پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
توراعالىق قىزمەتكە كىرىسكەننەن بەرى جۋرناليستەرمەن العاش رەت كەزدەسىپ تۇرعانىن ايتقان قايرات ءمامي ودان ءارى ءتورتىنشى سەسسيا جۇمىسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, دەدى ول, 30 ماۋسىمدا ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن اياقتايدى. سەناتتىڭ وسى سەسسياداعى قىزمەتى نەگىزىنەن ەلباسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالاردى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان شارالاردى قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە ارنالدى. بارلىعى 140 زاڭ قابىلداندى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ودان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتۋعا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن.
ودان ءارى توراعا قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى بار بىرقاتار زاڭدار تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ماسەلەن, كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەر مەن شارتتار جان-جاقتى تالقىلانىپ, دەر كەزىندە قابىلداندى, دەدى ول. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ ماقساتىندا زاڭنامالارعا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ مەن ليتسەنزيالىق-رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن وڭايلاتۋ جونىندەگى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى ودان ءارى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, تەكسەرۋ تۇرلەرى جانە ونى جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى بەلگىلەنىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگى مەن رۇقسات بەرۋ قىزمەتىن قايتالاۋعا, كەڭەيتۋگە اكەلىپ سوعاتىن ەرەجەلەر الىنىپ تاستالدى.
م ۇلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, باسەكەلەستىككە بىردەي جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى زاڭنامالار قاتارى جەتىلدىرىلدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ق.ءمامي. وسى ماقساتتا قولدانىستاعى زاڭدارعا بيزنەس پەن جەكە مەنشiكتi تارتىپ الۋعا (رەيدەرلiككە) قارسى وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزىلدى. زاڭدى تۇلعانىڭ مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قىلمىستىق كودەكسكە رەيدەرلىك ارەكەت ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى قاراستىراتىن جاڭا باپ قوسىلدى.
يپوتەكالىق نەسيەلەۋ جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ, قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ ءجونىندەگى زاڭدار قارجى سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالدى. زاڭنامالارعا ەلەكتروندى اقشا ماسەلەلەرى جونىندە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر اياسىندا قارجى نارىعىندا جاڭا «قارجى» ءونىمى پايدا بولىپ, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ نەگىزى قالاندى.
ۋاقىت تالابى مەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا وراي گۋمانيتارلىق-قۇقىقتىق ستراتەگيا سالاسىندا قۇقىقتىق كەڭىستىك قالىپتاستى. بۇل ماسەلە بويىنشا قابىلدانعان زاڭداردا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نەگىزگى قاعيدالار بەكىتىلدى. «ادامداردى قوعامنان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەتiن ارناۋلى مەكەمەلەردە ۇستاۋ ءتارتiبi مەن شارتتارى تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارi iزگiلەندiرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستەگi زاڭدىلىقتىڭ كەپiلدiكتەرiن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزىلدى.
قازىرگى كەزدە قىلمىسكەرلەرگە قولدانىلاتىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازالاردىڭ ەداۋىر ازايتىلۋىنا بايلانىستى, حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەنگىزۋگە, سونداي-اق ايىپتالۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىن, شارتتى تۇردە سوتتالعاندار مەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعانداردى باقىلاۋ ءىسىن جەتىلدىرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى مەن 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى, سوت پريستاۆتارى تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى, «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى», «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدار بار.
قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراستىرعاندا, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرى تۋرالى شىعىندارعا قاتىستى كوپ وزگەرىستەر بولعان جوق. تەك الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى قولداۋ, الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالۋ, بيۋدجەت سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى شىعىستار عانا ارتتىرىلدى.
ودان ءارى توراعا سەسسيا بارىسىندا تەك سەناتتىڭ وكىلەتتىگىنە جاتاتىن ماسەلەلەر بويىنشا, ءماسەلەن, جوعارعى سوت سۋديالارىن سايلاۋ جانە باسقا جۇمىستار دا اتقارىلعانىن اۋىزعا الدى. زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارى تۋرالى ايتقاندا, كۇزگى سەسسياعا ءتورت زاڭ جوباسىنىڭ عانا قالعانى ءمالىم بولدى. سەناتقا ۇسىنىلعان قالعان قۇجاتتار قىسقا مەرزىمدە ءتيىستى ساپادا قابىلداندى, دەدى ول.
سونداي-اق توراعانىڭ سوزىنەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ اتىنا سەناتورلاردىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءماسەلەلەرىن شەشۋگە بايلانىستى 200-گە جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانى بەلگىلى بولدى. ولار بويىنشا قانداي شارالار قولدانىلعانى تۋرالى 13 ماۋسىم كۇنگى ۇكىمەت وتىرىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاۋ ءوتتى. تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ىستەرىن ۇيلەستىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ايتتى, دەدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
سونىمەن قاتار, سەسسيا بارىسىندا سەناتورلاردىڭ وزدەرىنە قاتىستى حالىقارالىق ىستەرگە, سونىڭ ىشىندە پارلامەنتارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسقانى اتاپ كورسەتىلدى. بىزدە ەكىجاقتى بايلانىستار بويىنشا 32 توپ, ال پارلامەنتارالىق ۇيىمدار جەلىسى بويىنشا 14 توپ جۇمىس ىستەيدى, دەدى توراعا. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول كەشە عانا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر حاتشىلىعىنىڭ 10-شى وتىرىسى بولىپ وتكەنىن قاپەرگە سالدى.
الدىمىزداعى 19 تامىزعا بەلگىلەنگەن سەناتتىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا 16 سەناتوردىڭ سايلاناتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ق.ءمامي سايلاۋعا تۇسەتىن ءارىپتەستەرىنە جەڭىس تىلەيتىنىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن سەنات توراعاسى جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ سوڭىندا ق.ءمامي جۋرناليستەردى كاسىبي مەرەكەسى – ءباسپاسوز, تەلەۆيزيا جانە راديو كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنە تابىس, شىعارماشىلىق جاڭا جەتىستىكتەر تىلەدى. سونىمەن قاتار, پارلامەنت جۇمىسىن ناسيحاتتاۋدا بەلسەندى قىزمەت اتقارعان بىرقاتار باسىلىمداردىڭ باسشىلارى مەن جۋرناليستەرىنە العىس جاريالادى. ولاردىڭ قاتارىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرى دە بولدى.
جاقسىباي سامرات.