باس حاتشىلىققا قايتا سايلاندى
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازىرگى باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ وسىناۋ اسا مارتەبەلى قىزمەتكە قايتا سايلاناتىنىنا ەشكىم دە كۇمان كەلتىرمەگەن. سولاي بولىپ تا شىقتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا 192 ەلدىڭ وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستى قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. ءتىپتى داۋىس سانالماپتى دا.
الدەقانداي كۇمان بولسا, پان گي مۋننىڭ ءوزى دە كانديداتۋراسىن ۇسىنباس ەدى. بۇل – ديپلوماتيالىق ورتادا جازىلماعان زاڭ. اككى ديپلومات, قارىمدى ساياساتكەر پان گي مۋن ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنعاندا تالايدىڭ, ەڭ الدىمەن, وسىناۋ ۇيىمدا ايرىقشا بەدەلى بار ەلدەردىڭ تامىرىن باسىپ كورگەنى دە انىق. اقش, جاپونيا سياقتى بۇل حالىقارالىق باس ۇيىمدى قارجىلاندىرىپ, «اسىراپ» وتىرعان ەلدەر قارسى بولىپ نەمەسە ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنعىسى كەلسە, بۇل شارۋاعا ولار الدەقاشان ارالاسىپ كەتەر ەدى, ءتىپتى ولاردىڭ ەمەۋرىن ءبىلدىرۋى دە جەتەر ەدى.
بۇعان دەيىن بۇۇ باس حاتشىلىعى قىزمەتىن اتقارعان جەتى قايراتكەردىڭ كوپشىلىگى ەكى مەرزىمگە سايلاندى. ءتىپتى پان گي مۋننان بۇرىنعى كوفي انناننىڭ ءوزى, سوڭىنا ءبىراز ءسوز ەرگەنىنە قاراماي, ەكى مەرزىم قىزمەت اتقارىپ, ارتىنا ايتارلىقتاي ءىز قالدىرىپ, ابىرويمەن كەتكەن. ال قازىرگى باس حاتشى تۋرالى جاعىمسىز ءسوز ايتىلا قويعان جوق, قايتا ونىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق شيەلەنىستى جاعدايلارعا جەدەل ارالاسىپ, وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءوتىندە ءجۇرگەنى جۇرتقا بەلگىلى.
ونى قايتا سايلاعان سەسسيادا قۇتتىقتاپ سويلەگەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قازىرگى توراعاسى, شۆەيتساريانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجوزەف دەيسس پان گي مۋننىڭ اتىنا ايتىلعان ماداقتاۋ ءسوزىن اياعان جوق. قازىرگى اسا كۇردەلى دە بەي-بەرەكەتتىك ورىن العان حالىقارالىق احۋال زامانىندا ونىڭ بۇۇ-نىڭ بەدەلىن ساقتاپ قالۋى, جۇمىسىن بارىنشا اشىق جۇرگىزۋگە قوسقان ۇلكەن ۇلەسىن اتاپ كورسەتتى.
ناقتى باس حاتشىلىق قىزمەتتە نە ءبىتىردى دەگەندە, الەمدىك تىنىشتىقتى ساقتاۋ ىسىنە ۇنەمى باستاماشى بولعانى, بۇۇ-نىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىن نىعايتۋعا بايلانىستى ءبىرشاما رەفورمالاردى ءجۇزەگە اسىرعانى العا توسىلادى. كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋىنا قارسى شارالاردىڭ باسىندا ءجۇردى. سۋداننىڭ دارفۋر پروۆينتسياسىنداعى شيەلەنىستى رەتتەۋ ماقساتىندا وعان بىتىمگەرشىلىك كۇشتى ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولدى...
