بىراق كوڭىلدە ءبىرشاما تۇيتكىل قالدى
2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى تۋرالى, ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەپتەرى پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىندا دا, بارلىق كورسەتكىشتەرىمەن جان-جاقتى تالقىلانىپ كوپتەگەن ۇسىنىس, پىكىرلەر ايتىلعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا ولاردى قايتالاماستان, ۇكىمەتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن, سونداي-اق, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋلارىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەندىگىن ايتا وتىرىپ, وسى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ بارىسىندا بيۋدجەتتىڭ ساپالى ورىندالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالعان ءجون عوي دەپ ەسەپتەيمىن.
ول, بىرىنشىدەن, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيدە بولماۋى. بيۋدجەتتىڭ كىرىس جانە شىعىس بولىكتەرىنە اسەر ەتىپ, ونىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ناقتىلاۋعا اكەلىپ سوعاتىن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر جىل سايىن تومەن بولجانۋدا. بولجامدىق كورسەتكىشتەردى ناقتىلاۋ اسا «ساقتىقپەن» جۇزەگە اسىرىلعان. مىسالى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ 2011-2015 جىلدارداعى بولجامىنا ءسايكەس, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمى 2014 جىلعا قاراي 103,9% دەڭگەيىندە جوسپارلانعان. جىل قورىتىندىسى بويىنشا 2010 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 107 پايىزدى قۇراعانى بارىمىزگە بەلگىلى. وسى جەردە «بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ اسىرا ورىندالۋ سەبەبى سۋبەكتيۆتى سيپاتتا ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
ەكىنشىدەن, پارلامەنت دەپۋتاتتارى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى, ءارى تولىق يگەرىلمەۋىنە جول بەرگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى ماسەلەنى ءتۇرلى دەڭگەيدە, بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن. وتكەن جىلدارداعى سياقتى 2010 جىلى دا ۇكىمەت بيۋدجەتتىڭ تولىق اتقارىلۋىن قامتاماسىز ەتە المادى, بيۋدجەتتىڭ ەكى رەت ناقتىلانىپ, 16 رەت تۇزەتىلگەنىنە قاراماستان, 37,5 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەي قالدى. ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا اتاپ ءوتىلگەنىندەي, 41 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىسىنىڭ تەك 15-ءى عانا بيۋدجەتتىڭ 100 پايىزعا اتقارىلۋىن قامتاماسىز ەتكەن. بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى «سوزىلمالى» سيپاتقا يە. دەپۋتاتتاردىڭ «ۇكىمەت بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋىنە جول بەرگەن جانە ۆەدومستۆو الدىنا قويىلعان مىندەتتەردىڭ اتقارىلۋىنا قول جەتكىزبەگەن اكىمشىلەرگە قانداي شارالار قولداندى» دەگەن سۇراقتارى دا جاۋاپسىز قالىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, كرەديتورلىق جانە دەبيتورلىق بەرەشەك سومالارى جىلدان جىلعا ۇلعايا تۇسۋدە. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن دەبيتورلىق بەرەشەك سەرپىنىن مىسالعا كەلتىرەيىن: ول 2006 جىلى 16,6 ملرد. تەڭگە, 2007 جىلى 34,6 ملرد. تەڭگە, 2008 جىلى 53,7 ملرد. تەڭگە, 2009 جىلى 74,4 ملرد. تەڭگە بولسا, 2010 جىلى 120,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. قالىپتاسقان دەبيتورلىق بەرەشەكتەردىڭ باستى سەبەبى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بيۋدجەت قاراجاتىنا اكىمشىلىك ەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى.
تورتىنشىدەن, جىلدىق سومالاردىڭ ايلارعا دۇرىس بولىنبەۋى, ياعني ايلار بويىنشا قارجىلاندىرۋ جوسپارىنىڭ دۇرىس جاسالماۋ پراكتيكاسى ساقتالۋدا, قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى قارجى جىلىنىڭ سوڭىنا جوسپارلايدى. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەپتى جىلدىڭ سوڭىندا اۋدارىلۋى ونىڭ اۋقىمدى ءبولىگىنىڭ يگەرىلمەي قالىپ, بيۋدجەتكە قايتارىلاتىنىن نەمەسە دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ ۇلعايىپ, بەلگىلەنگەن جوسپاردىڭ ورىندالماۋىنا اكەلىپ سوعاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
بەسىنشىدەن, وتكەن جىلدارداعى سياقتى ەسەپتى كەزەڭدە دە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۋاقتىلى بولىنگەن ترانسفەرتتەردىڭ 25,1 ملرد. تەڭگەسىن يگەرمەگەن.
