ساعىنىپ كەلگەن اعايىن سانسىراپ قالدى

رۋدنىي قالاسىندا ورالماندار الاياقتاردىڭ قۇربانىنا اينالۋدا «ەتىگىڭ تار بولسا, دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا؟» دەگەن ءسوزدىڭ نەگە ايتىلعانىن وزبەك­ستاننان كەلگەن ورالمان جاپقاراەۆ دانيار مەن حاقنازاروۆا ءرازيانىڭ وتباسى ەندى ءبىلىپ وتىر. اتاجۇرتقا اڭساپ جەتكەندە تابانىنا ءشوڭ­گە كىرگەندەي كىرىپتار حالگە تۇسەمىز دەپ وي­لاماپ ەدى. وزدەرىنەن تاراعان بەس بالا, ۇلكەن ەكى قىزىنىڭ وتباسى بارلىعى ون ەكى جان ءۇش بولمەلى ۇيدە تۇرىپ جاتىر. جارايدى, اياداي ءۇش بولمەدە قى­سى­لىپ-قىمتى­رى­لىپ تۇرعانىن دا ۋاقىتشا قيىن­دىق قوي دەپ, كونەر ەدى. سول ساتىپ العان ءپا­تەرىنەن قاي كۇنى شىعارىپ تاس­تاي­تىنىن ويلا­عان­دا ارقاسىن مۇز قارىعانداي بو­لا­دى. الاياقتاردىڭ تورىنا قالاي ءتۇس­كە­نىن وزدەرى دە بىلمەي قالدى. وسىن­شا جاننىڭ قاڭ­عى­رىپ كوشەدە قال­ماۋىنا ەشكىم كەپىل بولىپ وتىر­عان جوق. قازىر رۋدنىي قالاسىندا ءپا­تەر يەسى يگور كوستەنكونىڭ شا­عى­مى بويىنشا ازاماتتىق سوت ءوتىپ جاتىر. سوت ءالى اياقتالعان جوق, ال باسپانا ازىرگە اسپاندا ءىلۋلى تۇر­عان سياق­­تى. اقشا الاياقتىڭ قولىندا كەت­كەن, ال باسپانانىڭ كىمگە بۇيى­را­رى بەلگىسىز. ادام تاع­دىرى قىل ۇستىندە. اڭگىمە بىلاي بولعان. ناۋاي وبلىسىنداعى ۇشقۇدىق قالاسىندا دانيار مەن ءرازيا جامان تۇرعان جوق. بەس بالا تاربيەلەدى, ءرازيا قالا­لىق اكىمدىكتە بۋحگالتەر, دانيار ءبىر كاسىپ­ورىن­دا جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەدى. وزدەرىنە جەتەرلىك جاپ-جاقسى تۇرمىسى بولدى. بىراق قازاق­ستانعا قو­نىس اۋدارۋ ۇشقۇ­دىق­تاعى وزگە قانداس اعا­يىن­دار سياقتى بۇلاردىڭ دا ارمانى بولا­تىن. ولار دا الدىنا ماقسات قو­يىپ, كەزەگى كەلگەندە ەش­تەڭەگە قا­را­­ماي, ءۇي-جايىن تيىن-تەبەن­گە سات­­تى دا, جيىلىپ اتاجۇرت قايدا­سىڭ دەپ تار­تىپ وتىر­دى. 2008 جىل­دىڭ كۇزىندە رۋدنىي قالا­سى­نا كوشىپ كەلدى. وسىندا ۇشقۇدىقتان كەلىپ جات­قان تانىستارى, تۋىستارى دا جەتەرلىك, سو­لار­عا قارايلاس جۇرەيىك دەپ ويلادى. مۇندا كەلگەن سوڭ الدىمەن ازاماتتىقتى جەدەل الا المادى, كەشىگىڭكىرەپ بولسا دا قولىنا مەملەكەت تارا­پى­نان بەرىلەتىن جاردەم اقشا ءتيدى. رۋدنىي مەن كاچار كەنتىنە كەلىپ جاتقان ورالمان اعايىن­دار قولىنا ءجار­دەم اقشا تيىسىمەن ارزان پاتەر ىزدەيدى. 2009 جىلى جاپقاراەۆتار وتباسىنداعى جەتى جان ءۇشىن بارلىعى 1 ميلليون 130 مىڭ تەڭگە جاردەم اقشا الادى. بۇل قار­جىعا, ارينە, پاتەر كەلمەيتىن ەدى. ولار وزدەرى­نىڭ دە جيعان-تەرگەنىن قو­سىپ, ساتىپ الاتىن باسپانا ىزدەي باستايدى. «بىلمەيتىن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ» دەگەن ەمەس پە, ولارعا وزدەرىنەن بۇرىن كەلگەن ورالمان اعايىندار گازەتتەگى حا­بار­لاندىرۋلار ارقىلى ساتى­لا­تىن پاتەرلەردىڭ باعاسى قىمبات ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان كوپشى­لىگى ارزان ءپا­تەر­دى قالادان جاياۋ-جالپى­لاپ ىزدەيتىن كورىنەدى. جاپ­قاراەۆ­تار دا ءۇي ىزدەپ كوشە كەزدى. كىم ءبىلسىن, ەرلى-زايىپتى دانيار مەن ءرازيانىڭ كورەر قيىندىعىنا, تالانىنا كەز كەلگەن كەزەندى مە, الدە ابدەن تىسقاقتى بولىپ قالعان نەمە ورال­مانداردى ءوزى اڭدىدى ما, ايتەۋىر, ولارعا سەگىزباەۆ نۇر­لى­بەك دەگەن جىگىت كوشەدە كەزدەسىپ, ارزان پاتەردى بىلەتىنىن ايتادى. ول جاپقا­راەۆ­تاردى قالانىڭ مير كوشەسىندەگى 4-ءشى ءۇيدىڭ 18-ءشى ءپا­تەرىنە الىپ كەلەدى. ءۇش بولمەلى پاتەر تىم ازىپ كەتكەن ەكەن. ءجون­دەۋ كورمەگەن, سانيتار­لىق تازالى­عى دا پىسىق شارۋانىڭ مال قورا­سى قاتارلى ءپا­تەر­دىڭ باعاسى دا نارىقتان تومەن ساۋدالانادى. 2009 جىلى رۋدنىي قالاسىندا ءۇش ءبول­مەلى ءپا­تەر 18 مىڭ اقش دول­لارى­نان كەم بولمايتىن. ال مىنا ءپا­تەرگە سەگىزباەۆ 12 مىڭ دوللار سۇ­راي­دى. بۇل قارجىسى از, ءبىردى بىرگە جالعاپ جۇرگەن ورالماندار ءۇشىن قولايلى ۆاريانت ەدى, ولار پاتەردى ساتىپ الاتىن بولادى. ونىڭ كەم-كەتى­گىن وزدەرى جوندەپ, ءىشىن تازا­لىپ الۋعا دا مو­يىنسۇنادى. بۇل كەزدە جاپقاراەۆتار ءالى قازاق­ستان ازاماتتىعىن الماعان بولاتىن. ناۋ­رىز­دىڭ 17-ءى كۇنى ەكى جاق نوتا­ريۋس­قا كەلىپ, پاتەردى وزدەرىنەن بۇرىن كوشىپ كەلگەن نەمەرە كەلىنى جاپقاراەۆا گۇلميرانىڭ اتىنا ءرا­سىم­دەيدى. نو­تاريۋسقا ەكىنشى جاق­تان سەگىزباەۆ نۇر­لى­بەك, ءپا­تەر­دىڭ يەسى يگور كوستەنكو سەنىمحات بەر­گەن ولگا لەۆيتسكايا كەلەدى. پاتەردى ارزان العانىنا الىستان كەلگەن اعايىن قۋا­نىپ, اقىسىنىڭ 9 مىڭ دوللارىن بەرەدى دە, قال­عان ءۇش مىڭ دوللاردى بولشەكتەپ بەرۋگە كەلىسەدى. وعان سەگىزباەۆ جىل­ماڭداپ كونە كەتەدى. بىراق پاتەر يەسىنىڭ 200 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ قال­عان كوم­مۋنالدىق قارىزدارىنىڭ بارلىعىن دا جاپ­قاراەۆتار تولەي­دى. كەلىسىم بويىنشا ءبارى دە دۇرىس سياقتى ەدى, اتتەڭ بۇل جاپقاراەۆ­تار ءۇشىن قۇتسىز ءۇي بولىپ شىقتى. ارادا 2-3 كۇن وتپەي-اق پاتەردىڭ الماتىدا تۇراتىن يەسى يگور كوستەنكودان حابار كەلدى. پاتەرىنە جاپ­قاراەۆتار­دىڭ كوشىپ كەلىپ جاتقاندىعىن وعان كورشىلەرى ايتسا كەرەك. ول ءوزىنىڭ قالاداعى سەنگەن وكىلى ارقىلى 20 ناۋرىز كۇنى رۋدنىي قالالىق ىشكى ىستەر باسقار­ماسىنا وسى فاكتى بويىنشا شاعىم ارىز بەرەدى. ەكىنشى جاقتان جاپ­قاراەۆتار دا الاياققا الدانعاندى­عى تۋرا­لى قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا ارىزدانا­دى. مىنا «قىزىق­تى» قاراڭىز, نوتاريۋستا پاتەردى راسىمدەۋگە قاتىسقان ەكى جاقتى بەتتەستىرۋگە جۇيكەسى اۋىرا­تىن ولگا لەۆيتسكايانى اپاسى ەرتىپ كەلدى. پاتەر تۇگىل جان قايعى بو­لىپ, اۋرۋدىڭ ازابىن تارتىپ جۇرگەن بايعۇس جە­كە باسىنىڭ كۋالىگىن جوعالتىپ العان كورى­نەدى. ال 2009 جىلعى 17 ناۋرىز كۇنى ءپا­تەر­دى راسىمدەۋگە ولگا لەۆيتس­كايا­نىڭ ءرولىن باسقا ايەل كەلىپ «وي­ناپ» كەتكەن. بەتتەستىرۋ كەزىندە ءرا­زيا حاق­نازاروۆا ولگا لەۆيتسكايا­نى ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرعانىن ايتتى. الاياقتىق قالاي باستالعان؟ رۋدنىيدىڭ جانىنداعى كاچار كەنتىندەگى نوتاريۋس چابانوۆا سەگىز­باەۆ­قا سە­نىم­­حات­تىڭ بوس بلانكاسى­نا ءوزىنىڭ ءمورىن باسىپ بەرەدى. سەگىزباەۆ الگى جوعالعان كۋالىك بو­يىنشا ولگا لەۆيتس­كاياعا پاتەر يەسى كوستەنكونىڭ اتى­نان سەنىمحات جازىپ الادى. سوندا پاتەردى ءراسىم­دەگەن نوتاريۋس ماريا سەرگەەۆا كۋالىكتە­گى سۋرەت پەن لە­ۆي­تسكايانىڭ ورنىنا كەلگەن ايەلدى قالاي اجى­را­تا الماعان؟ ەكىنشى جاقتىڭ اكەل­گەن قۇجات­تارى­نىڭ بارلىعى دا ارحيۆ كو­شىر­مەلەرى. جارايدى, مۇ­نى دا زاڭ كوتەرەدى دەلىك. دەگەنمەن, ءوز ىسىنە ادال قارايتىن نوتاريۋس قۇجات­تار­دىڭ كەز كەلگەن ءارپى مەن قويىلعان قولعا كىر­پيازدىق­پەن قارار بولار ەدى. كوستەن­كو­نىڭ ارىزى بويىنشا ءجۇرىپ جاتقان ازا­مات­تىق سوتتا ونىڭ مۇددەسىن قور­عا­عان ادۆوكات كور­سەتكەن قۇجات­تار­دا پاتەر يەسىنىڭ قويعان قولى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ياعني, لەۆيتس­كايا­نىڭ اتىنا جاسالعان سەنىمحات­تا­عى كوستەنكو­نىڭ قولىن وزگە بىرەۋدىڭ قويعان­دىعى كوزگە ۇرىپ تۇر. ازا­ماتتىق سوت دەمەكشى, «ءبىر ءۇيلى جان­­دى سازعا وتىرعىزىپ كەتكەن, ءبىر ەمەس, بىرنەشە ادامدى ارام پي­عى­لىنىڭ قۇر­با­نى ەتكەن الاياقتار ءىسى نەگە قىلمىستىق سوتتا قا­رال­­ماي­دى؟» دەگەن ساۋال كىمنىڭ دە بولسا كو­كەيىندە تۇرعانى بەلگىلى. جاپقاراەۆتاردىڭ ارى­زى بويىنشا سەگىزباەۆ­تىڭ ۇستىنەن 2009 جىل­دىڭ 20-شى ناۋرىزىندا-اق قىل­مىس­تىق ءىس قوزعالعان. بىراق ول ەكى جىلدان اسا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بىرنەشە جابىلىپ, بىرنەشە رەت قايتا جالعاسقان. وسى ۋاقىتقا دەيىن تەر­گەۋ­شىلەر ەشقانداي كۇدىكتى ماتە­ريال­دارعا ەكسپەرتيزا جۇرگىزبەگەن, ەش­قانداي تالدانعان, انىقتالعان, قولعا ۇستار ەشتەڭە جوق. ال الاياق­تىقپەن قولعا تۇسىرگەن اقشانى قال­تاعا باسىپ, ەكى بىردەي وتباسىن دەل-سال كۇيگە سالىپ قويعان نۇر­لىبەك سەگىزباەۆ قالادا ەشتەڭە بولما­عان­داي ءجۇ­رىپ جاتقان كورى­نەدى. – وزىمىزدە جۇمىس جوق, مەدبيكە بولىپ ىستەيتىن قىزىمنىڭ الاتىن 25 مىڭ تەڭگەسىنە ءبىر ءۇيلى جان قاراپ وتىرمىز. ءرازيا ەكەۋمىز تاران اۋدا­نىن­­داعى نابەرەجنىي دەگەن اۋىلعا با­رىپ, جۇرت­قا جالدا­نىپ كۇنىمىزدى كورىپ جاتىر­مىز. ءرازيا اۋىلداعىلاردىڭ سيىرىن ساۋىپ, مەن كا­رىس­تەردىڭ ەككەن باق­شا­سىن كۇتكەندە كۇنىنە الا­تى­نى­مىز 400 تەڭگە. ءوز ەلىمىزگە كەلىپ, وسىن­داي كىرىپتارلىققا تاپ بول­دىق, – دەپ كۇيىنەدى دانيار. – ءبىز پاتەردى العاننان كەيىن بەس كۇنگە تولماي الاياقتاردىڭ قۇرى­عى­نا ىلىنگەنىمىزدى انىق بىلدىك. قالا­لىق ىشكى ىستەر باسقار­ما­سىنا ارىز دا بەردىك. الايدا, ولار­دىڭ جەدەل اتقارعان جۇمىسىن كور­مەدىك. قالا­لىق ىشكى ىستەر باس­قار­ماسىنا بارىپ شارشادىق, قىل­مىستىق ءىس تەرگەلمەيدى, ول تۋرالى ەشقانداي جۇمىس جۇرمەي­دى. وعان بارىپ, اياعى­مىز­دان توزدىق. ءبىر تەرگەۋشى ءبىز العان پاتەردىڭ قۇ­جا­­تىن سۇرايدى, تىركەيمىز دەپ. ءبىزدىڭ الدان­عانىمىز سونداي, قۇجاتتى ونىڭ قولىنا ۇستاتۋ­عا قورقىپ, كو­شىر­مەسىن بەردىك. ءبىز­دىڭ ءۇيدىڭ قۇ­جاتىن تىركەتۋ تەرگەۋ­شى­نىڭ قۇ­زى­رى­نا كىرەدى دەپ ويلا­ماي­مىن. ورال­مان­داردى تۇك بىلمەيتىن اڭقاۋ كورەدى. مۇنداي قيىن­­دىققا كەزىگىپ وتىرعانىمىزدىڭ بار­لىعى دا, جەرگىلىكتى جەردىڭ جاع­دايىن بىلمەگەندىگىمىزدەن بولدى. ءوزىمىز تۋىپ-وسكەن ءوز­بەكستاندا بول­سا وسىنشا­لىقتى بەي­شارانىڭ كۇنىن كەشپەس ەدىك. جاع­دا­يى­مىز مۇنان جاقسار­ماسا, قازاق­ستان­داعى وزبەكستان ەلشىگىنە بارىپ, كەرى قاي­تۋعا كومەك­تەسۋىن سۇرايمىز, – دەيدى تۇرمىس­تىڭ اۋىر­لىعىنان شار­­­شاعان ءرازيا دا اشىنىپ. – الاياقتارعا الدانعاندار ءبىر جاپقاراەۆ­تار ەمەس, بىزگە ءمالىم كەمىندە 6 وتباسى بار. ال ورال­مان­دار­دىڭ وزدەرىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ارسىز ادام­­داردىڭ ارەكەتىنەن زارداپ شەگىپ جۇرگەن­دەردىڭ قاتارى ون­شاقتى كورىنەدى. ولاردىڭ جاع­دايى ەشكىمگە كەرەك ەمەس. الدا­نىپ قالعان جان­­دار پولي­تسيا­عا ارىزدانۋعا دا قورقادى. ارىز­­دانساق بالا­لارعا بىرەۋ جامان­دىق جاساپ قويادى دەپ سەسكەنەدى. كوپ نارسەگە سەنبەي قال­عان, – دەيدى ورال­مان­دارعا ارنالعان «تاعدىرى­مىز بىرگە» جوباسىنىڭ اۆتورى رىسبيكە ءسۇي­مەكوۆا. رىسبيكە قاسىمقىزىنىڭ اي­تۋىن­شا, ورالماندار باسپانالى بو­لىپ, جۇمىسقا ورنالاس­قان­­شا ولار­عا زاڭ كەڭەسى قىزمەتى كەرەك. ول مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا جاسا­لۋى ءتيىس. ولار­دىڭ قازاقستان زاڭدا­رىنان حابارى وتە از. جاڭا جەردىڭ وي-شۇقىرىن بىلمەي, ونىڭ ۇستىنە ورىس تىلىنە دە جەتىك ەمەس ورالمان­داردىڭ اب­دى­راپ تۇرعانىن الاياقتار ۇتىمدى پايدالانىپ ءجۇر. جاۋتور­عايداي الاياقتار قاعىپ كەتكەن ورالمان قولىنداعى اقشا جەمە-جەمگە كەلگەندە مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­تىڭ قا­را­جاتى ەمەس پە؟ ول مەجەلى جەرىنە جۇمسالماعاندىقتان تا­لان-تا­راج­عا ءتۇستى دەگەن ءسوز. ەڭ سوراقىسى, الاياق­تىق ۇيىمداسقان توپقا اينال­عان دەگەن كۇدىك بار. نوتاريۋس­تاردىڭ ارە­كەتى وسىنداي ويعا الىپ كەلدى. زەرتتەپ, انىقتاسا قىلمىستىق توپ ءمۇ­شەلەرىنىڭ قا­تا­رى كوبەيۋى ابدەن ءمۇم­كىن... جاپ­قاراەۆتاردىڭ ادۆو­كا­تى جاقىندا ءلاززات يسمايلوۆا بول­عان جايدىڭ ءمانىسىن رەسپۋب­ليكالىق باس پروكۋ­رور­عا جازىپ جىبەردى. سول جاقتان قوزعاۋ سالىنباسا, رۋدنىي قالالىق ىشكى ىستەر باسقار­ما­سىندا جاتقان ءىستىڭ جىلجيتىن ءتۇرى جوق. بيىل دا كەنشىلەر قالا­سىنا وزبەك­ستاننان ورال­مان اعا­يىن­دار كوشى جەتەدى. ولار دا مەملەكەتتىك جاردەم اقشا­لارىن الا سالا باسپانا ىزدەيتىنى جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى. بىراق كىمدى قانداي جاعداي كۇتىپ تۇرعانىن جازاسىز ءجۇر­گەن الاياقتار بىلمەسە, ول باسقاعا بەيمالىم... بەت قاتتالىپ جاتقاندا: ءتىلشى قوسىنىنا ءرازيا حاقنازاروۆا يگور كوستەنكو­نىڭ ارىزى بويىنشا رۋد­نىي قالالىق سوتى قاراپ جاتقان ازا­ماتتىق ءىستىڭ شەشىمى شىققاندىعىن حابارلادى. سوت گ.جاپقاراەۆا مەن ي.كوستەنكو «سەنىمحات بەرگەن» و.لەۆيتس­كايا­نىڭ اراسىندا جا­سال­عان ساتىپ الۋ-ساتۋ كەلىسىمىن جا­رامسىز دەپ تانىپ, ءىستى پاتەردىڭ بۇ­رىنعى يەسىنىڭ پايداسىنا شەشتى. سونىمەن ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. رۋدنىي.