پان گي مۋن بۇل قىزمەتكە وسىدان بەس جىل بۇرىن ديپلوماتيالىق جۇمىستان كەلدى. وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان ەلدىڭ, ۇلكەن ساياساتتىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن باسقارىپ, ءبىراز جايعا قانىققانى دا انىق. ول – الەمدىك ساياساتتىڭ باستى باعىتىن جەتە بىلەتىن سارابدال ديپلومات. داۋلى ماسەلەگە كەزىككەندە, قاشاندا ءتىل تابىسۋ جاعىندا.
باس حاتشىنىڭ جۇمىسىن ءوز ەلىمىزگە قاتىستىرا ايتساق, پان گي مۋن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ, ارال ايماعىن ارالاپ كوردى, كەشەگى يادرولىق سىناق ايماعىنداعى جاعدايمەن دە تانىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعدايعا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋداردى. بەلگىلى ديپلومات, سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرىلۋى دا پان گي مۋننىڭ ءبىزدىڭ ەلگە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەگەن قۇرمەتى مەن كوزقاراسىنىڭ كورىنىسى دەۋگە بولعانداي.
ادەتتە باس حاتشىنىڭ كانديداتۋراسى تۋرالى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەر ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە پان گي مۋننىڭ كانديداتۋراسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولدايتىنىن مالىمدەدى.
قازىرگى ساياسي الەم كۇردەلى جاعدايدا. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اراب دۇنيەسى ورتەنىپ تۇر. ونىڭ وتىن ءوشىرۋدىڭ ءبىر ۇشى بۇۇ-عا كەلىپ تىرەلەدى. ارپالىسقاندارعا ارااعايىندىق كەرەك. وعان بۇۇ-داي ۇيىمنىڭ بەدەلى دە, قامقورلىعى دا كەرەك. سول ۇيىمنىڭ باسىندا ءبىتىمگەرشىل قايراتكەردىڭ جۇرگەنى دە جاقسى.
* * *
جاپونيا الىپتار ساپىندا قالا ما؟
ۇستىمىزدەگى جىلعى ناۋرىزدا الاپات اپاتقا ۇشىراعان جاپونيانىڭ بولاشاعى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءبىراز ساراپشىلار, ماماندار سول اپاتتان كەلگەن شىعىنداردى العا توسىپ, بۇل ەل ەندى ەڭسەسىن كوتەرە المايدى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ەندى بىرەۋلەر اسا تالانتتى جاپون حالقى بۇل قيىندىقتى دا جەڭىپ, الىپتار قاتارىنداعى ءوز ورنىن ساقتايدى دەگەن ويدا. ءبىز سول سوڭعى وي جاعىندامىز.
راسىندا دا بۇل الاپات اپاتتىڭ سالدارى وراسان. الدىمەن جەر سىلكىنىسى مەن ءتسۋناميدىڭ سالدارىنان 15,3 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, 8,4 مىڭ ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. وتە كوپ. بىراق باسقا ءبىر ەلدەردەگى ءزىلزالادان بۇدان ءالدەقايدا كوپ ادامنىڭ قازا تاۋىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ال ەكونوميكالىق شىعىننىڭ كولەمى ءتىپتى كوپ. ادەتتە بۇل ەلدە بارلىق نارسە دامىعان. سول دامىعان نارسە قيراسا, ودان كەلەر شىعىننىڭ دا مول بولاتىنى زاڭدى. رەسمي ەسەپتەرگە قاراعاندا, جاپونياداعى بۇل اپاتتان 450 ميلليارد دوللار شىعىن كەلىپتى. بۇل – ورتاڭقول ءبىر ەلدىڭ ءبىر جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن الدەنەشە رەت وراپ الاتىن قارجى. سول قيراعان نارسەنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن تاعى دا 200 ميلليارد دوللار قارجى قاجەت كورىنەدى.
ەكونوميكالىق شىعىنمەن قاتار, ساراپشىلار مورالدىق زارداپقا دا ايرىقشا نازار اۋدارادى. حالىقتىڭ ەڭسەسى تۇسكەن, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكاعا دا اسەر ەتەدى, دەيدى. ادامداردىڭ وزىنە ءوزى قول سالۋى, اسىرەسە, اپات بولعان ايماقتاردا جيىلەپتى. بۇل ءجونىندەگى جاعىمسىز كورسەتكىش 18 پايىزعا وسكەن. مۇنى دا تۇسىنۋگە بولار دەيسىڭ. ادامدار ءوزىنىڭ جاقىنىنان ايرىلادى, جوسپارلارى كۇيرەيدى. سوندايدا مۇنداي قادامدارعا بارۋى زاڭدىلىقتاي كورىنەدى. ۋاقىت وتەر, ءتىرىنىڭ تىرشىلىك جاسايتىنى بار, جاپون حالقى ەڭسەسىن كوتەرەتىنىنە سەنەسىڭ.
تاعى دا رەسمي ورىنداردىڭ, ۇكىمەتتىڭ بولجاۋىن العا توسىپ, ءبىراز ساراپشى بۇل ەلدىڭ قۇلدىراۋى باستالدى دەپ تۇجىرىم جاساۋعا قۇمار. ستاتيستيكالىق ءمالىمەت بويىنشا ءىجو العاشقى توقساندا 3,7 پايىزعا كەمىپتى. بۇل بولجامنان جوعارى ەكەن. ەلدەگى جەتەكشى اۆتوموبيل شىعاراتىن كومپانيالاردا دا ءوندىرىس 50-60 پايىزعا تومەندەپتى. العاشقى ءۇش ايدا جالپى ءوندىرىس كولەمى 15 پايىزعا كەمىگەن. ءساۋىر ايىندا سىرتقى ساۋدا بالانسى تەرىس سالدونى كورسەتىپتى. سوڭعى 30 جىلدا مۇنداي بولماعان ەكەن. بولماسا, سول ناۋرىزداعى الاپات اپات تا بولماعانىن ۇمىتپاعان ءجون. وسىنداي اپات كەزىكسە, كەز كەلگەن ەل وسىنداي جاعدايعا ۇشىرار ەدى. ءتىپتى كوپتەگەن ەل كۇيرەپ تە قالار ەدى عوي. ال جاپونيا ءوزىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىمەن قيىندىقتى قاسقايىپ قارسى الىپ, وعان توتەپ بەردى.
قالايدا جاپونيانىڭ ساعىن سىندىرا سويلەگىسى كەلەتىندەر وسى اپات الدىندا-اق ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جونىنەن قىتايدىڭ ونى باسىپ وزعانىن, ءسويتىپ, اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىققانىن كوپ ايتادى. بىراق قىتايدىڭ حالقى جاپونيانىكىنەن ون ەسە ارتىق ەكەنىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جونىنەن اسپاناستى ەلىنىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە ونى باسىپ وزاتىنى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە جاتاتىنى انىق ەدى. ال سول ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققاندا قىتايدىڭ جاپونيانى قۋىپ جەتۋى ەكىتالاي بولار. ءسىرا جاقىن كەزدە جۇزەگە اسا دا قويماس. بۇل ءۇشىن قىتايدا ءىجو ون ەسە ارتۋى كەرەك. ال جاپونيا قازىرگى ورنىنان قوزعالماۋى ءتيىس.
ال جاپوندار ونداي حالىق ەمەس. ول – جوقتان بار جاسايتىن كۇرەسكەر حالىق. مۇنى ولار تاريح الدىندا ءدالەلدەگەن. ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاپونيا شارۋاشىلىعى قاتتى كۇيزەلدى. وعان جەڭگەن ەلگە ءتولەگەن كونتريبۋتسيانى قوسىڭىز. جارتى عاسىر وتكەندە, بۇل ەل الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ەكىنشى ەلگە اينالدى. قيىندىق بۇل ەلدىڭ حالقىن قايراي, جىگەرلەندىرە, توپتاستىرا تۇسەتىنى بار.
ماماديار جاقىپ.