سونىڭ سالدارىنان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۋاقتىلى ىسكە اسىرىلماي, تيىسىنشە الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ماقساتتاعى جەكەلەگەن وبەكتىلەر بەلگىلەنگەن مەرزىمدەرىندە پايدالانۋعا بەرىلمەگەن.
باسقانى ايتپاعاندا, پارلامەنتتە, كەزەكتى جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى قاراۋ كەزىندە, جىل سايىن دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىمەن سالالارداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە قوسىمشا قاراجات كوزدەلگەن باعدارلامالاردىڭ ءوزى تولىق يگەرىلمەگەن. قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – مەردىگەرلەردىڭ شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋى, جۇمىستاردى ورىنداۋ كەستەسىنەن كەشىگۋى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرستىق راسىمدەردى وتكىزۋدىڭ ۇزاققا سوزىلۋى, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ كەش بەكىتىلۋى سەكىلدى سۋبەكتيۆتىك سيپاتتا. وڭىرلەردە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تەتىگى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە رەتتەلمەگەن, ءارى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ جاۋاپتىلىعى كوزدەلمەگەن.
التىنشىدان, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنگەن قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانبايدى. 2010 جىلى زاڭدى تۇلعالاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا جانە ۇلعايتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 284,7 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قوماقتى سوما ءبولىندى. «حالىقتىق ءال-اۋقات قورى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانى ورنىقتى دامىتۋ قور قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ بەكىتىلگەن. قازىرگى ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ءوسۋى جاعدايىندا, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق سالالار مەن وندىرىستەردى اشۋدىڭ ماڭىزى اسا زور ەكەنى بارشاعا ايان.
الايدا, ەلەۋلى قاراجاتتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا قۇيۋ تيىمدىلىگى ماسەلەسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. ءماجىلىس وتىرىسىندا ارىپتەستەرىم تاراپىنان بۇگىنگى تاڭدا ناقتى ىسكە قوسىلعان زاۋىتتار مەن فابريكالار تۋرالى كىم ايتا الادى؟ ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قانشالىقتى ارتتى؟ ەسەپتى جىلدا ءبىز نەگە قول جەتكىزدىك؟ دەگەن زاڭدى ساۋالدار تۋىندادى. بۇگىنگى تاڭدا, ءبىز ۇلتتىق حولدينگتەر مەن باسقا دا دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كوپتەگەن ەنشىلەس جانە وزگە دە بولىمشەلەر قۇرۋىن, ياعني كوپ ساتىلىلىقتى, فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانىپ, شىعىنداردىڭ ۇلعايۋىن, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى پايدالانۋدىڭ اشىق بولماۋىن كورەمىز.
جەتىنشىدەن, قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن الۋى ءالى دە جالعاسۋدا. ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىلعان ەسەپتەرىندە جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ ءىس-شارالارىنىڭ سانى تۋرالى, انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار سومالارى مەن پايدالانىلعان قاراجاتتىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى جانە ت.ب. دەرەكتەر جەتكىلىكتى. الايدا, اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن ازاماتتارعا قولدانىلعان شارالار تۋرالى اقپارات جوقتىڭ قاسى. بيۋدجەتكە قايتارىلعان قاراجات سوماسى انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار سوماسىمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم ماردىمسىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ەسەپ كوميتەتىنە, وتكەن جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى قورىتىندىنى تالقىلاۋ بارىسىندا, ەسەپتە تەك وتكەن قارجى جىلىنداعى تەكسەرۋ دەرەكتەرىن كورسەتۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. الايدا, ەنگىزىلىپ وتىرعان ەسەپتە بۇل ۇسىنىس ورىندالماعان, ەسەپتە الدىڭعى جىلدارداعى باقىلاۋ ءىس-شارالارىنىڭ دەرەكتەرى مەن انىقتالعان قيعاشتىقتار سوماسى قامتىلعان.
جوعارىدا ايتىلعان بارلىق ماسەلەلەر جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارى مەن پالاتا وتىرىسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى. ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەسەبىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ايتقان ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
ارينە, ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا ادىلدىك ءۇشىن ۇكىمەت ۇسىنعان 2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتىڭ بۇرىنعىلارعا قاراعاندا ساپالى جاسالىپ, كورسەتكىشتەر قۇرامىنىڭ كەڭەيتىلگەنىن, ەسەپتىك-تالدامالىق بازانىڭ جاقسارىپ, بيۋدجەتتىڭ جەكەلەگەن باپتارىنىڭ ورىندالۋ نەگىزدەمەسى دەڭگەيىنىڭ ارتقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
تولەبەك قوسمامبەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.