پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ تايسويعان پوليگونىنىڭ رەسەيلىك اسكەري ءبولىم تاراپىنان پايدالانىلماي جاتقان ءبىراز بولىگىن قايتارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. مۇنىڭ سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, پوليگون اۋماعىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنى ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, وسى سەبەپتەن, كوپتەگەن وتباسى تۇرعىن ءۇيىنىڭ مەنشىك قۇقىن بىلدىرەتىن قۇجاتىن الا الماۋدا. ۇشىنشىدەن, تايسويعان پوليگونىنىڭ تەرەڭىندە تەلەگەي مۇناي قورى انىقتالعان. الايدا, تايسويعان پوليگونىن جالعا العان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اسكەري ءبولىمىنىڭ باسشىلىعى تۇرعىن ءۇي قۇجاتتارىن الۋعا دا, ءتىپتى مۇناي كەنىشىن كەڭ كولەمدە وندىرۋگە دە تولىققاندى رۇقسات بەرمەيدى. نەگە؟
الدىمەن, قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان پوليگونى جونىندە, ونىڭ زاردابىن تارتقان تۇرعىنداردىڭ ازابى تۋرالى ايتقان ءجون شىعار. سونىمەن, وبلىس ورتالىعىنان شامامەن 250, اۋدان ورتالىعى – ميالى اۋىلىنان 60 شاقىرىمداي قاشىقتا تايسويعان پوليگونى ورنالاسقان. پوليگون اۋماعى اۋداننىڭ 749582 گەكتار جەرىن الىپ جاتىر. قىزىلقوعا اۋدانى اكىمدىگىنەن الىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, وسىنشا كولەمدەگى جەر كەزىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن اسكەري ماقساتتا پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل پوليگوندى ستراتەگيالىق ماقساتتاعى راكەتا اسكەرى مەن اۋە سوعىسى كۇشتەرى پايدالانىپتى. تايسويعان 1949 جىلدان اسكەري پوليگونعا اينالىپ, مۇنداعى يادرولىق سىناق 1952 جىلى باستالعان. ءسويتىپ, 1966-1977 جىلدار ارالىعىندا 24 مارتە يادرولىق جارىلىس جاسالعان. جارىلىستىڭ جەردەگى تەرەڭدىگى 500 مەترگە دەيىن جەتكەن. تايسويعان پوليگونى 3 ۋچاسكەگە بولىنگەن. پوليگون اۋماعىندا 2000 توننادان استام سوعىس تەحنيكاسىنىڭ قالدىقتارى شاشىلىپ قالعان. راس, كەيىننەن بۇل قالدىقتار جينالعان. بۇل – تەك بەلگىلى جايتتەر عانا. ال «اسا قۇپيا» بەلگىسىمەن جۇمباق كۇيىندە قالعان دەرەكتەر قانشا ەكەن؟ يادرولىق جارىلىس سالدارىنان اۋاعا قانداي اۋىر مەتالدار, ۋلى ينەرتتى گازدار, باسقا دا رادياتسيالىق زاتتار بولىنگەنى ازىرگە جاريا ەتىلگەن جوق. وسى پوليگونداعى يادرولىق سىناق كەزىندە «سترونتسي-90», «پلۋتوني-238», «تسەزي-137» سەكىلدى ەڭ اۋىر, ەڭ زياندى مەتالدار اۋاعا جايىلدى ما, جوق پا؟ بۇل ءالى كۇنگە ايتىلماعانىمەن, اتالعان مەتالداردىڭ ۇساق ميكروبولىككە اينالىپ, قورشاعا ورتاعا زيانسىز كۇيگە ەنۋى ءۇشىن قانشا جىل قاجەت بولار ەدى؟ «سترونتسي» ءۇشىن 56 جىل, «تسەزي» ءۇشىن 30 جىل كەرەك ەكەن. ال «پلۋتوني» ارادا 2100 جىل وتپەي, زالالسىزدانبايتىنى ەسكەرىلىپ ءجۇر مە؟
