يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا (يكۇ) توراعالىق بيىل قازاقستانعا وتپەك. يكۇ – يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق وداعى 1969 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە قۇرىلعان. ۇيىم 57 مەملەكەتتەن تۇرادى, قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ قۇرامى جونىنەن بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى ەڭ ءىرى ۇيىم. قازاقستان يكۇ-عا 1995 جىلدان باستاپ مۇشە. وسى كۇندەرى استانادا ءوتىپ جاتقان يكۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن اراب الەمىندەگى قاقتىعىستار جانە ونى شەشۋ جولدارى نازاردا بولارى داۋسىز.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ «مۇسىلمان داۆوسى» دەگەن اتقا يە بولىپ ۇلگەرگەن 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءبىزدىڭ يسلام الەمىنە قاتىسىمىز, ونىڭ مىڭجىلدىق تاريحى مەن قازىرگى ۋاقىتتاعى زاماناۋي قاتىناستارعا دەگەن قولايلى جاعدايلارىن تەرەڭ تۇجىرىمدادى. يسلام ادىلەتتى ءدىن نەمەسە ادىلەتتىڭ ءدىنى. ول اللا جولىندا ىشكى قاناعات پەن شۇكىرشىلىككە جۇگىنىپ, وسى ارقىلى ادام جانىن بۇزباي ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن. ەگەر بۇل ەرەجەنى ادامزات بالاسى تۇگەل ۇستانسا, وندا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان بولار ەدى. مۇنى يسلامعا دۇشپاندىق كوزقاراستاعى مەملەكەتتەر مەن تۇلعالار دا مويىندايدى.
ەلباسى ايتقانداي, يسلام بىرتەكتەس ءدىن. دەمەك, قۇندىلىقتار تۇرعىسىندا قايشىلىق جوق. يسلام قاۋىمداستىعىنىڭ بەدەلى قازىرگى ۋاقىتتاعى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى جاڭاشا قارقىن الىپ كەلەدى. الايدا كەشەگى يسلام ەلدەرى فورۋمى كورسەتكەندەي, ولاردىڭ ىشكى دامۋ ۇلگىلەرى بىرتەكتەس بولماي وتىر. پرەزيدەنتىمىز وسى فورۋمدا ءسويلەگەن سوزىندە يسلام دامۋىنىڭ ءۇش باستى باعىتىنا تەرەڭ تالداۋ جاسادى. ونىڭ العاشقى ەكەۋىنىڭ كۇنى وتكەنىن, زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەر مەن سەستەرگە توتەپ بەرە المايتىنىن اشىپ ايتتى. ءسويتىپ, ءۇشىنشى باعىت – يسلام الەمىن جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن قولدادى. ول – بىلىمگە, عىلىمعا, جاڭا تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جاڭعىرۋ. بۇل تەك اراب ەلدەرى عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك دامۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا بار دامۋ تەندەنتسياسى, ۆەكتورى ەدى. ەلباسىمىز بۇل جەردە يسلام ەلدەرىنە سىرت كوزبەن قاراپ, بىرەۋگە جول كورسەتكەن جوق, كەرىسىنشە يسلام الەمىنە قازاقستان دا كىرەتىنىن, ايتىلعان پىكىردىڭ ولارمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ءبىلدىردى. زاماناۋي دامۋ – ءار ەل ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ دامۋ, مىنە, باستى باعىت وسى. قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعى كەزىندە وسى ماسەلەلەر تىڭعىلىقتى شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىز.
مۇسىلماندار ادامزاتتىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. بىراق بارلىق سالاداعى جەتىستىكتەردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى يسلام الەمىنە تيەسىلى دەپ ايتا المايمىز. باتىستا بار جەتىستىكتەر يسلام ەلدەرىندە جوقتىڭ قاسى. كەيبىر يسلام ەلدەرى مودەرنيزاتسيالاۋ «يسلامنىڭ كانوندارىن بۇزادى, تازا يسلام ءدىنى بۇزىلادى, ودان پايدا جوق» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, كونسەرۆاتيۆتىك باعىتتى ۇستانادى. ەگەر دە ءبىز تاريحقا تەرەڭدەي قاراساق, ەلباسىمىز ايتقانداي, انتيكالىق دۇنيەمەن جاڭا دۇنيەنىڭ اراسىن جالعاعان ورتاعاسىرلىق اراب وركەنيەتى ەكەندىگىن كورەمىز. ال اراب وركەنيەتى, مادەنيەتى, عىلىمى, اسىرەسە, فيلوسوفياسى مەن پوەزياسى, ارحيتەكتۋراسى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ جەڭىسىمەن, وسى نەگىزدە قۇرىلعان اسا قۋاتتى مەملەكەت – اراب حاليفاتىنىڭ قانات جايۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ادامزات دامۋىنىڭ انتيكالىق بيىك شىڭى – گرەك-ريم وركەنيەتى اراب دۇيەسىندە جاندانىپ, ارابتاردىڭ يسپانياداعى ءجۇز جىلدىق بيلىگى ارقىلى ەۋروپاعا ءوتىپ, ول جاقتا قايتا ورلەۋ ءداۋىرىن ومىرگە الىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى دامۋدا ەۋروپانى الدىڭعى شەپكە شىعارىپ, باتىستىڭ الەمدىك باسىمدىعىن ورنىقتىردى. ەۋروپا سوندىقتان دا وسى تاريحي مەتامورفوزانى ۇمىتپاي, ورتاعاسىرلىق اراب مادەنيەتىنىڭ التىن قازىعى – يسلام ءدىنىن اركەز شاپاعاتپەن ەسكە الىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ەگەر ماسەلەگە وسى قىرىنان قاراساق, اراب ەلدەرى مەن شىعىستىڭ باسقا دا مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ارتتا قالۋشىلىعى يسلام دىنىنە بايلانىستى دەگەن اداسۋشىلىعى جوققا شىعادى. يسلام كەرىسىنشە عىلىم مەن ءبىلىمدى ۋاعىزداۋشى ءىلىم.
يسلامنىڭ ءبىرشاما ەلدەرى قازىر اۋقاتتى, ءوزىنىڭ بايلىعىن ۇقىپتى پايدالانۋ ارقىلى الەمدىك قاۋىمداستىقتا ىقپالعا يە بولا باستادى. الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 70 پايىزى, گازدىڭ 50 پايىزى وسى يسلام ەلدەرىنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ادامزات بالاسىنىڭ ەداۋىر بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. ونىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيۋدە. يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ قولىندا مول مولشەردە قاراجات بار. ولار ءوز اقشاسىن قاۋىپسىز ساقتاندىرۋ ۇستىندە. يكۇ-عا ءتوراعالىق يسلام ەلدەرىنىڭ حالالعا نەگىزدەلگەن قۋاتتى ينۆەستيتسياسىن جەدەلدەتەتىنى داۋ تۋدىرمايدى. الايدا, يسلام ەلدەرى بايلىعىنىڭ نەگىزگى كوزى – شيكىزات ەكسپورتى. ال ونىڭ قورى شەكتەۋلى. ولار قازىرگى كەزدە زاماناۋي يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى يگەرىپ ءجۇر مە؟
يسلام ەلدەرى باتىسقا شيكىزاتتان باسقا ەشنارسە ساتا المايدى. اراگىدىك شىققان, نەگىزىنەن تۇرمىستىق تۇتىنۋ, توقىما, قولونەر زاتتارى باتىستىڭ ساپالى تاۋارلارىمەن باسەكەگە تۇسە الماي وتىر. ولار ءوز تاۋارلارىن وتكىزەتىن رىنوك ىزدەۋدە. يسلام ەلدەرىندە جوعارى تەحنولوگيا, يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس, ءبىلىم جانە عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋشىلىك باتىس ەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا ەنبەگەن نەمەسە ادەيى ەنگىزىلمەيدى. يسلام ەلدەرى مۇنى جاقسى بىلەدى. شيكىزات كوزى تاۋسىلادى. سوندا كەلەشەكتە ولار قالاي ءومىر سۇرەدى؟ مىنە, بۇل دامۋ جولىنداعى جانە دامۋدا ارتتا قالعان ەلدەردىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان ولار دا دامىعان ەلدەرمەن وداقتاسىپ, ەكونوميكالىق, ساياسي قاتىناستار جاساۋعا وزىندەگى بارىن بەرە وتىرىپ, جوعىن الۋ ساياساتىن قولدايدى. بۇعان بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق قاجەت. كەيبىر يسلام ەلدەرىندەگى دامۋ ناق ەۋروپاداعىداي بولا المايدى. سوندىقتان ءوز ءمۇمكىندىگى كەلەتىن ءوندىرىستى قولداپ, ءوز ەلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە كەلەتىن ەكونوميكانى تاڭداۋ كەرەك. مىسالى, ساۋد ارابياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ارگەنتينا نە برازيلياداعىداي داميدى ەكەن دەپ ايتۋ قيىن. جاراتىلىس قازىر ءوزىنىڭ ورنىندا جانە ادامي تىرشىلىكتە وزىمەن ەسەپتەسۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان الەم بىرىگۋگە ۇمتىلا وتىرىپ, ءوزارا ەڭبەك بولىنىسىنە دە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت.
پارسى شىعاناعىنداعى جانە اراب تۇبەگىندەگى باي ەلدەردىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگىن قالاي پايدالانۋعا بولادى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ يسلام الەمىمەن بايلانىسىمىز ءالسىز بولىپ كەلدى. بۇعان دەيىن ءبىز ساۋدا-ساتتىقتاعى باستى ارىپتەستەرىمىز باتىس, رەسەي جانە قىتاي بولىپ كەلسە, ەندى يسلام الەمىمەن قارىم-قاتىناس, ساۋدا-ساتتىق جاساۋدىڭ وڭتايلى كەزەڭى كەلدى. يكۇ وسى قاتىناستاردىڭ كۇرمەۋى قيىن, قوردالانعان ماسەلەلەرىن شەشەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ماسەلەنى باتىس كۇن تارتىبىنە الدەقاشان قويعان. رەسەي ەندى كىرىسىپ جاتىر. بىراق قانشا دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىنداعى ءدىني قۇندىلىقتار قايشىلىعى ەداۋىر كەدەرگى جاساپ وتىر. بۇل تۇرعىسىنان قازاقستاننىڭ جاعدايى جامان ەمەس. قازاق حالقىنىڭ يسلام الەمىمەن جاقىندىعى ءوز الدىنا, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز ۇقساس, ءدىنىمىز ورتاق.
قازاقستان ەۋرازيالىق مەملەكەت. تۇرعان جەرى گەوساياسي جاعىنان اسا قولايلى, جەرى شيكىزاتقا باي. الايدا كوپ جىل كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان, ەكونوميكاسى بىرجاقتى دامىعان-دى. قازىرگى كەزەڭدە ءوزىن-ءوزى تولىق وندىرەتىندەي دارەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق ءمۇمكىندىكتى جاساۋدا. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى, ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇل ساياسات دۇرىس جولعا قويىلىپ, الەم مويىنداعان دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
جاقىندا بريۋسسەلدە قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. وسى جيىندا حالىقارالىق ساراپشىلار «قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر بولا الادى. قازاقستان بۇعان دەيىن ەقىۇ-عا وتە ءساتتى توراعالىق ەتتى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ مول تاجىريبەسى بار, وسى تاجىريبە يسلام ەلدەرى مەن باسقا ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسەر ەدى» دەگەن پىكىرگە توقتالدى.
قازاقستان يكۇ-عا ءتوراعالىققا كۇردەلى كەزەڭدە كىرىسىپ وتىر. مىسالى, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاداعى قاقتىعىستار, وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازياداعى تۇراقسىزدىقتار ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇر. يكۇ-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان ەستەرىن ەندى عانا جيناپ كەلەدى. قازاقستان يكۇ-عا توراعالىقتى كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە كۇش سالىپ, ابىرويمەن ورىنداپ شىعارىنا سەنىم مول.
رۋسلان رۇستەموۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى.