حالقىمىزدىڭ تار جول, تايعاق كەشۋمەن جەتكەن باقىتىنىڭ بايانى
استاناداعى «سارىارقا» ساۋدا-ويىن ساۋىق ورتالىعىنىڭ كينوپاركىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «ەلىم-اي» كوركەم ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وتاندىق كينەماتوگرافيانىڭ تىڭ تۋىندىسىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى كوپشىلىك كورەرمەنگە «دالا ەكسپرەسى», «قاۋىشۋ» سىندى ەڭبەكتەرىمەن بەلگىلى امانجول ايتۋاروۆ. ال ستسەناريىن جازعاندار – «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسى اق توراعاسى جاناي وماروۆ, سونداي-اق رەجيسسەر امانجول ايتۋاروۆ پەن مۇحاممەد مامىتبەكوۆ, ءفيلمنىڭ ءون بويىمەن اسەرلى ورىلەتىن مۋزىكا اۆتورى – كومپوزيتور جانار ءسابيت.
جانرى تاريحي دراما بولعانىمەن, مازمۇنى جاعىنان مەلودراماعا ۇقسايتىن بۇل تۋىندىعا ءبىر جاننىڭ عۇمىرى نەگىزىندە تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى وزەك بولعان. حرونومەتراجى ەكى سەريادان, ال تەلەۆيزيالىق نۇسقاسى 4 بولىمنەن تۇراتىن ءفيلمنىڭ حرونولوگياسى 3 كەزەڭگە جىكتەلىپتى.
فيلم ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۇلتتىڭ باسىنا قاسىرەت بۇلتى بولىپ تونگەن, قانشاما جازىقسىز جانداردىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ كەتكەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىستىڭ قاسىرەتتى جىلدارى كورىنىستەرىمەن باستالسا, ودان كەيىنگى كەزەكتە وتكەن عاسىردىڭ 1950-1960 جىلدار ارالىعى بەينەلەنگەن. ال ءۇشىنشى كەزەڭدە تاۋەلسىز قازاقستان, ونىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى قازاق ەلىنىڭ جاڭا ەلورداسى – استانامەن بىرگە ورىلەدى.
فيلمدەگى باس كەيىپكەر – وسى ءۇش كەزەڭنىڭ كۋاگەرى, قازاق قالامگەرى – ءمادي ەرالين. تيىسىنشە, مۇنداعى اكتەرلەر دە ءۇش توپقا توپتاستىرىلعان, ياعني, جۇرت جازۋشىنىڭ بالالىق شاعى, جاستىق داۋرەنى جانە ەگدە تارتىپ, قارتايعان كەزەڭىنە دە كۋا بولادى. بالا ءماديدى توعىز جاستاعى ابىلاي جارىلقاسىنوۆ, ال بوزبالالىق كەزەڭىن ونىڭ شىنايى ومىردەگى اكەسى – ەرجان جارىلقاسىن ۇلى ويناسا, قارت قالامگەر رولىندە ءبىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اسىلبولات ىسماعۇلوۆتى كورەمىز.
«ەلىم-اي» ءفيلمىنىڭ سيۋجەتتىك جەلىسى بويىنشا كەشەگى جاس ءبۇلدىرشىن, بۇگىندە قاريا كەيپىنە ەنگەن سول قالامگەردىڭ كوز الدىنان بالالىق شاعىنان باستاعان ءومىر جولى بىرتىندەپ تىزبەكتەلىپ وتە بەرەدى.
ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى جۇپىنى تىرشىلىك. سوعىستىڭ بار ازابى مەن اۋىرتپالىعى ءمادي مەن ساعي ەسىمدى تەتەلەس ۇلداردى تاربيەلەپ وتىرعان تاستوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى, ەرلى-زايىپتى ابىلاي مەن دامەتكەن ەراليندەردىڭ دە وتباسىن اينالىپ وتپەيدى. جالپى, قىم-قۋىت كەزەڭ مەن زاپىراندى جىلداردىڭ قيىنشىلىعى كىمدەرگە سالماق سالماعان؟! بۇل قيىندىقتى كاپ تاۋىن مەكەندەگەن كاۆكاز جۇرتى دا باسىنان وتكەرەدى. كاۆكازدان كەلگەن – مۇسا مەن ونىڭ اجەسى دە تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراعان جاندار. دەگەنمەن, كورەر جارىعى بار ەكەن, كەڭپەيىل قازاق وتباسى ولاردى ۇيلەرىنە كىرگىزىپ, قوناقجايلىلىقپەن ءتورىن ۇسىنادى. بارلىعى ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەدى. مۇسا ءمادي مەن ساعيدىڭ ەڭ جاقىن ءارى ادال دوسىنا اينالادى. ولار ءبىر- بىرىنە تۋعان باۋىرداي بولىپ كەتەدى. فيلمدەگى بۇل كورىنىستەر ارقىلى قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگى, جان جومارتتىعى جارقىراي اشىلادى.
ءمادي مەن ساعيدىڭ اكەسى ابىلاي اسكەري كوميسسارياتتا ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازامات. كولحوزدىڭ توعانىنان سوعىستا جارالانىپ, گوسپيتال كەرەۋەتىنە تاڭىلعان سولداتتارعا دەپ ساقتاعان بالىقتى ۇرلاعان ۇلدارىنا رەنجىپ, «قانداي قيىنشىلىق وكپەدەن قىسىپ تۇرسا دا, ار-نامىستارىڭدى ساقتاڭدار» دەپ ولىمنەن ۇيات كۇشتى ەكەنىن ولاردىڭ ساناسىنا قۇيۋعا تىرىسادى. بالالارىنا وسىنداي امانات قالدىرعان اكەسى 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە سوعىسقا اتتانادى. اۋىلدان كەتەرىندە كىشى ۇلى ساعيعا «قايتىپ كەلەمىن» دەپ بەرگەن ۋادەسىن ورىنداي الماي, سول كەتكەننەن ورالمايدى. ءماديدىڭ وتباسىنا قارا قاعاز بەن بەس جۇلدىزدى وردەندى مۇسانىڭ مايداننان ورالعان اكەسى الىپ كەلەدى. وسىلايشا, كىشى لەيتانانت ابىلاي ەرالين 1944 جىلى جاۋ قولىنان قازا تابادى. اكە اماناتىن ارقالاعان قوس ۇلى ونىڭ ايتقان وسيەتىن ءاردايىم ەستەرىندە ساقتاۋعا تىرىسادى.
فيلمدەگى ەكىنشى ءبىر سۋرەتتەلەتىن كەزەڭ – حرۋششەۆ بيلىك قۇرىپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ ءداۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان ۋاقىت. سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭنىڭ اۋىر سالماعىن سەزىنسە دە, سوعىستان كەيىنگى جۇتاڭ اۋىلداردان الماتىعا اعىلعان جاستاردىڭ پسيحولوگياسى دا مۇلدە وزگەشە بولادى. ولار بالالىق شاقتىڭ قىزىعىنان ەرتە اجىراسا دا, باسىم بولىگى وقۋعا ايرىقشا قۇمارتىپ وسەدى. سونداي ارمانشىل جاستاردىڭ قاتارىندا ءمادي مەن ساعي دا بار ەدى. ولار دا ءبىلىم بيىگىنە