مال شارۋاشىلىعىنىڭ بەرەتىن پايداسى

ول – اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان قازاقتىڭ جالپاق دالاسى, سونىڭ ىشىندە 180 ميلليون گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان مال جايىلىمدىقتارى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدار بويعى نەگىزگى تىرشىلىگىنە باستى تايانىش بولىپ كەلگەن وسى تاۋسىلمايتىن رەسۋرس كوزىن تولىق جانە ءتيىمدى مانىندە ىسكە جاراتۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى جاعدايدا قايتادان دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن مال ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىن جولعا قويۋ قاجەت. مىنە, وسى جاعدايدا عانا مال شارۋاشىلىعىنىڭ بەرەتىن پايداسى استىق شارۋاشىلىعىنىڭ پايداسىنان دا باسىم ءتۇسىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ارتاراپتاندىرىلعان نەگىزدە جان-جاقتى گۇلدەنۋىنە الىپ كەلمەك. ول ءۇشىن نە ىستەلۋى قاجەت؟ مىنە, ناق وسى ماسەلە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن جانە وبلىس اكىمدەرىنىڭ ونلاين رەجىمىندە قاتىسۋى ارقىلى وتكەن وسى اپتاداعى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. وتىرىستا ەلىمىزدەگى ەتتى مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ تۋرالى بايانداما جاسا­عان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىل­جان مامىتبەكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, وتان­دىق مال شارۋاشىلىعى سالاسى بىرتە-بىرتە دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 1 ماۋسىمىندا وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ەت ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1,4 پايىزعا, ءسۇت ءوندىرۋ 0,6 پايىزعا ارتا تۇسكەن. مال باسى ونىڭ ءارتۇرلى ت ۇلىك تۇرلەرى بويىنشا 0,6 پايىزدان 9,3 پايىز­عا دەيىن كوبەيگەن. وكىنىشكە وراي, وسىلار­دىڭ ىشىندە ءمۇيىزدى ءىرى قارا مەن شوشقا سانىنىڭ ەپتەپ تومەندەگەنى سەزىلەدى. مۇ­نىڭ سەبەبى, وتكەن قىستاعى جەمشوپ جەتكىلىكسىزدىگىنەن بولسا, ەكىنشىدەن, مال سانى­نىڭ ناقتىلانۋىنا دا بايلانىستى ەكەندىگى دە سەزىلەدى. ياعني بىردەيلەندىرۋدىڭ بەلەڭ الۋىنا وراي بۇرىنعى قاتە مالىمەتتەر ەندى تۇزەتىلە باستاعانداي. مينيسترلىكتىڭ تارا­پى­نان مەملەكەت باسشى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ەتتى مال شارۋاشىلى­عىن دامىتۋ جونىندەگى تاپ­سىرمالارىن ورىنداۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى جۇمىس جۇر­گىزىلۋدە. بۇل جۇمىس تومەندەگىدەي بىرنەشە با­عىت بويىنشا ءورىس الۋدا. ەندى وسى باعىتتارعا توقتالا كەتەيىك.

ءبىرىنشى باعىت

بۇل باعىتتىڭ ايا­سىندا اتقارىلاتىن نەگىزگى شارۋا – اسىل تۇ­قىمدى مال شارۋا­شى­لىعىنا قاتىستى نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق با­زانى جەتىلدىرۋ. وسى بويىن­شا پارلامەنت ءما­جى­لى­سىنىڭ قاراۋىنا «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشى­لىعى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەنگىزىلدى. بۇل زاڭ جوباسى تومەندەگىدەي جاڭالىقتاردى قامتىعان: ءبىرىنشى. اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسىنەن اسىل تۇقىمدى مال مارتە­بەسىنە كوشۋ; ەكىنشى. مالدىڭ گەنەتيكالىق قۇندى­لىعىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى ادىستەرىن ەنگىزۋ (يندەكستى باعالاۋ, گەنومدى تالداۋ); ءۇشىنشى. كەيبىر فۋنكتسيالاردى قوعام­دىق ۇيىمدار مەن قاۋىمداستىقتارعا بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سەلەك­تسيا­لىق اسىل تۇقىمدى جۇمىستاردى رەتتەۋگە ىقپالىن ازايتۋ. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرە تۇسۋگە بايلانىستى قازىرگى قولدانىس­تاعى باسقا دا بىرقاتار زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلەدى. ماسەلەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كودەكسىنە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سالا­سىن­داعى ءتارتىپتى قاتايتۋ ماقساتىندا قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتار مەن اكىمشىلىك جازالاۋ شارالارى تۇرلەرىن بەلگىلەۋ قاراستىرىل­سا, «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭدى حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلتىرۋ ماقسا­تىندا ونى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ, سون­داي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگرو­ونەركاسىپ كەشەنى مەن اۋىلدىق اۋماقتار­دىڭ دامۋىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭىنا ۆەتەريناريا سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن جانە اۋىلدى جەرلەرگە جۇمىسقا شىعاتىن مامانداردى قولداۋعا جانە اۋىل­شارۋاشىلىق مالىن كەپىلدىككە الۋ­دى تىركەۋدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋگە قاتىستى وزگەرتۋ­لەردى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.