قالاي ايتقاندا دا, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى تايسويعان پوليگونىنىڭ زاردابىن مىقتاپ تارتتى. پوليگون زاردابىنىڭ ازابىنان ءالى دە ارىلا قويعان جوق. بۇلاي دەۋىمىزگە دەرەك جەتەرلىك. بۇل دەرەكتەر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ باستاپ كەلگەن ارنايى توپتىڭ اۋدان تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىندە كەڭىنەن ايتىلدى. پوليگوننىڭ اسەرىنەن اقىل-ەسى جەتىسپەگەن, بالا كۇنىنەن مۇگەدەك بولعان جانداردىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلدى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بيبوز شاياحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى كۇردەلى جاعدايدا. «قاتەرلى ىسىك 2000 جىلدان باستاپ بيىل 59 ادامعا كوتەرىلىپ وتىر. تۋبەركۋلەز 29-دان 37-گە, قانتامىر-جۇرەك اۋرۋلارى 371-دەن 407-گە, تىنىس جولدارى 513-تەن 588-گە, پسيحيكالىق اۋرۋلار 76-دان 97 ادامعا كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ اۋدان وبلىس بويىنشا سۋيتسيدتەن الدىڭعى قاتاردا كەلە جاتىر. وسىلاردىڭ بارلىعىنا سەبەپشى – جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىرعان تايسويعاننىڭ زارداپتارى دەگەن تۇجىرىمىمىز بار», دەدى ول. بۇدان وزگە ايەلدەر اراسىنداعى بەدەۋلىك, قانى ازدىق, مەزگىلىنەن بۇرىن بوسانۋ, سونداي-اق, ءسابيلەردىڭ دۇنيەگە كەمىس بولىپ كەلۋى, كەمتار ءسابي مەن ءولى بالا تۋ كوبەيگەن. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, قاتەرلى ىسىك, وكپە اۋرۋى, تۇرعىنداردىڭ توسىن دەرتتەرگە ۇشىراۋى, بۇيرەك, جۇرەك, قان قىسىمى, لەيكوميا سەكىلدى دەرتتەرىمەن اۋىراتىندار سانى وسكەن. كەيىنگى جىلدارى بۇلارعا تاماق, قارىن, تەرى, اۋىز قۋىستارى سىرقاتتارى قوسىلعان. جاس بالالار جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارىنا ءجيى شالدىعاتىن بولعان. جاستار اراسىندا سۋيتسيد دەندەپ بارادى. ەڭ وكىنىشتىسى سول, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى جاسارىپ بارادى. لەيكوزعا شالدىققان 8 جانە 16 جاستاعى ەكى بالا دۇنيەدەن وزعان.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نۇرجان ءوركەشباەۆ دەگەن بالانىڭ قاريا كەيپىنە ەنگەن بەينەسى ءالى كۇنگە ۇمىتىلا قويعان جوق. وسىعان وراي قولىمىزدا مۇقىر وتباسىلىق ءدارىگەرلىك ەمحاناسىنىڭ دارىگەرى بولىپ جۇمىس جاساعان اقنيەت ساحيەۆتىڭ جازباسى بار. وندا بىلاي دەلىنگەن: «مەحانيزاتور وركەشباەۆ باقتىعاليدىڭ نەمەرەسى وركەشباەۆ نۇرجان 1991 جىلى تۋعان. 5-6 جاسىندا 60 جاستاعى قارياعا ۇقساپ, 7 جىل بويىنا رەسپۋبليكالىق «اقساي» اۋرۋحاناسىندا ەمدەلىپ كەلەدى. گەرمانياعا بارىپ تەكسەرىلدى. بىراق بەت ءپىشىنى وزگەرگەن جوق, بۇرىنعىشا...» نۇرجان اعزاسىنداعى پاتولوگيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى ءار اۋرۋحانادا ءار ءتۇرلى سىرقاتپەن ەمدەلگەن. ماسەلەن, 1999 جىلى 8 قاڭتار-12 اقپان ارالىعىندا اقتوبە وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ ەندوكرينولوگيا بولىمشەسىندە ەمدەلىپ, اۋرۋحانادان شىققاندا گەمچينسونا-گيلفەردا دەرتى بەرىلگەن. ال 2001 جىلى 8 ءساۋىر – 9 ماۋسىم ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق «اراي» بالالار اۋرۋحاناسىندا ەمدەلگەندە, ونىڭ سىرقاتى «سيندروم ۆيالوي كوجي. حرونيچەسكي گاستريت ۋمەرەننوي وبوسترەنيە. دجۆپ. حرونيچەسكي سۋباتروفيچەسكي رينيت. حرونيچەسكي كومپەنسيروۆاننىي تونزيليت. انوماليا حورديالنوگو اپپاراتا. ميوكاردوديستورفيا. رەاكتيۆنىي گەپاتيت. رەاكتيۆنىي حولەتسيستيت. گيپەرمەتروفيا» دەلىنىپتى. بۇدان سوڭ 2004 جىلى 5 ساۋىردە اتىراۋ وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىندا «ۋمەرەننىە ديففۋزنىە يزمەنەنيە پارەنحيمي پەچەني. حرونيچەسكي حولەتسيستو-پانكرەاتيت, 2-ح ستورونني حرونيچەسكي پيەلونەفريت» سىرقاتىمەن ەمدەلىپتى.
