەت­تىگىن تاعى ءبىر نىقتاي تۇسەدى. ولار قۇقىقتىق ءتارتىپ, ادام قۇ­قى­عى, ۇلتتىق ۇنقاتىسۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ اياسىندا جۇزەگە اسى­رىلۋى ءتيىس. يكۇ-نىڭ جارعىسى جانە 10 جىلدىق مەرزىمدەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى بىركەلكىلىك جانە جاڭارۋ قاعيداتتارىن باس­شى­لىققا الىپ كەلەدى. بۇل ەكى قۇ­جات تا مۇسىلمان الەمى الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىن ەڭ ءبىر وڭ­تايلى ءىس-شارالار نەگىزىندە ازىرلەنگەن. وسى ءبىر مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, مۇسىلمان ەلدەرىنەن ۇيىمنىڭ 10 جىلدىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنا تاعى دا سۇيەنىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارعىم كەلەدى. جاقىندا سول­تۇس­تىك افريكادا ورىن العان وقي­عاعا سۇيەنە وتىرىپ, مەن تۋنيس پەن ەگيپەتتەگى ىشكى حالىقارالىق توڭكەرىستىڭ اسەرىنەن ورىن العان دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە توق­تال­عىم كەلەدى. تاياۋ كۇندەرى وسى ەلدەرگە جاساعان ساپار ءناتي­جە­سىنە سايكەس, بۇل وزگەرىستەردىڭ بو­لا­شاقتا قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن دە­موكراتيانى, ەكونوميكالىق دامۋ­دى نىعايتا تۇسەدى دەپ سەنىم بىلدىرگىم كەلەدى. ليۆياداعى داعدا­رىس­تى دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شەشۋىمىز قاجەت. ءبىز ليۆيا حال­قىنىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپتى ور­نىقتىرۋ تۇرعىسىنداعى زاڭى جانە تالاپتارىمەن كەلىسەمىز ءارى موي­ىندايمىز. وتكەن اپتادا جوعارى دەڭگەيدەگى دەلەگاتسيا وكىلدەرىن وسى ەلگە جىبەرىپ, ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتىپ, كەرىسىنشە گۋمانيتار­لىق كومەككە مۇمكىندىك بەرۋ قا­جەتتىگىنە شاقىردىم. يكۇ سيريانىڭ كەيبىر قالالارىندا ورىن الىپ جاتقان بەيبەرەكەتسىزدىك پەن تارتىپسىزدىكتى ۇرەيمەن ءارى قورقىنىشپەن باقىلاپ وتىرادى. ءبىز بۇل ەلدى ۇلتتىق ۇنقاتىسۋعا, سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتى, حالىق پەن ءتارتىپ ساقشىلارى اراسىنداعى قاقتىعىستاردى توق­تاتۋ ماقساتىندا سيريانىڭ ۇكى­مەتى جاريالاعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جەدەلدەتۋگە شاقىرامىز. ال يەمەندە ورىن العان وقيعالار ىشكى داعدارىستى ۇلتتىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى شەشىپ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن بيلىكتىڭ بەيبىت جولمەن مەملەكەتكە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. ءبىز باحرەيندەگى ۇلتتىق كونسەنسۋسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى بۇكىلالەمدىك, ۇلتتىق ۇنقاتىسۋدى قولدايمىز. وسى ورايدا, باحرەين تاراپىنا اشىق ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزدى­لى­عى جونىندە تاعى دا ايتا كەلە, بۇل ءوز كەزەگىندە وسى ەلدىڭ جو­عا­رى مۇددەسىن كوزدەيتىنىن جەتكىزگىم كەلەدى», دەدى ە. يحسانوعلى. كەلەلى جيىن كەزىندە وسىنداي بىرقاتار مۇسىلمان ەلدەرىندەگى قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلار جايىنا توقتالعان ۇيىم باس حاتشىسى پالەستينا ەلىندە ورىن العان وقيعالاردى دا نازاردان شىعارمادى. «پالەستيناداعى وقي­عالار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىز­دىڭ ايرىقشا الاڭداۋشىلىعىمىزدى تۋ­عى­زىپ وتىر. ءيزرايلدىڭ يەرۋساليمگە باسقىنشىلىق جاساۋى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ ۋممامىزدىڭ قاسيەتى مەن كيەسىنە قاۋىپ ءتون­دىرىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا يزرايل تاراپىنىڭ مۇ­سىلماننىڭ قاسيەتتى مەكەنىن كۇشتەپ قوسىپ الۋى جانە پالەستينا تۇرعىن­دارى­نىڭ جەكەمەنشىگى مەن ءمۇ­لىكتەرىنە قول سالۋى جاڭاشا قار­قىن الىپ كەلەدى. ياعني, مۇنداعى جاعداي تۇيىققا تىرەلىپ وتىر. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ەن­دىگى مىندەتىمىز – پالەس­تينا­لىق­تاردىڭ وسى ماسەلە تۋرا­سىنداعى شەشىمىن قولداپ, سوزىلمالى قاقتىعىستار­دى وڭتايلاندىرۋعا قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. مەن يكۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەردى پالەستينانىڭ 1956 جىلعا دەيىنگى شەكاراسىن تا­نۋعا جانە مويىنداۋعا شاقى­را­مىن», دەدى بۇل تۋراسىندا ول. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە باس حاتشى يكۇ-نىڭ عالامدىق تۇر­عى­دا ماڭىزى بار جانە وزىندىك ءرولى بەلگىلەنگەن ۇيىم ەكەندىگىن اتاپ وتە كەلە, بولاشاقتا اۋعان­ستانداعى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋگە ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت­تىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «ءبىز اۋعان­ستانداعى كۇردەلى جاعدايلاردى وڭتايلاندىرۋ باعىتىندا جۇ­مىس­ جۇرگىزۋدەمىز. بۇل رەتتە, بۇگىندە پالەستينا مەن اۋ­عان­ستان ارا­سىنداعى ءوزارا بايلا­نىس­تىڭ دا­مىپ, وزگەشە كەيىپكە ەنىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جاقىندا مەن يراكتا بولىپ, مەملەكەتتىڭ جوعارى لاۋازىمعا يە وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. بۇل ساپاردىڭ باستى ماقساتى – يكۇ مەن يراك اراسىنداعى بايلانىس دەڭگەيىن يراكتاعى ۇلتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە كوتەرۋ بولدى», دەدى ە. يحسانوعلى. باس حاتشى سوماليدەگى جاعدايدى دا نازاردان شىعارمادى. بۇل رەتتە ول يكۇ مۇشەلەرىن سومالي مەملەكەتىندەگى جاعدايلاردى وڭ ۇدە­رىستەرگە جەتەلەۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىلدا­رىن شيرىقتىرۋعا شا­قىردى. يكۇ باس حاتشىسى ءوزىنىڭ ءسو­زىن­دە تۇركيا مەن كيپر اراسىن­دا­عى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ, ارمەنيا, ازەربايجان, كوسوۆو ەلدەرىندەگى ورىن الىپ وتىرعان وقي­عا­لار بۇل ەلدەردەگى جاعدايلارعا بەيجاي قاراماۋدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول ءسوز اراسىندا يسلام ۋمما­سىنىڭ مۇددەسىنە الەمدىك تۇر­عى­دا دا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن نازاردان شىعارمادى. «بۇل رەتتە ءبىز الەمدىك ليدەرلەرمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ تىڭ كوزدەرىن ىزدەۋىمىز قاجەت. مەن وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتونعا ساپارمەن بارىپ, پرەزيدەنت وبامامەن جانە اقش-تىڭ رەسمي تۇلعالا­رى­مەن كەزدەستىم. ءبىز كەزدەسۋلەر بارىسىندا يسلام الەمىن الاڭ­دا­تىپ وتىرعان كوپتەگەن ماسەلەلەر جايىن ءسوز ەتتىك. ال لوندونعا بارعان ساپارىمدا ۇلىبريتا­نيا­نىڭ پرەمەر-مينيسترىمەن ءجۇز­دەس­تىم. بۇل جەردە يكۇ مەن ۇلى­بريتانيا اراسىنداعى ءتۇرلى سالا­داعى بايلانىستار ماسەلەسى ءسوز بولدى. بريۋسسەلگە بارعان ساپا­رىم­دا دا وسى جايتتەر نەگىزگە الىندى. مۇنداي قادامداردىڭ بارلىعى يسلام الەمى ءۇشىن اۋاداي قاجەت», دەدى بۇل تۋراسىندا ول. ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى قوز­عاعان ەڭ ءبىر وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى يسلاموفوبيا توڭىرەگىندە ءور­بىدى. «يسلاموفوبيا يسلام الەمى ءۇشىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر­عان وزەكتى پروبلەما. عالامدىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ءبىز وسى قۇبىلىستىڭ كەرى اسەرىن بايقاپ كەلەمىز. قازىرگى تاڭدا يسلامو­فو­بيا­نىڭ دەڭگەيى ءورشىپ تۇر. بىل­تىر قىركۇيەكتە ورتاق كونسەنسۋس نەگىزىندە وسى كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدى كوزدەيتىن 8 تارماقتان تۇراتىن باعدارلاما قابىلدانعان ەدى. ونىڭ نەگىزىندە ادامداردى ءدىني سەنىمىنە بايلانىستى قۋ­دالاۋ, قىسىم كورسەتۋگە, زورلىق-زومبىلىققا قارسى ناقتى شارالار كوزدەلگەن. بۇل قارار ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستىڭ 16-شى سەسسياسىندا كونسەنسۋس بويىنشا قابىلداندى. يكۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تاۋەلسىز كوميسسيا قۇرۋدى قولعا الۋدا. سا­راپشىلاردان قۇرىلعان مۇنداي كوميسسيا ءبىزدىڭ ۇيىم قىزمەتىن دامىتىپ, جۇمىسىمىزدى جەمىستى ەتە تۇسپەك. مەن بارلىق ەلدەردى وسى قۇجاتتى تەزىرەك راتيفيكا­تسيالاۋعا شاقىرامىن. سەبەبى, اۋىز سۋ جەتىسپەۋشىلىگى, ەكولوگيا سىندى ماسەلەلەر دە ءبىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. اۋرۋلارمەن كۇرەس, پوليەميليت, انا مەن بالا دەنساۋلىعى دا نازارىمىزدا. گۋ­مانيتارلىق باعىتتا تابيعي اپات­تاردان زارداپ شەككەندەرگە دە كومەك قولىن سوزامىز. بولاشاقتا ءبىلىم سالاسىندا دا اۋقىمدى جۇ­مىستاردى قولعا الۋىمىز قاجەت», دەدى باس حاتشى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ە.يحسانوعلى اس­تانادا ءوتىپ جاتقان تاريحي كەڭەس جاي شارا بولىپ قالماي, يكۇ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن جاڭا قادام بولسا دەگەن سەنىمىن جەتكىزدى. «ءبىز بۇل جەرگە ءوزىمىزدىڭ ماقسات-ءمۇد­دەلەرىمىزدى ايقىنداپ, بولاشاقتا ولاردى تاجىريبە تۇرىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەلدىك. سوندىقتان, ۇيىم اياسىنداعى قىزمەتىمىزدى شىنايى سەنىمگە قۇرعانىمىز ءجون», دەدى ەكمەلەددين يحسان­وعلى ءسو­زى­نىڭ سوڭىندا. بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز الدى. (ەلبا­سى ءسوزىنىڭ تولىق ءماتىنى 1-2-بەتتەردە جاريالانىپ وتىر). يكۇ-نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسيا­سىنىڭ العاشقى كۇنى رەزوليۋتسيا جوباسى قابىلداندى. 38 جىل بويىنا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى دەگەن اتپەن بەلگىلى حا­لىقارالىق ۇيىم ەلورداداعى سەسسيادان باستاپ يسلام ىن­تى­ماقتاستىعى ۇيىمى بولىپ جاڭا اتاۋدى يەلەندى. سونىمەن بىرگە ۇيىمنىڭ جاڭا ەمبلەماسى دا ءبىر- اۋىزدان ماقۇلداندى. ول جۇمىر جەردى ايالاي كومكەرگەن جارتى اي مەن جەر شارىنىڭ كىندىگىندەگى بارشا مۇسىلمان بالاسى قاستەر تۇتاتىن قاعبانىڭ قارا تاسىن بەينەلەۋمەن ەرەكشە سەزىم تۋ­عى­زا­دى. جالپى وسىعان دەيىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ اتاۋى مەن ەمبلەماسىن وزگەرتۋ تۋرالى ويلار ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. وعان سەبەپ, بيىلعى جىلعى مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا جيددا قالا­سىندا جوعارى لاۋازىمدى تۇل­عا­لاردىڭ جينالىسىندا وسى ماسەلە ورتاعا سالىنىپ, قولداۋ تاپقان بولاتىن. بىراق مۇنى رەسمي تۇردە بەكىتۋ ءراسىمى قازاق ەلى استا­نا­سىنىڭ ماڭدايىنا بۇيى­رۋى ەل ومىرىندەگى تاريحي وقيعا ءھام مۇ­سىلمان وركەنيەتىنەن الار قا­زاق­ستان بەدەلى مارتەبەسىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى. سەس­سيانىڭ مۇ­نان كەيىنگى وتىرىسى جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتتى. ونداعى كوتە­رىل­گەن ماسەلەلەر مەن قابىل­دان­عان شەشىمدەر استانا دەكلارا­تسيا­سى مەن رەزو­ليۋتسيالارىندا كورى­نىس تابادى, دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ رەسمي وكىلى اسقار ابدراحمانوۆ. بۇگىن سەسسيا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرادى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.