(ەسسە)
ۇلى عوي نۇراعاڭ! نۇرعيسا تىلەنديەۆتى ايتامىن. ساز ونەرىندەگى الماس پەن جاسىنداي, ودان قالسا بۋىرقانعان تەڭىزدەي ناعىز ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءوزى دەسە بولار. ءتىپتى وتىزدان جاڭا اسقان كەزىندە-اق وپەرا, سيمفونيالارىمەن, پوەمالارىمەن قاتار «جان ساۋلەم», «قۇستار قايتىپ بارادى» ءتارىزدى كوپتەگەن انىمەن قۇلاعى بار قازاق حالقىنىڭ ءجۇرەگىن مىقتاپ جاۋلاپ العان سازگەر قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلەر ءبىرتۋار تالانتتاردىڭ بىرەگەيى ەكەنىن اڭعارتقان-دى. ال ونداي ەرەك تۇلعالارمەن العاش كەزدەسۋدىڭ كىسى كوڭىلىندە ۇزاق قالاتىن ادەتى ەمەس پە.
1967 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. تىرلىكتىڭ باسقا الاڭىن جيىپ قويىپ, قيىندىعىنا قاراماستان بىرىڭعاي جازۋشىلىقتىڭ ىزىنە تۇسۋگە بەل بايلاعان كەزىم. كوپ ۋاقىتىم وقۋ مەن ەل اۋزىندا جۇرگەن ءتۇرلى وقيعالاردى جيناۋعا كەتەتىن. وسىعان ورايلاستىرىپ جۇمىسى قاۋىرت ەمەس, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مادەنيەت باسقارماسىندا قىزمەت ىستەيتىنمىن. سول كۇنى دە جولاي كىتاپحاناعا سوعىپ, جۇمىسقا كەشىگىپ جەتكەنمىن. مەنىڭ قارامدى وبلىستىق ءمادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ومىرزاق وسپانوۆ تەرەزەدەن كورىپ قالسا كەرەك. سىرتقى ەسىكتەن باس سۇعار-سۇقپاستان كابينەتىنەن شىققان ول كىسى:
– ويباي-اۋ, قايدا ءجۇرسىڭ؟ – دەپ اپتىعا سويلەدى.– قۇرتتىڭ عوي ءبىزدى.
ساسىپ قالىپ:
– جايشىلىق پا؟ – دەپ سۇرادىم.
– قايداعى جايشىلىق. سەنى ىزدەتىپ ءبىزدى بيدايداي قۋىرىپ جاتقاندا. قازىر تەز انا ماشيناعا ءمىنىپ, الداش باياحمەتوۆكە جەت.
الداش باياحمەتوۆ – وبكومنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى. وبكوم ول ۋاقىتتا پەدينستيتۋتتىڭ قارسىسىنداعى ءبىر قابات ەسكى ۇيدە. كولىكتەن ءتۇسىپ ىشكە ەندىم. كىرەر اۋىزداعى ميليتسياعا ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, سول جاقتاعى اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان دالىزبەن كەلە جاتقانمىن. ماعان قاراي قارسى جۇرگەن اق كويلەكتى, قارا شالبارلى ءبىر كىسىگە كوزىم ءتۇستى. ۇزىن بويلى. سىلىڭعىرلاۋ. ءوڭى اقسارى. بەتىندە ەپتەگەن شەشەك داعى بارعا ۇقسادى. تارتىپكە ونشا كونبەيتىن شاشى جان-جاعىنا قۇلاپ, اسىرەسە سول جاق ماڭدايىنىڭ جارتىسىن جاۋىپ كەتىپتى. وسىلاردىڭ ىشىنەن ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى – قۇلاعى. ايتا بەرەتىن ناعىز قالقان قۇلاقتىڭ ءوزى. عاجابى سول, وعان مىنا سۇستى كورىنەتىن ءۇي, وندا جانتالاسىپ ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ جاتقان ادامدار, تابان استىنا توسەلگەن ءساندى كىلەم ءبارى-ءبارى تۇك ەمەستەي. جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, دۇردىكتەۋ ەرنىن شۇرتيتە جيىرىپ ءبىر اۋەننىڭ ىرعاعىنا سالىپ ىسقىرىپ كەلەدى.
جالپى, ءتارتىپ بويىنشا پارتيا ۇيىندە ىسقىرماق تۇگىل, داۋرىعىپ قاتتى سويلەۋ دە وعاشتىققا سانالاتىنى بەلگىلى. ال بۇل بەيتانىس ەش نارسەمەن ساناسار سىڭاي تانىتار ەمەس.
باياحمەتوۆ وتىراتىن بولمەنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ ەدىم, كوزى شالىپ قالعان ول اتىپ تۇرىپ:
– ءجۇر, داۋكەڭە بارامىز, — دەدى.