سول نۇرجان ءالى دە سول قاريا بەينەسىندەگى كەيپىندە قالدى. دارىگەرلەر ءتۇرلى سىرقاتتىڭ دياگنوزىن قويعانىمەن قابىلداعان ەمدەر ازىرگە جاس جىگىتتىڭ دەنساۋلىعىن ءتۇزەۋىنە سەپ بولماي تۇرعانعا ۇقسايدى. گەرمانيا دارىگەرلەرى نەندەي دياگنوز قويعانىن قولىمىزدا دەرەكتىڭ جوقتىعىنان ايتۋ قيىن. دەمەك, نۇرجاننىڭ اۋرۋىنىڭ ناقتى دياگنوزى انىقتالماعان. بيىلعى 1 مامىردا 20 جاسقا تولعان تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي جاس جىگىت نۇرجان وركەشباەۆتىڭ دەنساۋلىعى جارامسىز كۇيدە بولعاندىقتان كوللەدجدەگى وقۋى سىرتتاي بولىمگە اۋىستىرىپتى. الاڭداتارلىق جايت ەمەس پە؟
جالپى تايسويعان پوليگونى وقشاۋ جاتقان اۋماق ەمەس. كەزىندە ونىڭ اۋماعىندا اۋداننىڭ بىرنەشە كەڭشارىنىڭ مالشىلارى وتىردى. مەحانيزاتورلار بريگادالارى قىستىق پىشەن شاپتى. مىسالى, جانگەلدين اۋىلدىق وكرۋگىنەن پوليگون اۋماعىندا مالشى, مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتىپ, زەينەت جاسىنا جەتپەي, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىققان 29 ادام قايتىس بولعان. ولاردىڭ ۇشەۋىنەن باسقاسى ەر ادامدار. جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنەن 5 ادام قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان كوز جۇمسا, مۇقىر اۋىلدىق وكرۋگىنەن 11 ادام ايىقپاس دەرتتىڭ سالدارىنان و دۇنيەلىك بولىپتى. سونىڭ ءبىرى نۇرجان وركەشباەۆتىڭ اتاسى. بۇل ادامداردىڭ كەزىندە كەڭشار باسقارعان, اۋداننىڭ باسقارۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ارداگەر سايپول مۇقانوۆ: «سىناق جاسالعان جىلدارى تالاي رەت راكەتا قۇلاعاندى كوردىك. شوپانداردىڭ كيىز ءۇيىنىڭ جانىنا قۇلادى. ال ادامدار راكەتا سىنىقتارىن قورشاۋعا پايدالاندى. سونىڭ جانىندا تۇرعان ءبىر شەلەك ءسۇت ەكى ساعاتتان سوڭ ءىرىپ كەتكەنىن دە بىلەمىز», دەيدى. تايسويعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءىزىم سەكسەنباەۆ: «تايسوعان اۋىلىنىڭ ماڭىنا 8 راكەتا قۇلادى. پوليگوننىڭ «قازانعاپ» دەگەن ۋچاسكەسىندە ۇلكەن سوردا راكەتا سىنىقتارى ءۇيىلىپ جاتاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلداعى ءبىر وتباسىندا 8 ادام اۋىرادى. ءبىر وتباسىنداعى 3 بالانىڭ اقىل-ەسى كەم. الاقانداي عانا ءبىر اۋىلدا 23 مۇگەدەك بار. بۇل – نەنىڭ زاردابى؟» دەگەندى ايتتى.