ەكىنشى باعىت

ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جو­نىندەگى جوبانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وعان قاتىسۋشىلارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدىڭ بارلىق ءىس-شارالارى وسى ەكىنشى باعىت اياسىندا توپتاستى­رىلعان. وسى ماسەلە بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىن قولدانىستاعى بيۋد­جەتتىك باعدارلامالارعا تەرەڭ تالداۋلار جۇرگىزىلىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ­دىڭ قولدانىستاعى ەرەجەلەرىنە تومەندە­گىدەي وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن: بىرىنشىدەن, مالدى ونەركاسىپتىك جەمدەۋگە باسىمدىقتى ءمان بەرىلە وتىرىپ, وسى­نىڭ نەگىزىندە مالدى جەمدەۋگە قاتىس­تى ولشەمدەر وزگەرتىلەدى. ەكىنشىدەن, قاتاڭ جانە شىرىندى ازىق جەمدەردى پايدالانۋعا سۋبسيديا بەرىلەتىن بولادى. ۇشىنشىدەن, وتاندىق جا­نە شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديا بۇرىنعىداي مال­دىڭ سالماعىنا ەمەس, ەندى مال باسى بويىنشا ەسەپتەلىنەدى. تورتىنشىدەن, مال شارۋا­شى­لىعىنداعى سەلەكتسيالىق جانە تۇقىم اسىلداندىرۋ جۇمىسى سۋبسي­ديالاناتىن بولادى (جاردەماقىنىڭ وسى ءتۇرى «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭىنا تولىقتىرۋلار مەن تۇزە­تۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن بارىپ جۇزەگە اسپاق). جوبانىڭ وسى ەكىنشى باعىتىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مالدىڭ تەكتىك تۇرلەرىن اسىلداندىرا وتىرىپ قايتا قۇرۋدىڭ (سىڭىرە بۋدانداستىرۋدىڭ) ەكى ءادىس-ءتاسىلىن پايدالانۋ كوزدەلگەن: ولار – ءوندىرۋشى بۇ­قالاردى پايدالانۋ جانە قولدان ۇرىق­تاندىرۋ. الايدا وسى رەتتە ويلاندىراتىن ءبىر ماسەلە قازىرگى كۇنى اسىل تۇقىمدى بۇقالار قۇنىنىڭ, سونداي- اق ولاردى ۇستاۋعا, تۇر­لەرى بويىنشا قايتا قۇرۋ ءۇشىن پاي­دالا­نۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى ولاردى شارۋا قوجا­لىقتارى مەن ءۇي قاسىنداعى قوسالقى شا­رۋا­شىلىقتار, بىلايشا ايتقاندا قارا­پايىم حالىق ساتىپ الا المايدى. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگى قارجى مينيسترلىگىنە شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە ءۇي شارۋاشىلىق­تارى پايدالاناتىن ەت تۇقىمدى ءوندىرۋشى – بۇقالاردى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىن­داردىڭ ورنىن تولتىرۋدى (شىعىننىڭ 50 پايىزىن وتەۋدى) كوزدەيتىن ناقتى ەسەپتەردى ەنگىزگەن. ماسەلە قولداۋ تاپسا, بۇل – حالىق ءۇشىن جاسالعان جاقسىلىق بولماق. مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءىسىنىڭ تالاپقا ساي دۇرىس جۇرگىزىلۋى كوپتەگەن جاعدايلاردا ۇرىقتاندىرۋشى تەحنيككە بايلانىستى بولىپ كەلەدى. الايدا, ۇرىقتاندىرۋشىنىڭ قىزمەت اقىسىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاعى مال يەلەرى تاراپىنان از تولەنۋىنە, ازوتتى, قۇرال­داردى ساتىپ الۋ مەن كولىك شىعىنداردىڭ قىمبات بولۋىنا بايلانىستى ۇرىقتاندى­رۋ­شى قىزمەتىنىڭ نارىعى تۇتاستاي العان­دا تارتىمسىز بولىپ تۇر. ال بۇل ءوز كەزەگىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ مەن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ جۇرۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە قارجى مينيسترلىگىنە مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى 100 پايىز (قولدانىستاعى ەرەجەلەرگە سايكەس قازىر 50 پايىز) وتەۋدى كوزدەيتىن قاۋلى جوباسىن كەلىسۋگە جىبەرگەن.

سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنى مال تۇ­قىمىن اسىلداندىرۋ, سەلەكتسيالىق جۇ­مىس­تاردى جۇرگىزۋ باعىتىندا ات­قارىلىپ وتىرعان ۇلكەن ءبىر شارۋا رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىمي- يننوۆاتسيالىق ورتالىق پەن «قازاگروماركەتينگ» اق اياسىندا بۇكىل رەسپۋبليكا وڭىرلەرىن قامتىپ, اسىل تۇقىمدى جانە تاۋارلى مال باسىن ەسەپكە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتالىقتان­دىرىلعان بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەنىڭ (ااج) قۇرىلعان­دى­عىن ايتۋعا بولادى. ماڭىزىن تۇسىنگەن مەكەمەلەر مەن ادامدار ءۇشىن بۇل جۇيەنىڭ پاي­داسى جان-جاقتى جانە وتە زور. جۇيە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارمالا­رى­نا مال تۇقىمىن اسىل­داندىرۋ مەن سەلەك­تسيا­لىق جۇمىستارعا بايلا­نىستى قازىرگى جالعان اقپاراتتاردان ارىلىپ, جۇمىستى دۇرىس جولعا قويۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. سەبەبى جۇيەگە قوسىلعان شارۋا قوجا­لىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق­تاردىڭ, باسقا دا جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ تابىندارعا بەكىتىلگەن ءوندىرۋشى – بۇقا­لاردى پايدالانۋ مەرزىمدەرىن دۇرىس ساق­تاۋ, ينبريدينگتىڭ الدىن الىپ, بۇقالاردى ۋاقىتىلى اۋىستىرۋ سەكىلدى جۇمىستارىن­دا رەتتىلىك پەن اشىق­تىق جولعا قويىلا­تىن بولادى. ولار بۇل ءىستى بۇرىنعىداي ءوز بەتتەرىمەن جۇرگىزە بەرمەي ەندىگى كەزەكتە عالىمدار مەن ما­مانداردىڭ كومەگىنە سۇيەنەدى. تابىندارعا زووتەحني­كا­لىق, مال دارىگەرلىك تالاپتار مەن قاداعالاۋ شارا­لارى ارتا تۇسەدى. اقىر اياعىندا وسىدان تۇقىم اسىلدان­دىرۋشى مال يەلەرىنىڭ وزدەرى دە وراسان زور پايدا كورەتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جۇيە ولارعا اقىسىز قىزمەتتەرمەن (اسىل تۇقىمدى ونىمدىلىگى جوعارى بۇقالار نەمەسە ولار­دىڭ ۇرىقتارىمەن) قامتىلۋى­نا, مەملەكەت بەرەتىن سۋبسيديالارعا يە بو­لۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, زاڭ بويىن­شا مەملەكەتتىك سۋبسيديانى اتالعان جۇيەدە تىركەلگەن تۇلعالار عانا الا الاتىن بولادى, ال جوبانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن وسى جۇيەدە تىركەلۋ ءراسىمى اقىسىز بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ينتەرنەتكە كەز كەلگەن ۋاقىتتا كىرۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق فەرمەر شارۋاشىلىقتارى مەن ءۇي قاسىنداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ «قازاگرو­ماركەتينگ» كومپانياسىنىڭ اۋداندىق سيكتس ارقىلى تىركەلۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. بۇگىنگى كۇنى جۇيەدە 343 شارۋاشىلىق, 64 مىڭعا جۋىق انالىق مال مەن 2800-گە جۋىق ءوندىرۋشى بۇقالار تىركەلگەن. بۇگىنگى كۇنى بارلىق وبلىستاردا جا­ساندى ۇرىقتاندىرۋدى ۇيىمداستىراتىن جىلجىمالى توپتار جاساقتالدى, 280-استام قولدان ۇرىقتاندىرۋشىلار ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىردى. جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا مونيتورينگتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ينديكاتيۆتى كورسەت­كىشتەر ازىرلەنىپ, جۇما سايىن اقپارات جيناقتالىپ, ولاردىڭ تالداۋى جۇر­گى­زىلەدى.

ءۇشىنشى باعىت

ءۇشىنشى باعىت – ءىرى قارا مال ەتىن ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن ازىرلەۋ ءىسىن قاراس­تىرادى. ونىڭ ءوزى مال بورداقىلاۋعا ار­نالعان الاڭدار سالۋ, رەپرودۋكتور شارۋا­شىلىقتار قۇرۋ, فەرمەر شارۋا­شىلىق­تارى مەن تاۋارلى فەرمالاردى دامىتۋ سەكىلدى بىرنەشە تەتىكتەردەن تۇرادى. وسى باعىت بويىنشا 2010 جىلى باتىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا ءبىر كەزەڭدە 12,1 مىڭ مال باسىن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 2 مال بورداقىلايتىن شاعىن الاڭ پايدالانۋعا بەرىلگەن بولا­تىن. ال اعىمداعى جىلى 18 مىڭ باسقا, 2012 جىلى 13 مىڭ باسقا ارنالعان بىرنەشە بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار رەپرودۋكتورلىق شا­رۋا­شىلىقتاردى دامىتۋ ماقساتىندا وت­كەن جىلى «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قارجىلان­دىرۋىمەن شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى 2,4 مىڭ باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالى ساتىپ الىنسا, ۇستىمىزدەگى جىلى 10 باس وسىنداي مال جەتكىزۋ كوزدەلەدى. فەرمەر شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ باعىتىندا ۇستىمىزدەگى جىلى ارقايسىسى ساتىپ الۋ ارقىلى 40 باس انالىق مالمەن قامتاماسىز ەتىلگەن فەرمالىق شارۋاشى­لىق­تاردىڭ جۇيەسىن قۇرۋ اياقتالادى. وسىنداي تارتىپپەن 30 مىڭ انالىق مال ساتىپ الىنادى. ول مالدار بيىلعى جىلدىڭ وزىندە قولدان ۇرىقتاندىرىلىپ, كەلەسى جىلى تولدەي باستايتىن بولادى. فەرمەر شارۋاشىلىقتارى زووتەحنيكالىق, ۆەتەرينارلىق تالاپتاردى تولىق ساقتاپ جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. وكىنىشكە وراي, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى بۇل ىسكە ءالى تولىق ءمان بەرىپ وتىرماعان سەكىلدى. كوپتەگەن وڭىرلەر سىلبىرلىق تانىتىپ, جوسپارلى كورسەت­كىش­تەردى قامتاماسىز ەتپەي وتىر­عاندىعىن اسىلجان ما­مىتبەكوۆ جاسىرماي ايتتى. جاعداي, اسىرەسە, قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارىندا ناشار ەكەن.

ماسەلەنى قورىتىندى­لا­عان ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بىرقاتار تاپسىرمالار بەردى. اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى, ەكو­نوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا, ادىلەت مينيسترلىكتەرىنە بۇ­گىنگى تال­قىلانعان جاعداي­لاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن دا­مىتۋ تۋرالى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەپ, ۇكىمەت كەڭسەسىنە وتكىزۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋدى, ال وبلىس اكىمدەرىنە جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى شارالاردى مۇلتىكسىز ورىن­داۋدى مىندەتتەدى. وتىرىسقا قاتىسۋ­شى­لارعا ەلىمىزدىڭ ەتتى مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋ اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن ەسكەرتتى. «پروۆەل سوۆەششانيە پو ۆوپروسام رازۆيتيا مياسنوگو جيۆوتنوۆودستۆا. «مال باققانعا بىتەدى», – دەپ جازعان ەكەن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ Twitterدەگى ءوز پاراقشاسىندا. سوڭعى ءسوزدى ءبىز وسى ماقالانىڭ تاقىرىبىنا شىعاردىق.

سۇڭعات ءالىپباي.