داۋكەڭ – ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءداۋىرحان ايداروۆ. ەكەۋمىز جەدەل باسىپ سوندا جەتتىك. ءبىز ەنتىگىپ جەتكەنمەن داۋكەڭ سابىرلى. ساعاتىنا قاراپ:
– تولىق ۇلگەرەمىز,– دەپ الدى دا ەندىگى اڭگىمەسىن ماعان قاراتا سويلەدى. – ادامجان, وسىندا حاسەن شاياحمەتوۆيچتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ دەگەن اعاڭ كەلىپ جاتىر. سونىمەن جولساپارعا شىعاسىڭ.
حاسەن شاياحمەتوۆيچ دەپ تۇرعانى – وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەكتۇرعانوۆ. ال نۇرعيسا تىلەنديەۆى – اتاقتى كومپوزيتور.
كۇتپەگەن جايدان ساسقانىم سونشالىق:
– قاشان؟ – دەدىم.
– بۇگىن, ءتىپتى, قازىردەن باستاپ دايىندالا بەر. ە-ە, مىنە, نۇراعاڭنىڭ ءوزى دە كەلدى. تانىسىپ ال, ادامجان.
جالت قاراسام, باعاناعى وبكومنىڭ ىشىندە ىسقىرىپ جۇرگەن كىسى ەكەن. «اپىر-اي, بۇل ءبىر قيىن ساپار بولماسا جارار ەدى», دەپ ويلانىپ قالدىم.
امالسىز اسىعىس جولعا شىعۋعا تۋرا كەلدى. ۇيگە باس سۇعىپ, جەڭىل-جەلپى كيىم مەن جولعا قاجەتتى دۇنيەلەردى الۋعا مۇرشام ازەر جەتتى. سونان سوڭ وبكوم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ نۇراعاڭ جانە ول كىسىنىڭ زايىبى ۇشەۋمىز تەمىر جول ۆوكزالىنان ءبىر-اق شىقتىق.
جولاۋشى پويىزى دا ەنتىگىپ كەلىپ تۇر ەكەن. شىعارىپ سالۋشىلارمەن قوشتاستىق. ولار ءبىر كۋپەگە تولىعىمەن بيلەت الىنعانىن, بىزدەردى ارال قالاسىنا دەيىن ەشكىمنىڭ مازالامايتىنىن ايتىپ جاتتى. سوندىقتان دا, ەمىن-ەركىن ىشكە ەنىپ, الدىڭعى ورىننىڭ باتىس بەتىنە نۇراعاڭ, شىعىس جاعىنا جەڭگەي جايعاسا باستاعان. مەن ۇستىڭگى ورىننىڭ قاي جاعىنا شىعارىمدى بىلمەي ءسال ۋاقىت توسىلىپ كالدىم. سوسىن جەڭگەي جاتقان تەكشەنىڭ ۇستىنە شىقسام: «مىنا بالانىڭ نيەتىنىڭ تەرىسىن قاراشى, ءوزى بىرەۋدىڭ ايەلىنىڭ ۇستىنە قاراي تىرمىسادى», دەپ ويلاپ قالار ما ەكەن دەگەن ءبىر قازاقى ساقتىقپەن نۇراعاڭنىڭ ۇستىندەگى تەكشەگە قاراي ۇمتىلىپ ەدىم, ول كىسى بىردەن توقتاتىپ:
– مىنا جاققا جات, – دەپ بۇيىرا سويلەدى.
داۋىسىنىڭ قاتقىلداۋ شىققانىن ءىشىم جاقتىرماسا دا, ءوزى ايتقان سوڭ جەڭگەي جايعاسقان توسەكتىڭ ۇستىندەگى تەكشەگە شىقتىم. ال نۇراعاڭ تىعىز ءبىر شارۋاعا كىرىسەتىن كىسىشە, ۇستىندەگى اق كويلەك پەن قارا شالبارىن جولعا كيەتىن جەڭىل كيىمدەرىمەن اۋىستىرىپ جاتتى. سوسىن مەنىڭ تەرەزەگە قاراپ جول بويىنداعى كورىنىستەردى قىزىقتاعانىمدى جاقتىرماعانداي:
– وسى سەنىڭ اتىڭ ادام با؟ – دەپ سۇرادى.
– ءيا, ادام.
– سوندا, نەمەنە, سەنەن باسقالاردىڭ ءبارى يت پە؟ – ءوزى راحاتتانا ك ۇلىپ الدى.
«بۇل نە, ماعان تيىسكەنى مە؟ – دەپ ويلادىم. – ويپىرماي, اۋىلعا امان-ەسەن جەتسەم جارار ەدى».
– سەن بۇل جاقتا تۇيە كوپ ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ نۇراعاڭ يىعىنان اسىرا بارماعىمەن تۋ سىرتىن نۇسقادى.
– بىلەم.
– وندا شۇبات جايلى ولەڭ جاز. ەرتەڭ ارال قالاسىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە انشىلەرگە ورىنداتامىز.