ءىزىم قارت ايتپاقشى, اقىل-ەسى اۋىتقىعان بالالار تەك ءبىر بۇل اۋىلدا عانا ما؟ ارينە, جوق, مۇنداي اۋرۋعا شالدىققاندار وزگە اۋىلداردا دا بار. جانگەلدين اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 10 وتباسىندا پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققان بالالار تىركەلگەن. ءباتيما رىسماعامبەتوۆانىڭ ەكى ۇلى بىردەي ەمى تابىلماستاي اۋرۋعا شالدىققان. اققورا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بالزيبا ورتانوۆانىڭ قوس ۇلى اقىل-ەسى كەنجەلەگەن سىرقات ساناتىندا جاتقىزىلعان. كەنجە بالاسى اسەت پسيحيكالىق دەرتتەن كوز جۇمعان. مۇنداي سىرقات مۇقىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ت. مىساعاليەۆتىڭ وتباسىندا دا بولعان. قاراباۋ اۋىلىندا تۇراتىن گۇلزادا شىڭعىسوۆانىڭ تۇلابويى تۇڭعىشى – ارايلىم ەسىمدى قىزى ايىقپاس دەرتتىڭ قۇربانى. اتا-اناعا باۋىر ەتى – بالاسىنىڭ وزدىگىنەن تىرلىك ەتۋگە يكەمسىزدىگىنەن, جانىنا مەدەت تاپپاي شىرقىراعانىن كورگەننەن ارتىق قاسىرەت بولار ما؟
بىراق تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى سىرقاتتارعا ۇشىراۋىنىڭ دا, سابيلەردىڭ اقىل-ەسى كەم بولىپ ومىرگە كەلۋىنىڭ دە ناقتى سەبەبى ءازىر بەلگىسىز. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىمنىڭ سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا بايلانىستى جولداعان جاۋاپ حاتىندا 2006 جىلى تايسويعان پوليگونىنا كەشەندى ەكولوگيالىق, دەموگرافيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنى ايتىلىپتى. سول كەزدە پوليگونعا جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا پوليگوننىڭ كەرى اسەرى بولماعان دەگەن قورىتىندى جاسالىپتى. ال بيىل ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن «قازگيدرومەت» رمك, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, سەس, وزگە ورگاندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان توپ پوليگوننىڭ رادياتسيالىق فونىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. بۇل توپ تايسويعان پوليگونى اۋماعىنداعى اتموسفەرانىڭ جەر بەتىندەگى قاباتىنىڭ, سۋدىڭ جانە توپىراقتىڭ رادياتسيالىق جاي-كۇيىن زەرتتەپ, قۋىس, ىسقاق, مۇقىر, ميالى, ساعىز, قاراباۋ جانە تايسويعان اۋىلدارى مەن قاراكول قىستاعىن دا قامتىعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە پوليگون اۋماعىنىڭ ۋچاسكەلەرىندە نورمالانعان كورسەتكىشتەردىڭ شەكتەن اسىپ كەتۋى انىقتالمادى دەيتىن قورىتىندى جاسالعان. كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردىڭ كەسىمدى قورىتىندىسىنا قارسى ءۋاج ايتۋدى ماقسات تۇتپاساق تا, وزگە اۋداندارعا قاراعاندا, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ نەگە قاتەرلى دەرتتەرگە كوبىرەك ۇشىرايدى؟ ازىرگە ەكولوگتاردىڭ دا, دارىگەرلەردىڭ دە بۇل جونىندە ناقتى ەشتەڭە ايتپايتىنى قالاي؟ بۇل تۇقىم قۋالاۋشىلىق پا, الدە كولدەنەڭ كوك اتتىداي كەزدەسكەن كەسەل مە؟ اتىراۋلىق سەناتوردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى س.قايىربەكوۆاعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا وراي وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى دا بيىلعى 25-26 مامىردا تايسويعان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزگەن.