ۇمتىلىپ, وزدەرىن جوعارى بەلەستەن كورگىسى كەلەدى. ءمادي جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ءوزىنىڭ اۋىلداس قۇربىسى اسياعا ۇيلەنەدى. سول جىلداردىڭ جۇپىنى تىرشىلىگى سياقتى وتاۋ قۇرعانداردىڭ تويلارى دا قاراپايىم وتەدى. الايدا, تۇرمىستىڭ جۇتاڭدىعى ءماديدىڭ قىزمەت ساتىسىمەن جوعارىلاۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. جۋرفاكتى بىتىرگەن سوڭ قازتاگ-تاعى رەداكتورلىق جۇمىسقا جولداما الادى. كەيىن الماتى تەلەستۋدياسىنا شاقىرىلىپ, بۇعان دەيىن جاتاعان ۇيدەن جالداپ كەلگەن ءبىر بولمەسىن پاتەرگە اۋىستىرادى. ال ساعي اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەنىمەن, 1-ءشى سەمەستردەن وتە الماي, العاشىندا اعاسىنىڭ جالداعان پاتەرىندە بىرگە تۇرادى. جاستايىنان بىربەتكەي, نە نارسەنى دە تۋراسىنان ايتاتىن ول ەشبىر جەردە تابانداپ جۇمىس اتقارا المايدى. ءمادي تەلەۆيدەنيەدە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىندە ءوزىن قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە سەزىنەدى. ءبىر جولى اشارشىلىق جىلدارى جايلى اشىنا جازعان حابارى ارتىنان وزىنە سوققى بولىپ تيەدى. ءىسى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. «ەگەر دە وسى ويىڭدى وزگەرتپەسەڭ, پارتيا قاتارىنان شىعارىلاسىڭ», دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۋدەن كەيىن وتباسىن, كىشكەنتاي قىزىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ, ءوزىنىڭ باستاپقى پىكىرىنەن باس تارتادى. ال ساعي اعاسىنىڭ بۇل ءىس-ارەكەتىنە رەنجىپ, اكەسىنىڭ ءبىر كەزدەگى «ار-وجداندارىڭ مەن نامىستارىڭدى ساقتاڭدار» دەگەن وسيەتىنە ادال بولماعانىن ايتىپ نازالانادى. كەيىن ءمادي قارتتىڭ «مەن پارتيا قاتارىندا قالدىم, ەسەسىنە باۋىرىمدى جوعالتتىم» دەپ وتكەندى ەسكە الۋى جۇرەك تۇكپىرىندە بۇعىپ جاتقان وكىنىشتىڭ ءبىر ۇشقىنى بولسا كەرەك. ول ەكەۋىنىڭ جولى شىنىمەن دە ەكىگە ايىرىلادى. ساعي اعاسى ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى اڭگىمەدەن كەيىن تسەلينوگرادقا, تۋعان اۋىلى تاستوبەگە قايتىپ ورالادى دا, ءبىراز جىل وتكەننەن كەيىن جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولادى. ال ءمادي تەلەۆيدەنيەدەگى جۇمىسىنان ءوز ەركىمەن كەتەدى. رەسپۋبليكالىق باسپالاردا قىزمەت ەتەدى. بىرنەشە كىتاپ شىعارادى. جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانادى. ءبىر قاراعاندا, بارلىعى دۇرىس, بارلىعى قالىپتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق, كۇردەلى كەزەڭنىڭ قيلى قاتپارلارى مەن يىرىمدەرى, قوس ازاماتتىڭ جولىن ەكىگە بولگەن تاعدىر تالايى ونىڭ جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ جاتادى.
ءفيلمنىڭ كوزدەگەن ماقساتى – تاريحتا بولعان وقيعالاردى سول قالپىندا وزگەرىسسىز كوشىرىپ شىعۋ ەمەس. ول سول كەزەڭدەردىڭ بوياۋىن كوز الدىڭا اكەلىپ, سول ءبىر زاماندارداعى ادامداردىڭ بەينەسى مەن پسيحولوگياسىن كوركەم ويمەن جەتكىزۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
«ەلىم-ايدىڭ» ەكىنشى ءبولىمى كورەرمەندى جاراتقان سىيعا تارتقان ولشەۋلى ءومىردىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋگە, ادال دا تاعىلىمدى عۇمىر كەشۋگە شاقىرادى. جەر ورتاسىنان اۋعان شاعىندا جان جارىنان ايىرىلىپ, جالعىز قالعان قاريانىڭ ءوزىنىڭ ۇرپاعىن ىزدەپ, استاناعا جول تارتۋى وسى بولىمدە باياندالادى. ءمادي قارت سوندا كىمدى, قانداي ۇرپاعىن ىزدەپ كەلدى دەيسىز عوي؟ ول – ساعي ءىنىسىنىڭ بالاسى ابىلايدى ىزدەيدى. وقيعا جەلىسىنە ورالساق, ءماديدىڭ ايەلىنە كەلگەن بەيتانىس كەلىنشەك ءبىر سۋرەتتى كورسەتىپ «مىناۋ ساعيدىڭ ۇلى» دەگەندى ايتادى. جاستىقتىڭ اسەرىنەن بە, بالكىم ءوزىنىڭ ماديگە ۇل پەرزەنت سىيلاي الماعانىنان با, ايتەۋىر ءاسيا سول بەيتانىس كەلىنشەككە ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەن ۇستاتىپ, ۇيىنە كىرگىزبەي جىبەرەدى جانە بۇل قۇپيانى جان بالاسىنا اشپايدى. الايدا, دۇنيەدەن وتەر الدىندا ءوزىنىڭ ىشىندەگى تالاي جىلدان بەرگى وكىنىشكە تولى مۇڭ-شەرىن تارقاتىپ, ەرىنە بار سىرىن اقتارا كەلە استاناعا بارىپ, سول ۇلدى تاۋىپ اكەلۋدى, ءسويتىپ ۇرپاعىن جالعاستىرۋدى اماناتتايدى.
ءفيلمنىڭ باسىندا وقيعا جەلىسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ كۇردەلى دە تارتىستى كەزەڭدەرىنە بايلانىستى شيەلەنىستى بولىپ كەلگەنىمەن, ەكىنشى ءبولىمنىڭ وقيعالارى ءبىر-بىرىمەن جۇيەلى استاسىپ, كورەرمەن كوڭىلىن جاۋلاپ الادى. ءمادي قارت استانا اكىمدىگىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءىنىسىنىڭ ۇلى, ەسىمى ءوزىنىڭ اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ابىلايدى ىزدەپ تابادى. ابىلاي دا اكەسى ساعي سياقتى تۋراشىل, بىربەتكەي بولعانىمەن, جۇرەگىنە جىلدار بويى ۇيا سالعان جان جاراسىن جازۋ ءۇشىن وتكەندى ۇمىتۋعا تىرىسادى. ءسويتىپ, ءبىر كەزدە باۋىرلاردى ەكى سوقپاققا سالعان ءومىر جولى وسىلايشا قايتا تابىسادى.
فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. ساعيدىڭ بالا جانە جىگىت كەزدەرىن سومداعان نۇراحمەت سەرىكباەۆ پەن اسحات كۇشىنشىرەكوۆ, ءاسيانىڭ جاس كەزى مەن ەگدە شاعىنداعى رولدەرىن ويناعان جانار قۇلداروۆا مەن شامشاگۇل مەڭدياروۆا, جىگىت ابىلايدىڭ جانە ونىڭ قالىڭدىعى گ ۇلىمنىڭ رولدەرىندەگى سانجار ماديەۆ پەن اسەم جاكەتاەۆا, بالا مۇسانى سومداعان مامەد اسلانوۆ – ولاردىڭ قاي-قايسىسى وزدەرىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىسقانى بايقالادى.
بۇل جەردە مىنانى باسا ايتقان ءجون: «ەلىم-اي» – حالىقتىڭ شەرلى تاعدىرى مەن ۇلت شەجىرەسى وزەك بولعان تاريحي تاعىلىمدى دۇنيە بولعانىمەن, ونىڭ نەگىزگى يدەياسى – قازاق ەلىنىڭ ەندىگى بولاشاعىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى – استانامەن استاسىپ جاتقانىن كورسەتۋ.
الماتى جايىنداعى وسىدان جارتى عاسىرداي بۇرىن شىققان اۋەندەردىڭ ءوزى ءالى كۇنگە قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, جۇرەك تۇكپىرىندەگى ەڭ ءبىر ساۋلەلى سەزىمدەردى سۋىرتپاقتاپ تۇراتىنىنىڭ سىرى نەدە دەسەك, ول اندەردىڭ بارىنە دەرلىك, سول قالامەن بايلانىستى اسا اياۋلى ساتتەر وزەك بولعانىن كورەمىز. «الماتىنىڭ گۇل باعىن ارالايمىز ۇزاق», «الماتىنىڭ بوزعىلت تۇمان كەشىندە» دەگەن ءان جولدارى ەسكە تۇسسە بولدى, الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ارمان قالاعا اڭسارىڭىز اۋادى دا تۇرادى. ال استانا جايىندا اندەر جازىپ ءجۇرگەن كومپوزيتورلارىمىز, سول اندەرگە ءماتىن جازىپ جۇرگەن اقىندارىمىز كوبىنە كوپ قالانىڭ ءوزىن ماداقتاۋعا, الدىمەن ەلوردانىڭ سۇلۋلىعىن ايتۋعا قۇمارتاتىن سياقتى. ەندەشە, ولاردىڭ قانداي تاقىرىپ بولسىن بارىنەن بۇرىن ادامدار تاعدىرى ارقىلى اشىلاتىنىن ۇمىتپاعانى ءجون. ءيا, ادەتتە تاعدىرلار توعىسىنان تۋىندايتىن سەزىمدەر عانا ەستە قالادى. سول سەزىمدەر ارقىلى وقيعا وتەتىن ورتانىڭ دا قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى دەسەك, «ەلىم-اي» ءفيلمى بىزگە وسى تۇرعىدان قىمبات. فيلمدە ءمادي اقساقالدىڭ قالاعا اۆتوكولىكپەن كىرە بەرگەن بەتتە: «استانا ادام تانىماستاي وزگەرگەن ەكەن» دەيتىن ءبىر اۋىز ءسوزى بولماسا استانا تۋرالى ەش اڭگىمە ايتىلمايدى. ايتسە دە ءسىز لەنتانىڭ ءون بويىنان ەلوردامىز جايىندا, ارقا توسىندەگى التىن القاداي وسىناۋ عاجايىپ قالانى اينالاسى ونشاقتى جىلدىڭ اياسىندا تۇرعىزعان تۇلعا تۋرالى ويلاۋمەن وتىراسىز. فيلم اۆتورلارىنىڭ كوركەمدىك تابىسىنىڭ ەڭ ۇلكەنى وسى دەۋگە بولعانداي.
«ەلىم-اي» ءفيلمى قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى, حالقىمىزدىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلى تاعدىرى ءبىزدى وسىنداي ەلورداعا زاڭدى تۇردە الىپ كەلگەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ وسىنداي استاناعا ابدەن لايىقتى حالىق ەكەنىمىزدى تانىتادى
ءفيلمنىڭ اتى دا وتە ءساتتى قويىلعان. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى» دەپ باستالاتىن «ەلىم-اي» باسىمىزدان باقىت قۇسى ۇشقان كەشەگى كەر كەزەڭنىڭ جىرى بولسا, بۇگىنگى «ەلىم-اي» بودان كۇننەن بوستان كۇنگە جەتىپ, كوك اسپانىنا كوك تۋىن تىگىپ, ەلدىگىن ەڭسەلەنتكەن حالىقتىڭ, سول ءسوزدى كوتەرىڭكى رۋحپەن, ەلىنە سۇيسىنگەن, مەملەكەتى ءۇشىن ماقتانعان قازاقتىڭ جۇرەگىندەگى مەرەي جىرى سەكىلدى ەستىلەدى.
ءلايلا ەدىلقىزى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.