الگىدەگى بەي-جاي جايباراقات كوڭىل-كۇي تابان استىندا استاڭ-كەستەڭ بولدى دا كەتتى. جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ قاشان وڭاي بولعان. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت تىعىز. جاقسى ولەڭ جازۋ كەرەك. ال, جاقسى ولەڭ كۇندە جازىلا بەرمەيتىنى تاعى ايان. وعان قوسا بۇعان دەيىنگى جيىرما جەتى جىلدىق عۇمىرىمدا شۇبات اتاۋلىدان اۋىز ءتيىپ كورمەپپىن عوي. راس, قىمىزدى كەشىپ وستىك دەسە دە بولعانداي. كوكەم مەن اپام سوناۋ مامىردان قاراشا ايىنا دەيىن بيە بايلايتىن. بىراق, تۇيە وسىرگەن ەمەس. ونىڭ ءمانىسىن كوكەم: «سىر بويىنىڭ شىبىن-سوناسى تالاعان تۇيە قاتپا بولىپ ءولىپ قالادى», دەپ تۇسىندىرەتىن. دەگەنمەن, ونى كىمگە ايتىپ اقتالارسىڭ. ايتەۋىر, اعارعان عوي دەپ جوبالاپ ءسوز قۇراستىرۋعا كىرىستىم.
ءبىز ارال قالاسىنا قاس قارايعان شاقتا جەتتىك. ۆاگوننان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قۇلماعانبەت قارتاقوۆ نۇراعاڭدى قۇشاق جايا قارسى الدى. گاز-69 جەڭىل كولىگىمەن از عانا ءجۇرىپ, ۇلكەن داربازانىڭ الدىنا جەتىپ توقتادىق. اۋلاعا ەنگەندە سامالاداي جارقىراعان شامداردىڭ جارىعىنا ورانعان باقتىڭ ىشىنە ەنىپ بارا جاتتىق. ۇلى دالاداعى ءبىر دەنەنىڭ قوس بىلەگىندەي باتىسقا قاراي سوزىلعان قاراقۇم مەن قىزىلقۇمنىڭ تۇيىسەر جەرىنە ورنالاسقان تۇنگى تەڭىزدىڭ اسەرىنەن بە, الدە قالانىڭ ىرگەسىن تەپكەن ارال تەڭىزىنىڭ سۋىنىڭ اۋاعا سىڭگەن قاسيەتىنەن بە, جوق قارسى العان شالقار پەيىلدى وسى ايماقتارداعى ادامداردىڭ العاشقى ىقىلاسىنا قاراي ما, ايتەۋىر ءبىر جان-دۇنيەگە گۇلدىڭ قوش ءيسىنىڭ لەبى جەتىپ تۇرعانداي سەزىلىپ جاتتى. وعان الدىمىزدان شىققان وسى ۇيدەگى روزا جەڭگەيدىڭ جارقىلداعان اشىق مىنەزى قوسىلىپ, ءتىپتى, ءوزىمىزدىڭ قوناق ەكەنىمىزدى ۇمىتىپ, ەت جاقىن تۋىستارعا قاۋىشقانداي, مارە-سارە بولدىق تا قالدىق.
اسىلى, ناعىز تالانتتىڭ قاراپايىم پەندەلەردەن كوپ ايىرماشىلىعىنىڭ ءبىرى مىنەزدە بولسا كەرەك. سوناۋ قىزىلوردا قالاسىندا كەزدەسكەننەن بەرى بەت الپەتىنەن ءتۇرلى كوڭىل-كۇيدى اڭعارتقان نۇراعاڭ, ەندى مىنا قارسى الۋدان كەيىن ءىرى تىستەرىن اقسيتا كورسەتىپ, قايتا-قايتا كىسىنەي ك ۇلىپ بالاشا ءماز. ءتىپتى, ۇلكەن بولمەگە جاسالعان داستارقان باسىنا جايعاسا بەرىپ, توردە ءىلۋلى تۇرعان دومبىراعا كوزى تۇسكەن ساتتە مۇلدە وزگەرىپ سالا بەردى. كوز جانارى سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي جايناپ, جۇزىندە باسقاشا ءبىر جەكە ادامنىڭ قۋانىشىنان بيىك – قاناعاتتانعاندىق پەن ريزاشىلىقتان مۇلدە بولەك – سابىر اۋقىمىنا سىيمايتىن رەڭ پايدا بولدى. سوسىن دومبىرانى قولعا الدى. وڭ بۇرالعان قۇلاعىن سولاقايعا كەلتىرىپ بارىپ, قوس ىشەكتى قاعىپ ءوتتى. سول ساتتەن باستاپ جارىق دۇنيە باسقاشا قۇبىلىپ, بولەكشە رەڭگە بولەندى. سوناۋ الاتاۋ باۋىرىنان باستالىپ, اتىراۋ تەڭىزىنەن اسىپ جىعىلاتىن ساعىنىشقا تولى ۇلى جۇرەكتەن شىققان ساز اۋەنى كەڭ دۇنيەنى كەرنەپ بارا جاتتى. ساعىنىش بولعاندا دا جايباراقات ەمەس, سابىر تاعاتىن تاۋىسىپ, قۇسشا ۇشىپ, داۋىلداي ساپىرىلىسقان ساعىنىش, وسىناۋ ۇلى دالانىڭ ادامدارىن قۇشاعىنا الىپ, باۋىرىنا باسىپ ەمىرەنبەيىنشە ماۋقى باسىلمايتىن ساعىنىش!
نۇراعاڭ ءوزىنىڭ قارلىعىڭقى داۋىسىمەن ساز اۋەنىنە قوسىلىپ, اقىرىندا ونى اياقتاپ, دومبىرانى ىرگەدەگى قابىرعاعا سۇيەگەندە, تۇتقيىل ءبىر الاپاتتا ءلاززاتتى ءساتتى باستان كەشكەن ءتورت-بەس تىڭداۋشى بىزدەر – اقىرىنىڭ نە بولعانىن تۇسىنبەي قالعانداي, الگى ءساتتىڭ جالعاسا تۇسكەنىن تاعى دا تامسانا اڭسايتىنداي كۇيدە وتىرىپ قالعانبىز. تىنىشتىقتى نۇراعاڭنىڭ ءوزى بۇزدى:
– بۇل جاڭا ءاننىڭ اتى «ارالداعى جەڭەشە-اي», روزا جەڭەشە, سىزگە ارنايمىن, – دەدى. سوسىن ماعان قاراپ تاپسىرما بەردى. – ال, كانە, بالا, ءسوزىن جازۋعا كىرىس.
قۇلماعانبەت اعاي مەن روزا جەڭگەمىز ورىندارىنان ۇشىپ تۇرىپ, نۇراعاڭدى قۇشاقتاپ جاتىر. شامپان اتىلىپ, كونياكتىڭ تىعىنى اشىلدى. قىلاياق حرۋستال توستاقتارعا اراق پەن شاراپ شىمپىلدەتە قۇيىلدى. بىراق, نۇراعاڭ اۋزىنا دا جاقىنداتقان جوق. جاۋابى:
– بۇل بالەنى مۇلدە قويعانمىن, – بولدى.
ەندىگى جەردەگى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك مەنىڭ موينىمدا قالعان ەدى. داستارقان كانشا مول بولعانمەن اس باتپادى. جاتار كەزدە توسەكتى سىرتقا سالدىردىم. شولدەسەڭ ىشەرسىڭ دەپ روزا جەڭگەم باس جاعىما ءبىر شەلەك شۇبات اكەپ قويىپ ەدى, ونان دا بالەندەي اۋىز ءتيىپ جارىتپادىم. اۋلا ىشىندەگى ساكى ۇستىندە جالعىز ءوزىم جاتىرمىن. ءۇپ ەتكەن جەلسىز تىمىرسىق ءتۇن. اسپاندا تولىق اي تۋعان. اينالا ءسۇتتەي جارىق. قورا ىشىندە الما اعاشتارى مەن ءۇيدىڭ ءتوبەسىنە قاراي جارماسا وسكەن ءجۇزىم وركەنى قاراۋىتادى. ال مەن ەرىكسىز دوڭبەكشىپ ويعا باتامىن. ەرتەڭ نۇراعاڭ اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىندە جۇرت الدىنا شىعادى. مىنا جاڭا ءان سوندا ايتىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن الدىمەن ءاننىڭ ءسوزى كومپوزيتوردىڭ وزىنە ۇناۋى ءتيىس. ونان سوڭ جۇرتشىلىق قولداۋى قاجەت. ال ارالدىڭ حالقى اناۋ-مىناۋدى مىسە تۇتاتىندارعا جاتپايدى. تالاي-تالاي مارقاسقا اقىندار مەن شەشەندەردىڭ سوزىنە قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ وسكەن ەل. قۇيتتاي قياس كەتسەڭ جاراتپاي, لاقتىرىپ تاستاي سالارى حاق. بىراق قاي اقىن بولماسىن وزىندە باردى عانا حالىققا بەرە الادى ەمەس پە. مەن دە سول زاڭدىلىقتان اسا المايمىن. ول ءۇشىن الدىمەن بولاشاقتا جازىلاتىن ءسوزدىڭ ءتۇيىنىن تابۋعا تىرىستىم. جالپى, قازاقتاعى «جەڭگە» اتىنا ايتىلاتىن جاقسى لەبىزدەردى ەسكە ءتۇسىرىپ بارىپ, ءوزىمنىڭ ەت جاقىن جەڭگەلەرىمدى كوز الدىما ەلەستەتتىم. ولاردىڭ اتى راۋشان, رىس, ءشاريپا بولاتىن. ءبىز ەس ءبىلىپ, ەتەك جابا باستاعان كەز قىرقىنشى جىلدىڭ اياعى, ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىنا تۇستاس كەلدى عوي. ولار قولدارى قالت ەتىپ, باس قوسقان ساتتەردە ءبىز كورسەك تە, كەسكىن-كەلبەتىن ەستە ساقتاۋعا وتە جاستىقتان شامامىز جەتپەگەن اعالارىمىز جايلى اڭگىمە قوزعاپ, كەيدە اق تاڭ اتىرىپ, كۇن باتىراتىن. كورگەن قيىندىقتارى مەن ساعىنىشتارىن ءسوز ەتىپ وزدەرى دە جىلايتىن, ءبىزدى دە جىلاتاتىن. ايانىشتى تاعدىرلارىنا بايلانىستى ما, الدە شاڭىراقتى كۇلاتپاي ۇستاپ جۇرگەن ەرلىكتەرىنە دەگەن قۇرمەتتەن بە, ايتەۋىر ولاردى ءازىل-قالجىڭنان بيىك, سوعىستان كەلمەي قالعان اعالارىمىزدىڭ وزىندەي قۇرمەتتەپ, سىيلاپ وستىك. اتا-انامىز دا ءبىزدى سولاي تاربيەلەدى. اسىرەسە, وسىلاردىڭ ىشىندە جالعىز مەن ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ءبىزدىڭ اۋلەت ءۇشىن راۋشان جەڭەشەمنىڭ ورنى بولەك-ءتىن. ويتكەنى, كوكەم: «ءبىز بۇل جەرگە كەيىن قونىس تەپكەنبىز. ارعى بابالارىمىز سوناۋ ويىل جاقتا ءومىر سۇرگەن ەكەن», دەي كەلىپ, ارعى-بەرگى اتالارىن تۇگەندەپ كەتەتىن.... اساننان قۇداينازار, تەكەي تۋادى. تەكەي قالماقتىڭ بەتىن قايىرعان باتىرلاردىڭ ءبىرى بولسا, قۇداينازار ءيسى قازاققا بەلگىلى حان ءاز تاۋكەنىڭ باس ءۋازىرى بولعان كىسى ەكەن. ءبىز سول قۇداينازاردانبىز. ودان سويىرعاس, سويىرعاستان التاي, التايدان ەركىنباي تۋادى. التاي دا قاراپايىم كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, قالىڭ ەلگە قادىرلى ەكەن. وعان ايعاق ەركىنباي جاس كەزىندە ىرعىزدا وتكەن ۇلكەن اسقا بارعاندا شەرنياز اقىن تۇرىنەن تانىپ: «سەن وسى التايدىڭ بالاسى ەمەسسىڭ بە؟» دەپ سۇراپتى. ەركىنباي: «ءيا», – دەسە: «تۇلپاردان قالعان تۇياعىم-اي, مەنىڭ قاسىمنان قالما», – دەپ اس تارقاعانشا جانىندا ۇستاپتى.
مۇنى ويعا العان سەبەبىم, سول التايدىڭ دۋلىعاسى, ساۋىتى جانە قىلىشى اتادان بالاعا اۋىسىپ, سوعىسقا اتتانىپ حابارسىز كەتكەن سادۋاقاس اعامىزدىڭ جەسىرى راۋشان جەڭگەمىزدىڭ ۇيىندە بولاتىن. ونى اۋىلداعىلار ۇلكەن ءۇي دەيتىن. ول ۇيگە باس سۇعىپ سالەمدەسىپ تۇرۋ بۇكىل اۋلەتتىڭ مىندەتى ەدى. مەن ستۋدەنت كەزىمدە وقۋدان ورالعاندا ول ۇيگە باس سۇعىپ, سالەم بەرمەي كەتكەن كەزىم جوق. ءسال كەشىگىپ قالعان كۇننىڭ وزىندە جەڭگەمىز راۋشان رەنىش بىلدىرەتىن. ءبىراز تومسىرايىپ الىپ بارىپ, ءوزىنىڭ سادۋاقاسى مەن حالىقتىڭ باستان كەشكەن قيىنشىلىقتارىن ايتاتىن.
مەن ءاننىڭ ءسوزىن جازۋ ءۇشىن ارالداعى روزانى راۋشان جەڭگەمنىڭ قاسىنا قاتار قويىپ بارىپ, قولعا قالام الدىم. ارالداعى روزا جەڭگەمىز دە اقجارقىن, بەس بالانىڭ اناسى. قۇلماعانبەت اعامىزدىڭ ناق وزىندەي پاراسات يەسى ەدى.
ەرتەڭىنە مەن جازعان ءسوزدى قابىلداعان نۇراعاڭنىڭ اتاقتى «ارالداعى جەڭەشە-اي» اتتى ءانى كۇي مەن سازدىڭ قۇنىن بىلەتىن وسىنداعى ونەر يەلەرىنىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ, مادەنيەت ءۇيىنىڭ قابىرعاسىن تەڭسەلتىپ تۇردى.
كەلەسى كۇنى ارال قالاسىنىڭ ىرگەسىن تەپكەن تەڭىزدىڭ سارىشىعاناق پورتىنان «تولەگەن توقتاروۆ» اتىنداعى كاتەرمەن ساپارعا شىقتىق. اۋداندىق ءمادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى قۇدايبەرگەن جاسەكەنوۆ ونشاقتى ءانشى قىز بەن جەتى-سەگىز كۇيشى ءجىگىتتى نۇراعاڭنىڭ تۋىندىلارىن ورىنداۋ ءۇشىن الا ءجۇردى. ولار «شومىشكول», «اقباستى», «كوكارال» ەلدى مەكەندەرىندە اتاقتى كومپوزيتوردىڭ شىعارمالارىن ورىنداپ, ءوز شەبەرلىكتەرىن توپ الدىندا كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك السا, حالىق ساز ونەرىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى نۇرعيسا تىلەنديەۆپەن قاۋىشقان سالتاناتىن ۇلاناسىر تويعا ۇلاستىرا قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ جاتتى.
كۇن ءۇپ ەتكەن جەلسىز تىمىرسىق بولاتىن. اسپاندا الاشابىر بۇلت. ءار جەردە جۇزگەن ۇيرەك, قاز. سوناۋ الىستا عانا جالدانا شىققان كوك قامىس كوزگە ارەڭ-ارەڭ شالىنادى. كەنەت, كوگىلدىرىن سوڭدارىنان ەرتىپ, ءجۇزىپ بارا جاتقان قوس اققۋ كەزىككەن. سول سول-اق, نۇراعاڭ تولقىنسىز كوك تەڭىزدى تۇمسىعىمەن جارىپ زاۋلاپ كەلە جاتقان كاتەردى كۇدايبەرگەن جاسەكەنوۆتى ارقىلى توقتاتتى. موتور ءۇنىن ءوشىرتكىزدى. دومبىرا الدىردى. كاتەردىڭ تۇمسىعىنداعى اشىق الاڭعا ورىندىق قويعىزىپ, ءوزى سوندا بارىپ وتىردى. باعانادان بەرى سىرتقا شىعىپ, تابيعاتتىڭ وسى ءبىر تىنىشتالعان ءساتىن قىزىقتاپ تۇرعان قىز-جىگىتتەر نۇراعاڭنىڭ سىرت جاعىنا قاراي توپتالا باستادى. جۇرتتىڭ ەتەك-جەڭىنىڭ جينالۋىنا قاراماستان بۇرىندى-سوڭدى ەستىمەگەن ءبىر كۇي باستالىپ تا كەتكەن.
... مۇمكىن, بۇل كۇي ماڭگى عاشىق قوس اققۋدىڭ ىڭكار-سەزىم تۇيسىكپەن ءولىپ-ءوشىپ ءبىر-بىرىنە ۇمتىلعان تۇسى.
مۇمكىن, بۇل سوناۋ عۇن, ساق, وعىز, تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ ءبورىلى بايراق ۇستاپ, ەل قورعاعان قاس باتىرىنىڭ قولى قالت ەتكەندەگى اققۋعا ۇقساس سۇيگەنىنە ۇمتىلعان ىنتىزار كوڭىلىنىڭ الاساپىران سەزىمى...
... مۇمكىن, بۇل يساتايدان ايىرىلعان شەرلى ماحامبەتتىڭ اققۋ مىنەز قازاق ارۋلارىنا شاققىسى كەلگەن مۇڭ-زارى.
... مۇمكىن, اققۋلارداي اجىراسپاۋدى تىلەگەنىمەن تۇز-ءدامىن تاعدىر جاراستىرماعان اباي مەن توعجاننىڭ, اقبالا مەن تاڭىربەرگەننىڭ عۇمىرلىق وكىنىشتەرى.
مۇمكىن, بۇل تولەگەنىن جوقتاعان قىز جىبەكتىڭ جان زارى...
جالپى, بۇرىن-سوڭدى مەن تىڭداپ جۇرگەن اققۋ مەن سۇيىسپەنشىلىككە بايلانىستى ايتىلار ءسوز, تولعانار جىر, ورىندالار ساز ەرەكشە ءبىر سابىرلى دا مۇڭلى سارىندى بولۋشى ەدى. ال مەنىڭ مىنا ەستىگەن كۇيىمدە الىستا ەلىن قورعاپ جاۋمەن ايقاسىپ جاتقان باعزى زامان ساربازدارىنىڭ ءالى ءجۇزىن كورمەگەن قىزعا دەگەن كۇيىپ-جانعان ماحابباتى, ساعىنىشى, جىگەرى, ەرلىگى, ورلىگى, قايسارلىعى, ادالدىعى, ءبارى-ءبارى وت پەن جالىننان قۇرالعان قۇيىنداي جۇيتكي سىرعىپ, كوگىلدىر كەڭىستىككە ءسىڭىپ بارا جاتتى. مۇنداي سەزىم, تۇيسىكتىڭ الۋان سالاسىن سازدى اۋەنمەن ءبىر ارناعا توعىستىرۋ تەك ۇلى ادامداردىڭ قولىنان عانا كەلەتىن ۇلى شارۋا ەدى. ارالدىقتار 1967 جىلى شىلدە ايىندا «تولەگەن توقتاروۆ» كاتەرىنىڭ ۇستىندە نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءوز ورىنداۋىندا تىڭداعان «اققۋ» كۇيىنىڭ شىنىندا دا ۇلى شىعارما ەكەنىن كەيىن ۋاقىت دالەلدەپ شىقتى.
نۇراعاڭنىڭ باستاۋىمەن ءان-جىرىمىز ۇزىلمەي «قاراتەرەڭ» بالىق ۇجىمشارىنا جەتكەندە مەزگىل كەشكى بەسىن ەدى. بىزدەر شاعىن كەمەدەن ءتۇسىپ, اۋىلعا قاراي شۇبىرىپ كەلە جاتقاندا باتىس جاقتان ان-2 قوسقانات ۇشاعى تىپ-تىنىش دالانىڭ بەرەكەسىن كەتىرە دارىلداپ, اسپانعا قاراي كوتەرىلىپ بارا جاتتى.
ۇجىمشار ورتالىعىنا ەنىپ, باسقارما كەڭسەسىنە جاقىندادىق. ەل كوشىپ كەتكەندەي, ەشكىم جوق. ەستيار ادامدار بايقالمايدى. بۇرىن مۇنداي بولماۋشى ەدى, حالىق قاۋمالاپ قارسى الاتىن. قايران قالىپ كەلە جاتىر ەدىم, كولدەنەڭ كوشەنىڭ قيىلىسىنان ءبىر تۇتام شوقشا ساقالدى, مۇرتى اۋزىنا تۇسكەن, دالبايدى باسىنا ميلىقتاتا كيگەندىكتەن بە, كىسىگە ەجىرەيە قارايتىن, ۇستىندەگى ءوڭى قاشقان بەشپەنتتىڭ ەكى ءوڭىرىن قاۋسىرا قىمتاپ, بەلىن تۇساۋمەن مىقتاپ بايلاپ العان, ءماسى سىرتىنداعى كەبىسىن تىرپ-تىرپ ەتكىزىپ اياعىن ساناپ باسقان كىسى شىعا كەلدى.
نۇراعاڭ ەستيار جاننىڭ كەزىككەنىنە كۋانىپ كەتكەندەي:
– اسسالاۋماعالايكۇم! – دەپ قارتتىڭ ءبىر قولىن قوس قولداپ ۇستاپ, ۇزاق سىلكىلەپ امانداستى.
نۇراعاڭنان سوڭ مەن دە قارتتىڭ قولىنا جارماستىم. ساۋساقتارى سەكسەۋىلدىڭ كومىلگەن قۇمىنان ارشىپ, كۇن استىنا تاستاعان دىڭىندەي قاراقوجالاق ءمۇيىزدى ەكەن. اياعىن ساناپ باساتىنى داعدى بولسا كەرەك, ايتپەسە ازىرشە شىنىندا نىق ەكەنىن اڭعارعىسى كەلگەندەي, قولىمدى قىسىپ جىبەرىپ ەدى, جانىم مۇرنىمنىڭ ۇشىنا كەلدى.
نۇراعاڭ:
– بۇل ەلدىڭ ادامدارى قايدا كەتكەن؟ – دەپ سۇرادى.
– قاشىپ جاتىر, – دەدى قارت.
– قاشقانى نەسى؟
– جاڭا ۇشىپ كەتكەن سامولەتتى كوردىڭ بە؟
– كوردىك.
– سول سامولەتپەن كەلگەندەر ولگەن تۇيەنى تەكسەرىپ, اۋلىڭدا وبا بار دەپ ەتىن الگىندە كومدىرىپ كەتتى.
شالدى قاۋمالاي قورشاپ, اۋزىنا اڭتارىلا قاراپ تۇرعانداردىڭ ءبارى دە سۋىق حاباردى ەسىتكەن بويدا مىنا ورتالارىندا تۇرعان شال ەمەس, پەندە اتاۋلىنى جالماۋ ءۇشىن بىرەۋلەر قاساقانا جىبەرگەن وبا دەگەن بالەنىڭ ناق ءوزى كەلىپ تۇرعانداي شوشىپ كەتتى. قاراسام, نۇراعاڭنىڭ ءتۇسى دە ءوڭ-ءسولسىز بوپ بوزارىپ كەتكەن ەكەن. ول بىردەن ايقايعا باستى:
– ءاي, ادام, تەز سپيرت تاپ!
بۇل جولى نۇراعاڭنىڭ داۋىسى قاتتىراق شىققانمەن تۇك تە رەنجىگەم جوق. ويتكەنى, مىنا ءبىزدى قورشاعان الەمنىڭ ىشىنەن ەڭ نازىك, ەڭ وتتى, ەڭ اسىل مۋزىكا ىرعاقتارىن تاپ باسىپ تاۋىپ الىپ, ونى قۇراستىرىپ, ادام سەزىمىنىڭ تالماۋ ساتىنە باعىندىرىپ داعدىلانعان شەبەردىڭ كەيدە قاراسوزدىڭ ءوز ءدامىن ساقتاۋدى تالاپ ەتەتىن جاۋاپتىلىعىنا ەرەگەسكەندەي, ءسوزدىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شىعارىپ ايتا سالاتىنىن ءبىلىپ العانمىن. نۇراعاڭنىڭ ءان مەن كۇيىنە ءتانتى جۇرت تا ول كىسى قانداي وعاش ءسوز ايتسا دا ءمىن ساناماي, قايتا راقاتتانا ك ۇلىپ قويا سالادى ەكەن. بۇل شاقتاردا نۇراعاڭ قالىپتاستىرعان ساز الەمىنە تابىنىپ بىتكەن مەنىڭ دە سول ىمىراشىلدىققا باعىنباۋعا شارام قالماعان.
جۇگىرىپ ءجۇرىپ, وبكومنىڭ بەدەلىن سالىپ, اۋىلدىق اۋرۋحانادان ەكى شولمەك سپيرت تاۋىپ اكەلدىم. ولجالى ورالعانىمدى ايتىپ نۇراعاڭنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ ەدىم, ول كىسى مەنى وڭاشا شىعارىپ اكەتىپ, الدىمەن ءوز قولىن, سوسىن مەنىڭ قولىمدى سپيرتپەن جۋدىردى دا, ستاكانعا قۇيدىرىپ الىپ تارتىپ جىبەردى. ماعان دا:
– ءىش, مىنانى! – دەپ زەكىدى.
– نۇراعا, مەن ىشپەيمىن عوي, – دەپ ەدىم.
– سەن جاڭاعى شالدىڭ قولىن ۇستادىڭ با؟ – دەپ سۇرادى.
– ءيا, ۇستادىم.
– وندا سەن وبا ماعان دا جۇقسىن دەپ تۇرسىڭ با. كانە, تەز ءىش!
مەن اشۋلاندىرىپ الارمىن دەپ جارتى ستاكان ءسپيرتتى قاعىپ سالدىم.
وڭەشىمدى ورتەپ كەتتى. دەگەنمەن كوزىم شىراداي جانىپ, ارتىنشا-اق كوڭىلىم كوتەرىلىپ, دۇنيە باسقاشا رەڭگە بولەنىپ قۇلپىرىپ سالا بەردى. مۇنىما نۇراعاڭ ريزا بولعانداي:
– ءبىزدى ازىرشە وبادان ساقتايتىن سپيرت. سەن دە شىعارماشىلىق ادامىسىڭ. امان جۇرسەڭ, حالىققا پايداڭ تيەر دەپ ىشكىزدىم, – دەدى.
مەن سوندا نۇراعاڭنىڭ وبانىڭ قاتەرىنەن گورى ءالى دە الداعى كۇندەردە جازاتىن شىعارمالارىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپىنەن سەسكەنەتىنىن اڭعارعانمىن.
وبا جايلى اڭگىمە شىققاننان كەيىن قايتار جولدا بىزدەرگە ادام اتاۋلى ساقتىقپەن كاتىناس جاساپ, ءبىراز ابىگەرگە ءتۇسىردى. بىراق مەن وعان تۇك تە وكىنگەنىم جوق. ويتكەنى, بۇل كەزدەردە نۇراعاڭمەن اعالى-ىنىدەي تابىسىپ كەتكەن ەدىم.
نۇراعاڭ قىزىلورداعا جەتكەننەن كەيىن الماتىعا اتتانىپ كەتتى. مەن ۇلى سازگەردىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, ءوزىم ءسوزىن جازعان جەتى ءانىن وبلىستىق گازەتكە جاريالاتتىم.
كەيىن جول ءتۇسىپ الماتىعا بارعاندا الدىمەن نۇراعاڭنىڭ ۇيىنە سوقپاي كەتپەيتىنمىن. داريعا جەڭگەمنىڭ قولىنان شاي ءىشىپ, اعامەن ۇزاق اڭگىمەلەسكەن كەزىم كوپ بولدى. نە ايتارى بار, شىنىندا دا نۇراعاڭ ءتىرى كەزىنىڭ وزىندە-اق كۇيدەگى قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, داۋلەتكەرەي, سۇگىر تەكتەس; ادەبيەتتە ماحامبەت, اباي, مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سياقتى قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ قاتارىنان ورىن العان دارا تالانت بولاتىن. بۇل ومىردە ۇلى دۇنيە جاساۋشىنىڭ قوسىن جەگىپ, قاسىندا ءجۇرۋدىڭ ءوزى دە ءبىر داۋرەن دەسەم قاتەلەسپەسپىن, ءسىرا. مەنىڭ, كەيدە, ارادا قانشاما جىل وتكەنىنە قاراماي, سوناۋ تامىرى تارتىلىپ, ەرنى كەزەرگەن شاقتاردا ارالدان تىرشىلىك قامىمەن الىسقا كوشىپ كەتىپ, كەيىن ۇلى تەڭىزىنە جەتە الماي, ساعىنىشتان سارعايعان بالىقشىداي, نۇراعاڭمەن بىرگە وتكىزگەن سول ءبىر كۇندەردى ءجيى اڭسايتىنىم دا, بالكي سوندىقتان شىعار.
ادام مەكەباي ۇلى, جازۋشى.
الماتى.