اقسۋدا قۋاتتى ەنەرگوبلوك ىسكە قوسىلدى

بۇرناعى كۇنى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىندا ەرەكشە وقيعا ورىن الدى. ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا قۇرامىنا كىرەتىن اقسۋ جەو-نىڭ №2 ەنەر­­گوبلوگى ىسكە قوسىلدى. 1996 جىلدان بەرى توقتاپ تۇرعان №2 ەنەرگوبلوكتى قاي­تا مودەرنيزاتسيالاۋ با­رى­سىندا ونىڭ قۋاتى 300 مۆت-دان 325 مۆت-عا دەيىن جەتكىزىلىپ, اقسۋ جەو-دا وندىرىلەتىن بار­لىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ كولەمىن 2425 مۆت-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا اياق باسقان ادام بالاسىن ەنەرگەتي­كا­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءجيى تولعاندىرىپ كەلە جاتقاندىعى اقيقات. جۇمىر جەردەگى ەنەر­گە­تيكالىق قۋات كوزدەرىنىڭ جىل­دان-جىلعا تاپشىلانىپ كەلە جاتقاندىعى, ەكولوگيالىق اپات­تار ادامزات ءومىرىنىڭ جاھاندىق قۇندىلىعى – ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الەم­نىڭ ال­دىڭعى قاتارلى اقىل-ويىن با­رىنشا ويلانتۋدا. جاھاندىق داعدارىستان ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ شىققان قازاقستان ەكو­نوميكاسىنىڭ عاسىرلار توعى­سىن­داعى دامۋ قارقىنى ەلىمىزدەگى ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرا­نىستى بارعان سايىن ارتتىرىپ وتىر. ەلباسى بەلگىلەگەن ەلى­مىز­دىڭ الداعى جىلدارعا ارنال­عان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اتقارىلاتىن ەكونوميكالىق كەشەندى جوبالار دا ەلىمىز ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىن بارىنشا كوپ ءون­دىرۋدى قاجەت ەتەدى. ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپ­تان­دىرۋ, ءوندىرىستى شيكىزاتتىق سيپاتتان جوعارى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىس باعىتىنا بەيىمدەۋ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كور­مە­گەن باستامالاردى ومىرگە الىپ كەلۋدە. وسى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سا­لا­سىن دامىتۋ, ەلىمىزدىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ماقساتىندا دا اۋقىمدى جوسپارلار بەلگىلەنگەن. بۇل ورايدا ەۋرازيالىق تابيعي رەسۋرستار كورپوراتسياسىنىڭ (ENRC) قۇ­رامىنا كىرەتىن «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ الدىنا قويعان مىندەتتەر دە اۋقىمدى. ENRC جىلدىق تابىسى 6,8 ميلليارد دوللارعا جەتەتىن حالىقارالىق ءىرى كومپانيالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. كومپانيانىڭ ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن 2010 جىلعا بەلگىلەنگەن كۇردەلى قارجىسىنىڭ ءوزى 1,3 ميلليارد اقش دوللارىنان استى. بۇگىندە كومپانيادا 70 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, ونىڭ 65 مىڭى قازاقستاندىقتار بو­لىپ تابىلادى. ENRC توبى ەلى­مىزدەگى تاۋ-كەن ءوندىرىسى جانە ءتۇستى مە­تاللۋرگيا كوشباسشى­لا­رى بولىپ تابىلاتىن «قازحروم» ترانسۇلت­تىق كومپانياسىن, ءجاي­رەم, سوكو­لوۆ-سارىباي كەن ءون­دىرىستىك ءبىر­لەستىگىن, قازاق­ستان ءاليۋمينيى, قازاقستان ەلەك­ترو­ليز زاۋىت­تا­رىن, ەۋر­ازيالىق ەنەر­­گەتيكالىق كورپوراتسيا جانە باسقا بىرنەشە كومپانيالار كىرەدى. ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كور­پوراتسيا قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول – باتىس ءسىبىر, التاي جانە سولتۇستىك-شىعىس قازاقستاننىڭ ەنەرگەتي­كا­لىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرەتىن رەس­پۋبليكامىزداعى تۇعىرلى ەنەرگە­تيكالىق كەشەن. كورپوراتسياعا قاراستى كاسىپورىندار ەلىمىز تۇ­تىناتىن بارلىق ەنەرگيا قۋا­تى­نىڭ 17 پايىزىن وندىرەدى. وسى كورپوراتسيانىڭ كونەدەن كەلە جاتقان كەشەندى ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن وندىرەتىن وندىرىستىك ءبولىم­شەلەرىنىڭ ءبىرى – اقسۋ ەلەكتر ستانساسى. اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋات وندىرەتىن العاشقى بلوگى سوناۋ 1968 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. ەرماك گرەس-ءنىڭ ءبىرىنشى ەنەرگەتيكالىق بلوگى دەپ اتالعان, ال قازىرگى اقسۋ جەو ورتا ازياداعى قۋات ءون­دىرەتىن ەڭ ۇلكەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەڭ ءىرى كومىر كەنىشى – «ۆوستوچنىي» كومىر رازرەزى 1985 جىلى پاي­دالانۋعا بەرىلسە, 1992 جىلى بۇل رازرەزدە 100 ميلليون توننا كومىر وندىرىلگەن. 1996 جىلى اقسۋ جەو مەن «ۆوس­توچنىي» رازرەزى «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» (ەەك) اق-تىڭ قۇرامىنا كىر­گەن بولاتىن. العاشقى بلوگى 1968 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن اقسۋ ەلەك­تر ستانساسىندا كەيىنگى جىلدارى كەزەڭ-كەزەڭمەن قۋاتتى 8 ەنەر­گو­بلوك ىسكە قوسىلعان. بۇل ەلەكتر­ەنەرگيالىق ورتالىق ۇزاق ۋاقىت­تان بەرى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءىرى ورتالىق بولىپ كەلەدى. بىراق, جىلدار بويى كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەن جانە جابدىقتارى ەسكىر­گەن بۇل قۋاتتى ەنەرگوبلوكتاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, بۇگىن­گى زاماننىڭ سۇرانىسىنا لايىق جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ ءما­سەلەسى دە كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلىپ كەلدى. كورپوراتسيا قولدانىستاعى با­ر­لىق 8 ەنەرگوبلوكتى بىرتە-بىرتە قاي­تا قۇرۋ ماقساتىنداعى ءىرى جو­با­لاردى 2001 جىلى قولعا الدى. بۇگىنگە دەيىن №1, №3 جانە №4 ەنەرگوبلوكتاردا كەشەندى مودەر­ني­زاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسى­رىلدى. جوعارىدا اتاپ كورسەت­كەنىمىزدەي, جاقىندا پايدالانۋعا بەرىلۋىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ وتكەن №2 ەنەرگوبلوك 1998 جىلى توقتاتىلعان بولاتىن. ەلەكتر قۋا­تىن وندىرەتىن بۇل ءىرى ەنەرگو­بلوك­تى بارىنشا مودەرنيزاتسيالاپ قايتادان ىسكە قوسۋ جۇمىسى 2008 جىلى باستالعان بولاتىن-دى. №2 ەنەرگوبلوكتى قايتا قۇرۋ جۇمىسىنا ەكى جىل ىشىندە 250 ميلليون اقش دوللارى كولە­مىن­دە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل ءىرى جوبا ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسىنا كىرگىزىلگەن بولاتىن-دى. بىرنەشە وتاندىق جانە شە­تەل­دىك كاسىپورىندار قاتىسقان بۇل جوبا شىن مانىندە دە اۋقىمدى ەدى. ەەك-ءنىڭ باس ينجەنەرى ۆلا­ديمير فەنەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, جۇمىس ىستەپ تۇرعان بىرنەشە ەنەرگوبلوك كەشەنىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن №2 ەنەرگوبلوكتى مودەر­نيزاتسيالاۋ جۇمىسىنداي اۋقىم­دى شارا بۇدان بۇرىن تمد ەل­دەرىنىڭ تاريحىندا ەشقاشان ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ كورمەگەن ەكەن. باس ينجەنەر بۇل اۋقىمدى شارا­نى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا جاقىن جانە الىس شەتەلدەردىڭ بىرقاتار جەتەك­شى فيرمالارى قاتىسقاندىعىن ايتا كەلىپ, ەنەرگوبلوك قوندىر­عىلارىنا شۆەيتساريانىڭ, اقش-تىڭ جانە فرانتسيانىڭ اتاقتى فير­مالارى شىعارعان زاماناۋي تەحنو­لوگيالارعا نەگىزدەلگەن جاب­دىقتار ورناتىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. №2 ەنەرگوبلوكتى مودەرنيزا­تسيا­لاۋ بارىسىندا ەنەرگوبلوكتىڭ بارلىق جابدىقتارى اۋىستى­رىل­دى. اتاپ ايتقاندا, الەمگە تانى­مال كومپانيالاردىڭ ۇزدىك تەحنو­لوگيالارىمەن جاسالعان جاڭا ءارى قۋاتتى تۋربوگەنەراتور, بۋ قازانى اگرەگاتتارى, گەنەراتورلار مەن ترانسفورماتورلار قويىلعان. سو­نى­مەن قاتار, اۋاعا تارالاتىن زيان­دى زاتتاردىڭ 99 پايىزىن ۇستاپ قالاتىن شۆەيتساريالىق «ال­ستوم» فيرماسىنىڭ بىرنەشە ساتى­لى ەلەكتر سۇزگىلەرى ورناتىلعان. بلوك جۇمىسىمەن ەڭبەك قاۋىپسىز­دى­گىنىڭ ساپاسىن ارتتىراتىن اۆتو­مات­تاندىرىلعان جاڭا باسقارۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. ارنايى جا­سالعان تەحنولوگيالار ناتيجە­سى­نە ەنەرگوبلوكتاردى مودەرنيزا­تسيالاۋ جۇمىستارى كەزىندە كورشى­لەس ەنەرگوبلوكتاردىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيا سىناقتان وتكىزىلگەن. بۇرىن مۇنداي اۋقىمداعى مودەر­نيزاتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىز­گەن كەزدە, كورشىلەس تۇرعان ەنەر­گو­بلوكتاردىڭ جۇمىستارىن تولىق توقتاتۋ كەرەك بولاتىن. №2 ەنەر­گوبلوكتى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇ­مى­سىنىڭ اياقتالۋى ناتيجەسىندە بۇل ەنەرگوبلوك وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ مولشەرى 325 مۆت-عا جەتتى. ءسويتىپ, اقسۋ جەو قۋات­تى­لىعىن 2425 مۆت-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل دەگەنىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاقتا ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان يگى شارا ەكەندىگى داۋسىز. №2 ەنەرگوبلوكتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى باقىتجان سا­عىن­تاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا وبلىس كولەمىندە ۇدەمەلى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­ما شەڭبەرىندە ءىس جۇزىنە اسىرى­لىپ وتىر. بۇل قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدى­عى اتالىپ وتىلەتىن بيىلعى جىلعا ارنالعان اقسۋ ەنەرگەتيكتەرىنىڭ شىنايى زور ەڭبەك تارتۋى بول­ماق. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق باعدارلاما شەڭب­ە­رىندە پاۆلودار وڭىرىندە جالپى قۇنى 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ون­­دا­عان ءىرى يندۋستريالىق جوبا­لار پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل كۇندەرى ستانسادا جۇمىس  تىنىمسىز. بۇرىننان بەرى جۇمىس جاساپ تۇرعان  №6 ەنەرگوبلوكتى  دا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى باستالدى. ستانساداعى №2 ەنەرگوبلوكتى قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ تاجىريبەسى ەندى وزگە ەنەر­گو­بلوكتاردى ءدال وسىلاي جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  ستان­سا جوسپارىنا سايكەس, 2013 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن №6 ەنەرگوبلوكتى قايتا قالپىنا كەل­تىرۋگە 265 ملن. اقش دوللارى جۇم­سالادى.  ستانسانىڭ ەلەكتر قۋا­تىن نە­گىزىنەن ەNRC-گە قاراي­تىن كاسىپ­ورىندار پايدالانادى.سونىمەن قا­تار وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 10-12 پايىزى كوممۋ­نالدىق-شارۋا­شى­لىق قىزمەت­تەر­گە پايدالا­نى­لادى. ەلىمىزدەگى ءسولتۇس­تىكتەن شىعاتىن  ەلەكتر جەلىسى­مەن اق­تو­بە ءوڭى­رىنە  دە جىبەرىلەدى. كو­ر­پو­را­تسيا كاسىپورىندارىنا دا, باس­قا دا كومپانيالارعا ەلەكتر قۋاتى ءبىر­كەلكى تاريف بويىنشا ساتىلادى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ قالاسى.