بۇرىن كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن توسىن ىندەت ءتورت ت ۇلىكتە دە بايقالادى. 1996 جىلى تايسويعان پوليگونى اۋماعىنداعى «اياپبەرگەن» قىستاعىن مەكەن ەتكەن مالشى اۋىلىندا ءبىر سيىر بۇزاۋلاعاندا ءتولىنىڭ بەس اياعى بولعان. بەسىنشى اياق بۇزاۋدىڭ قىر ارقاسىنا بىتكەن. 1997 جىلى تايسويعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرجان جۇماحمەتوۆتىڭ جەكەمەنشىگىندەگى سيىرى ماڭدايىندا ءبىر كوزى بار ءتول بۇزاۋلاعان. جىلقىلاردىڭ تامىرلارى وزدىگىنەن جارىلىپ, قان ورنىنا سۋ اققان جايتتەر كەزدەسىپتى. اسىرەسە, تايسويعان اۋىلىندا ەكى باستى قوزىلار تۋعان. ەندى ءبىر ءتول ەكى اياقتى, ءبىرى توسىندە, ەكىنشىسى الدىنا بىتكەن بولىپ كەلەدى. ءتورت ت ۇلىك تولىندە كەزدەسەتىن توسىن قۇبىلىس بيىل دا بايقالعان. بىراق تۇرعىندار مالدىڭ كوزگە قوراش كورىنگەن تولدەرىن ورتەپ, جوق قىلۋمەن الەك.
تايسويعان اۋىلىندا ادامنىڭ زارەسىن ۇشىراتىن توسىن وقيعالاردىڭ كەزدەسۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى, 130 ءتۇتىنى بار بۇل اۋىل تايسويعان پوليگونىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. مۇنىڭ تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا زاردابى مەن ازابى ءوز الدىنا, ەندى ولاردىڭ جەكە يەلىگىندەگى تۇرعىن ۇيلەرىنە مەنشىك قۇقىن بىلدىرەتىن قۇجاتىن الۋى ماشاقاتقا اينالىپ وتىر. وسىنداعى 113 ءۇي ورنالاسقان جەرگە مەملەكەتتىك اكت بەرىلگەن. بىراق, بۇل اكتىلەر زاڭسىز بولىپ تابىلادى. ال 8 ءۇي ورنالاسقان جەرگە مەملەكەتتىك اكت بەرىلمەي وتىر. بۇلاردان وزگە 3 شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى جەر ۋچاسكەسىن پايدالانۋعا مەنشىك قۇقىن تانۋ قۇجاتىن الا الماي وتىر. پوليگون اۋماعىندا قونىستانعان 36 جەكە شارۋاگەر شارۋا قوجالىعىن قۇرا الماي ءجۇر. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ۇيلەرىنىڭ قۇجاتىن زاڭداستىرا الماۋدا. سەبەبى, ولار مەكەن ەتكەن جەر تايسويعان پوليگونىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. پوليگون اۋماعىنا تەك قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان اۋىلى عانا ەمەس, يندەر اۋدانىنىڭ سارىمايشاعىل ەلدى مەكەنى دە كىرىپ تۇر. سول سەبەپتەن وسىنداعى 24 تۇرعىنعا تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ مەنشىك قۇقى جونىندەگى قۇجاتتارى بەرىلمەگەن. جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارى زاڭدى قۇجاتتارىن الا الماعاسىن, تاراپ كەتكەن.
بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, «ەمبىمۇنايگاز» وندىرىستىك فيليلالىنىڭ ديرەكتورى جۇمابەك جاماۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, تايسويعان پوليگونى اۋماعىندا مول كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى انىقتالعان 22 مۇناي قۇرىلىمى بار. وسىعان وراي سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا جاۋاپ جولداعان مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆتىڭ پىكىرىنشە, «ەمبىمۇنايگاز» اق (بۇرىن وسىلاي اتالعان – ج.ش.) تايسويعان بلوگىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ۋاز, قوڭدىباي كەن ورىندارى اشىلعان. سونىمەن بىرگە, پوليگون اۋماعىندا سولتۇستىك باتىس بارلىباي, شىعىس باجىر جانە باسقا قۇرىلىمدار انىقتالىپ, بۇرعىلاۋعا دايىندالعان. ءبىراق, مينيستر س.مىڭباەۆتىڭ مالىمەتىندە تايسويعان قورى انىقتالعان كەنىشتەردى يگەرۋدى قازاقستان-رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ كەلىسىمى ارقىلى شەشۋ جولدارىن قاراستىرىلاتىنى ايتىلعان.
«ەمبىمۇنايگاز» ءوف باسشىسى جۇمابەك جاماۋوۆتىڭ پىكىرىنشە, پوليگونداعى ۋاز جانە قوڭدىباي كەنىشتەرىن يگەرۋگە ۋاقىتشا, ياعني, بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن. وسى كەزەڭ بىتكەنشە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاسا, اتالعان مۇناي كەنىشتەرى قايتادان كونسەرۆاتسياعا قويىلادى. «ءبىز ءۇشىن كونسەرۆاتسياعا قويۋ ءتيىمدى ەمەس. ويتكەنى, كونسەرۆاتسيادان كەيىن كەنىشتىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى باستاپقىداعىدان ەدەۋىر ازايادى. ياعني, مۇناي ءوندىرۋگە كەتەتىن شىعىن بۇرىنعىدان دا ۇستەمەلەنە تۇسەدى. بۇل كەنىشتەردەگى ۇڭعىمالار 5 مم شتۋتسەرمەن 700 مەتر تەرەڭدىكتەن ءتاۋلىگىنە 11-14 توننا شاماسىندا مۇناي بەرە الادى. تايسويعان بلوگىندا انىقتالعان كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتىڭ گەولوگيالىق قورى 480 ميلليون توننادان استام مۇنايدى قۇرايدى» دەگەن جۇمابەك جاماۋوۆتىڭ پىكىرىنشە, پوليگونداعى كەنىشتەردى يگەرۋگە رۇقسات بەرىلسە, وندىرىلگەن مۇنايدى تاسىمالدايتىن قۇبىر جەلىسى تارتىلار ەدى. سونىمەن قاتار, قىزىلقوعا اۋدانىنا جىلىنا 4-6 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا سالىق تۇسىرەتىن, 200-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان «ماتين» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ دا 1172 گا جەرى پوليگون اۋماعىندا قالىپتى. سول سەبەپتەن, بۇل جەردىڭ پوليگون اۋماعىندا قالۋى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر, دەيدى كاسىپورىن باسشىسى راشيد اگيۋەۆ.
مىنە, مۇنىڭ بارىنە رۇقسات الۋعا تايسويعان پوليگونىن جالعا العان رەسەيلىك اسكەري ءبولىمنىڭ رۇقساتى كەرەك. وسى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋى ءۇشىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن ءتيىستى ورىندارعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەكەن. سەناتور اتىراۋداعى رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعىمەن كەزدەستى. رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعىنىڭ رۇقسات بەرمەۋى زاڭعا تومپاق ەمەسى انىقتالدى. ويتكەنى, سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلعى 20 قاڭتاردا قازاقستان-رەسەي اراسىندا رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ №929 مەملەكەتتىك ۇشۋ سىناق ورتالىعىن پايدالانۋ ءتارتىبىن بەكىتكەن كەلىسىمگە قول قويىلعان. ارادا 5 جىل وتكەندە, ياعني, 2000 جىلعى 5 شىلدەدە كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانعان. ال 2006 جىلعى 4 ساۋىردە قر مەن رف اراسىنداعى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلادى. سوعان سايكەس, بۇرىن كەلىسىمنىڭ 4-بابىندا پوليگونعا بەرىلگەن م ۇلىك پەن جەر ۋچاسكەلەرى سۋبارەنداعا بەرىلمەيدى دەپ جازىلعان بولسا, سوڭىنان ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋدان كەيىن م ۇلىك پەن جەر ۋچاسكەلەرى تاراپتاردىڭ نەمەسە, ءۇشىنشى مەملەكەتتەردىڭ زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارىنا سۋبارەنداعا بەرىلمەيتىنى ناقتىلاندى.
زاڭنىڭ اتى – زاڭ. ەلارالىق كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزبەي, زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن كەلىسىمنىڭ شارتتارىن بۇزۋعا بولمايدى. بۇل – بارشاعا ءمالىم ءجايت. ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اۋدانىندا تايسويعان پوليگونىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ №85 يپ اسكەري ءبولىمى ورنالاسقان. بىراق, سەناتور س. ەڭسەگەنوۆ انىقتاعانداي, اسكەري ءبولىم ورنالاسقان جەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اتىراۋ قالاسى ماڭىنداعى اقجار اۋىلىنىڭ اۋماعىنا دا كىرەدى. اسكەري بولىمگە بەرىلگەن جەردىڭ ءبىر بولىگى «اسەل» جشس-نە بەرىلگەن جەر قۇرامىنا جانە كىرەدى. كەيىن «اسەل» جشس توعىز كەلىسىم-شارتتىڭ نەگىزىندە 4 زاڭدى ۇيىمعا جانە 4 جەكە ادامدارعا ساتقان. بۇل زاڭدى جانە جەكە ادامدارعا ءتيىستى جەرلەرىنە مەنشىك قۇقىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارى راسىمدەلگەن. وسىعان بايلانىستى شارۋاشىلىق باسشىلارى, جەكە ادامدار ءوز جەرلەرىن تالاپ ەتسە, رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعى پوليگون اۋماعىنا جاتاتىن جەرلەردى باسقا ادامداردىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات بەرۋدەن باس تارتقان.
بۇل ەشتەڭە ەمەس ەكەن. تەكسەرۋ بارىسىندا اقجار اۋىلىنداعى جەكەلەگەن تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرى ورىن تەپكەن جەرلەر دە پوليگون اۋماعىنا كىرىپ كەتكەن. رەسەيلىك اسكەري ءبولىمنىڭ 1,7 كم.ح3 كم. اۋماقتاعى جەردى ارتىق پايدالانىپ وتىرعانى انىقتالىپتى. ال رەسەيلىك №85 يپ اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرى الەكساندر ءزيميننىڭ ايتۋىنشا, پوليگوندى جالعا الۋشى تاراپ كەلىسىمدى قايتا قاراۋعا, پوليگوننىڭ شەكاراسىن 50 كمح25 كم=1250 شارشى كم اۋماقتى عانا قۇرايتىن كولەمگە دەيىن قىسقارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋعا قارسى ەمەس. «ويتكەنى, ءبىز سوڭعى جىلدارى تايسويعان پوليگونىندا اسكەري قارۋ-جاراقتى سىناقتان وتكىزگەن ەمەسپىز. راكەتا سەكىلدى اۋە كۇشتەرى تەحنيكاسى دا قۇلاعان جوق. «تايسويعان» پوليگونىنىڭ شەكاراسىن قايتا قاراپ شىعۋعا رەسەيلىك اسكەريلەر ءازىر. ءبىز تەك پايدالانىلماي وتىرعان جەرلەردى جالداپ وتىرمىز. ەگەر, قازاقستانعا ءتيىمدى بولسا, ءبىز شەكارانىڭ اۋماعىن قايتا قاراپ, جالداپ وتىرعان اۋماقتى قىسقارتا الامىز. ءوز ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, بىزگە قازىر جالداپ وتىرعان 750 مىڭ گەكتار جەردىڭ شامامەن 1300 گەكتارى دا جەتەدى. بىراق, جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ شارتتارىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تەك قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ دەڭگەيىندە عانا شەشىلەدى», دەيدى رەسەيلىك اسكەري ءبولىم كومانديرى الەكساندر زيمين.
قىزىلقوعا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسوت مۇقانوۆ مىناداي دەرەكتى العا تارتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, پوليگوننىڭ ارتىق جەرى اۋدانعا قايتارىلسا, 50 000 گەكتاردان 25 000 تونناعا دەيىن مال ازىعىن دايىنداۋعا بولادى ەكەن. ەكىنشىدەن, بۇل جەردە 50 شارۋا قوجالىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن قۇرىپ, 30 مىڭداي قوي, 10 مىڭعا جۋىق ءمۇيىزدى ءىرى قارا جانە 10 مىڭداي جىلقى ءوسىرۋدىڭ ءمۇمكىندىگى بار. ۇشىنشىدەن, وسىنشا ت ۇلىك تۇرلەرىن ءوسىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2000 توننا ەت, 1000 توننا ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋگە قادام جاسالادى. ەڭ باستىسى, «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ىنتالى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى بار.
ءبىر بەلگىلىسى سول, تايسويعاندى جالعا العان رەسەي اسكەريلەرى پوليگون اۋماعىن قىسقارتۋعا قارسىلىق تانىتىپ وتىرعان جوق. سوندا بار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ تەك ەكى ەل ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمدى وزگەرتۋ جونىندەگى ءوزارا كەلىسسوزىنە تىرەلىپ تۇر. سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بۇل ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا باسا ايتادى.
ويتكەنى, – دەدى سەناتور س. ەڭسەگەنوۆ گازەت تىلشىسىمەن اڭگىمەسىندە, – كەلىسىمنىڭ 23-بابىندا كەلىسىم ون جىل مەرزىمگە جاسالاتىنى كورسەتىلگەن. ونىڭ كۇشى, ەگەردە ءبىر تاراپ ەكىنشى تاراپقا ون جىلدىق مەرزىمنىڭ بىتۋىنە التى اي قالعانعا دەيىن ونىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى ءوز تىلەگىن جازباشا تۇردە حابارلاماسا, ونىڭ قىزمەتى كەيىنگى ون جىلعا وزىنەن ءوزى ۇزارتىلاتىنى بەكىتىلگەن. ال ءبىز كەلىسىم بويىنشا جالعا بەرىلگەن پوليگون اۋماعىن وزگەرتۋدى, ياعني, رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعى ايتقانداي, پايدالانىلماي جاتقان ارتىق جەردى ءوزىمىزگە قايتارۋدى سۇراپ وتىرمىز. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بەرگەن اقپاراتقا سايكەس تايسويعان پوليگونىندا 2000 جىلدان بەرى قارۋ-جاراقتى سىناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. ال اتىراۋداعى رەسەيلىك ءاسكەري ءبولىم كومانديرىنىڭ ايتۋىنشا, سىناق جۇمىستارى نەگىزىنەن رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى اۋماعىنداعى پوليگوندا وتەدى ەكەن. سوندىقتان بىزدەگى پوليگوننان ارتىق جەر قايتارىلسا, تۇرعىنداردىڭ جەكە مەنشىك قۇقىن بىلدىرەتىن قۇجات الۋىنا, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋگە جول اشىلار ەدى. شارۋا قوجالىقتارىن قۇرىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا وراي بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردى, ليزينگپەن تەحنيكالاردى الۋىنا وڭ قادام جاسالار ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, پوليگون اۋماعىندا بولعان, ءالى دە وتىرعان تۇرعىنداردى كەشەندى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتكىزۋدى, قورشاعان ورتاعا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالۋىن سۇرادىم.
بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋى سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆكە عانا قاجەت بولماس. قىزىلقوعا اۋدانى جۇرتشىلىعىنىڭ پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ وڭ شەشىم قابىلدارىنا ءۇمىت ارتىپ, پوليگوننىڭ زاردابىنان كورگەن ازابىن ايتپاعاندا, كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا تيگىزەر ماشاقاتىنان قۇتىلار ءسات بولارىن كۇتىپ وتىرعانى ەسكەرىلگەنى ءجون عوي.
جولداسبەك شوپەعۇل.
اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى.