ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى: اتى بار, زاتى قانداي؟..

ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا وتكەن استانا قالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەيتىلگەن كەڭەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تا­ماسىز ەتىلۋى بويىنشا بەرىلگەن مەنىڭ تاپسىرمالارىم ورىن­دال­ماعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىن. ال بۇل ماسەلەنى ىسكە اسى­رۋعا بولىنگەن قاراجات جەتكىلىكتى بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, استانانىڭ ونە بويىن قورشاي ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى قۇرىلعان جوق, كوممۋنالدىق رىنوكتار اشىلمادى. بازارلاردى دەلدالداردان تازارتىپ, باعانى تۇسىرۋگە ىقپال ەتۋ كەرەك دەگەن ەدىم, ول دا ورىندالمادى دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن ساپالى دا قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى سوناۋ ءبىر استانانى الماتى­دان اقمولاعا كوشىرۋ كەزەڭى باستالعان ال­عاشقى جىلداردا-اق كۇن تارتىبىنە قوي­ىل­عان بولاتىن. استانانىڭ اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ۇكىمەتتىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قالا اكىمدىگىنىڭ الدىنا «استا­نانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ» تۋرالى كەشەندى مىندەت قويعان بولاتىن. عاسىرلار توعىسى باستالعان ساتتە استانا قالا­سى­نىڭ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تاپسىرما­سى­نا بايلانىستى باس قالا توڭىرەگىندە ورنا­لاس­قان اۋدانداردىڭ قالانى ەت, ءسۇت, جۇ­مىرتقا جانە كوكونىس ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋى جونىندە ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىم جاساپ, ارناۋلى قۇجاتتارعا قول قويعان بولاتىن. ەلباسى 2008 جىلى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى ستراتەگيالىق تاپسىرمالاردى كۇن تارتىبىنە قويدى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «2010-2014 جىلداردا استانا قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ جونىندەگى باعدارلاما» بەلگىلەدى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان شارالار بارى­سىندا تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ «رودينا اف» جشس, «يجەۆسكي» وك, ارشالى اۋدانىنىڭ «پويسك» جشس, «داستارحان» شق, شورتاندى اۋدانىنىڭ «ۆوزروجدەنيە» جشس, ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنىڭ «اق باس» جشس جانە باسقالار استانا قالا­سىن بارلىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن, كوك­ونىستىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەشەندى شارالار جاساعان بولاتىن-دى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەن­دەي, بۇل كەشەندى جۇمىستاردى ىسكە اسى­رۋعا بولىنگەن قاراجات تا جەتكىلىكتى ەدى. ماسەلەن, «قازاگروفينانس» اق تەك 2008 جانە 2009 جىلدارى عانا استانا قالاسى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ شارالارىنا 5,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى. بۇل قار­جىعا اقمولا جانە قاراعاندى وبلىس­تا­رى­نىڭ استانا قالاسىنا جاقىن ورنالاس­قان اۋداندارىندا 12 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلاندى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنداعى «قاز­گەر قۇس» جشس-ىن قايتا قۇرۋعا 2,2 ميلليارد تەڭگە, «اقمولا-فەنيكس» اق-دا جۇ­مىرتقا ءوندىرۋ ءوندىرىسىن كەڭەيتۋگە 155 ميلليون تەڭگە, ەت ونىمدەرىن قايتا ءوڭ­دەيتىن «باي-ازات» جشس-نا 600 ميلليون تەڭگە, قاراعاندى وبلىسىنداعى «تاي» جشس-نا 143 ميلليون تەڭگە قارجى بەرىلدى. قورىتا ايتقاندا, «استانا ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن» قالىپتاس­تى­رۋعا مەملەكەت قور­جى­نىنان ميلليون­دا­عان قارجى ءبولىندى, ناق­تى باعدارلامالار جاسالىنىپ, جان-جاق­تى قولداۋ كورسەتىلدى. بىراق «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» دەگەندەي, استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قورىنا سول ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ قوسقان ۇلەسى ماردىم­سىز. قىرۋار قارجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي قاي­تارىمسىز  كەتتى. باس قالانىڭ بازار­لا­رى مەن دۇكەن سورەلەرى سول باياعىسىنشا قى­تاي­دىڭ كوكونىسى مەن رەسەيدىڭ ءسۇت ۇنتاعىنان جاسالعان ونىمدەرمەن ساۋدانى ساپىرىپ جاتىر. قالاداعى ميلليونداعان قارجىعا سا­لىن­عان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى شيكىزات تاپشى­لى­عىنان تۇرالاپ تۇر. ماسەلەن, استانا قالا­سىنداعى 6 ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپ­ورىندارى تولىق قۋاتىنىڭ 30 پايىزى كولەمىندە عانا جۇمىس ىستەيدى. ءسۇت ءونىم­دەرىن شىعاراتىن اتاقتى «فۋدماستەر» كوم­پانياسى  قالا ماڭايىنان ساتىپ الا­تىن ءسۇت تابا الماي, ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن كۇرت تومەندەتىپ جىبەرگەن. ءتىپتى, شىعا­را­تىن ونىمدەرىنىڭ وزىنە شەتتەن اكەلىنەتىن ءسۇت ۇنتاقتارىن قوسىپ, كوزجۇمبايلاپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوڭ­دەۋ ونەركاسىبىنىڭ شيكىزات جەتىمسىزدىگىنەن جۇيەسىز جۇمىس ىستەۋگە كوشۋى استانا قا­لا­سىنىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتى­لۋىنىڭ ساپاسىنا, كولەمىنە جانە باعاسىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرۋدە. سوناۋ اقمولا قالاسى استانا دارە­جە­سىن الماي تۇرعان كەزەڭنىڭ وزىندە, قالا ما­ڭايىندا مىڭداعان توننا كوكونىس ءونىم­دە­رىن وندىرەتىن مامانداندىرىلعان ءىرى شا­رۋاشىلىقتار بولاتىن. ءتىپتى, تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ شارۋاشىلىقتارى وندىرەتىن ەت, ءسۇت ونىمدەرى, مىڭداعان توننا كارتوپ, قيار جانە باسقا دا كوكونىس ونىمدەرى رەسەيگە, ونىڭ ىشىندە ماسكەۋ قالاسىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە جونەلتىلەتىن. ال سول شا­رۋاشىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, جۇ­مى­سىن جانداندىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول جەتىستىگى – استانا قالاسىن ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سوڭعى جىلدارى شىبىق باسىن سىندىرمادى دەسە دە بولعانداي. استانا توڭىرەگىندە قۇرىلعان ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە كىرەتىن شارۋاشى­لىق­تار­دىڭ وندىرگەن ءونىمى باس قالامىزدىڭ سۇ­را­نىمىن قاناعاتتاندىرۋعا قاۋقارسىز بو­لىپ وتىرعانى بۇگىندە اقيقاتقا اينالدى. قالا تۇرعىندارى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ جەتىمسىزدىگىن ەرەكشە سەزىنۋدە. ءسۇت وندىرەتىن شارۋاشىلىقتار قالاداعى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىنىڭ سۇرانىمىن مۇلدە قا­نا­عاتتاندىرا المايدى. سوندىقتان ولاردىڭ باسىم بولىگى شەتتەن كەلەتىن ءسۇت ۇنتاق­تارى­مەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى اۋماعىندا ءون­دىرى­لەتىن ەت شيكىزاتى قالاداعى شۇجىق شى­عاراتىن كاسىپورىندارعا جەتپەيدى. قا­لا­داعى شۇجىق شىعاراتىن كەيبىر كاسىپ­ورىندار شەتەلدەن اكەلىنەتىن شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ول ول ما, استانا قالا­سىن­داعى الدىڭعى قاتارلى مەيرامحانالار ەتپەن جاسالاتىن ءتاتتى تاعامدار ءۇشىن برازيليا جانە ارگەنتينادان ەت ءونىم­دە­رىن الدىرادى. بۇل ورايدا اسىل تۇقىمدى مال ەتىن ءوندىرۋ جونىندەگى اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ باعدارلاماسى داۋرىقپا ءسوز, قۇر قاعاز جۇزىندە قالىپ كەلەدى. استانا قالاسىنىڭ كوكونىسكە دەگەن سۇرانىمى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن جانە قىتايدان اكەلىنەتىن ونىمدەرمەن عانا قاناعاتتاندىرىلىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە كىرەتىن قالا ماڭىنداعى شارۋاشىلىق­تار­دىڭ وندىرگەن كوكونىسى ساپاسىز ءارى مار­دىم­سىز. وسىمدىك مايىن شىعاراتىن, جەمىس-جيدەك وسىرەتىن فەرمەرلىك شارۋا­شى­لىق­تار سانىن ۇلعايتۋ تۋرالى از ايتىلىپ كەلە جاتقان جوق. ميلليونداعان قارجى دا ءبولىندى. الايدا ناتيجە كوڭىلدەگىدەي ەمەس. مىڭعىرعان مال وسىرۋگە ارنالعان سا­رىارقادا ءبىر قالانىڭ قاجەتىن قانا­عات­تاندىرا الماي كەلە جاتقان مال شارۋا­شى­لىعى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اسىل تۇقىمدى مال وسىرەمىز, قازاقستاندا ەت مولشى­لى­عىن جاساپ قانا قويماي, رەسەيگە جىلىنا 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتايمىز دەپ «جۇماق» ورناتقانىنا دا ءبىراز ۋاقىتتىڭ ورمەگى اۋدى. مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان قارجىسىن جۇمساپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اسىل تۇقىمدى مال تاسىلۋدا. بىراق ولاردىڭ ءبىزدىڭ وڭىرگە قاشان جەرسىنىپ, قاشان ەت مولشىلىعىنا كەنەلتەتىنى ءالى كۇنگە كۇماندى بولىپ وتىر... مەملەكەت باسشىسى وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن بازارلاردى دەلدالداردان تازارتىپ, باعانى ءتۇسىرۋ ءۇشىن جانە اۋىل شارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ ءوز ونىمدەرىن تىكەلەي تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا كوممۋنالدىق بازارلار اشۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. بۇل مىندەت تە مەجەگە جەتكەن جوق. استانادا ءالى كۇنگە دەيىن «شاپاعات» اتتى ءبىر عانا كوممۋنالدىق بازار جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ءوزى «مونوپوليستىك» مارتەبەسىن پۇلداپ, باعانى ارزان­دا­تۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. قالادا بۇگىندە 28 جەكە مەنشىك بازار جۇمىس ىستەپ تۇر. ويلاپ كورىڭىز, ءبىر كوممۋنالدىق بازاردىڭ 28 جەكە مەنشىك بازارمەن باعا ءۇشىن باسەكەگە ءتۇسۋى مۇمكىن بە؟ اتى بار دا, زاتى بەيمالىم «استانا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ» جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن تاعى دا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا تۋرا كەلدى. استانا قالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسە­لە­سىنە ارنالعان ماۋسىمداعى كەڭەستە ەلبا­سى ەلوردانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىن سىن تەزىنە الىپ, ناقتى مىندەتتەر قويدى. وسىعان بايلانىستى سوڭعى كەزدە ۇكىمەتتە جانە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە «استانا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى­نىڭ» جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە ءماجىلىس وتكىزىلىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلدانا باستادى. قايتا پىسىقتالعان قالانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاقىن جەردە ورنالاسقان اۋدانداردان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەتكىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ, يمپورت ونىمدەرىنىڭ كو­لە­مىن ازايتۋ شارالارى قازىر استانا قالا­سىندا جالپى سىيىمدىلىعى 21 مىڭ تون­نا­نى قۇرايتىن 4 كوكونىس ساقتايتىن قوي­ما جانە سىيىمدىلىعى 2400 توننانى قۇ­رايتىن ازىق-ت ۇلىك ساقتايتىن تەرمينال جۇمىس ىستەيدى. جاقىن ارادا جالپى سىي­ىمدىلىعى 40 مىڭ توننالىق تاعى بىرنەشە قويما سالۋ جوسپارلاندى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى» باعدارلاماسىنا ءساي­كەس اقمولا وبلىسىنىڭ 17 اۋدانىنىڭ جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىنىڭ باس قالانىڭ توڭىرەگىنەن 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شارۋاشىلىق­تارى­نىڭ شىعاراتىن ونىمدەرى قايتا ساراپتاۋدان وتكىزىلەتىن بولادى. وسى كەلەلى ماسەلەگە بايلانىستى «نۇر وتان» حدپ استانا فيليالىندا جاقىندا وتكەن ماجىلىستە قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بۇل كەشەندى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن جالپى كولەمى 1 ميلليارد تەڭگە بولاتىن تۇراقتاندىرۋ قورى قۇرى­لاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. قوردىڭ ماق­ساتى – كۇز ايلارىندا ارزان باعامەن ازىق-ءتۇ­لىك ونىمدەرىن كوپتەپ ساتىپ الىپ, باعا­نى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن بۇل ونىمدەردى رەت-رەتىمەن بوساتىپ وتىراتىن بولادى. سونى­مەن بىرگە قازىرگى ۋاقىتتا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى» باعدارلاماسىن جان­داندىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جانە «قازاگرو» حولدينگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى كولەمىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى بىرنەشە ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار قاراستىرىلۋدا. باس قا­لا­نىڭ بازارلارى مەن دۇكەن سورەلەرىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ مولشىلىعىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا قازىر اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىندا 38 ينۆەس­تي­تسيالىق جوبا ىسكە قوسىلماق. جوسپار اۋقىمدى, بولاشاققا بەلگىلەنگەن باعدار­لا­مادان باس اينالادى. بىراق وسىنىڭ ءبارى تاعى دا قۇر داۋرىقپا مەن قاعاز  جۇزىندە قالماسا بولعانى. قالا تۇرعىندارى ءۇشىن قانداي باعدارلاما قابىلدانعاندىعى, قانداي زاماناۋي ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىنى مانسۇق ەمەس, ولار ءۇشىن دۇكەن سورەلەرىندە ساپالى ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعى بولسا بولعانى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.