رەكەت, ۇيىمداسقان قاراقشىلىق توپ, جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى نەگە ءوڭىر «ەرەكشەلىگىنە» اينالىپ وتىر؟
باعبان تايىمبەت ۇلى تايىمبەتوۆتىڭ جامبىل وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەنىنە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, وبلىستىق اكىمدىك, وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, «نۇر وتان» حدپ جانە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى سياقتى تاعى باسقا دا قۇزىرلى مەكەمە باسشىلارىمەن بىرلەسىپ قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋ جولىندا اتقارعان جۇمىسى از ەمەس. قابىلداۋىنا كەلگەن بوپ, «از وتىرىپ, كوپ سىنايتىن» جۇرتقا دا تالاپشىلدىعىمەن ۇناپ, قۇرمەتكە بولەنۋدە. دەي تۇرعانمەن, ءبىز وبلىس پروكۋرورىمەن ءوڭىر جاستارىنىڭ «ونەرىنە» اينالىپ بارا جاتقان جۇگەنسىزدىك توڭىرەگىندە اشىق اڭگىمەلەسكەندى ءجون كورگەنبىز.
– بۇدان ءبىراز بۇرىن وبلىستىق ءىىد-ءنى باسقارعان ءبىر اعامىز تاراز قالاسىنىڭ «قازان بۇزار, ءۇي تەنتەكتەرىنىڭ» بۇزاقىلىعىن اناۋ-مىناۋ ەمەس, الىستاعى چيكاگونىڭ قىلمىستىق الەمىنە تەڭەپ تاستاپ ەدى, ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قالاي؟ «يت ءمىنىپ, يرەك قامشىلاعان» جاستاردى يتاليانىڭ قاندىبالاق قاراقشىلارىنا ۇقساتىپ جۇرگەن جوقسىز با؟
– ونداي جامان ويدان اۋلاقپىن. بىراق بۇرىن جامبىل وبلىسىنداعى, ونىڭ ورتالىعى تاراز قالاسىنداعى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار تۋرالى, ولاردىڭ قاراقشىلىق شابۋىلدارى تۋرالى كوپ ەستيتىن ەدىم. ەندى, مىنە, وسى وڭىرگە قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن جاعدايدىڭ شىن مانىندە كۇردەلى ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ەرەكشە رەجىمدى مەكتەپتە بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىكتى رەتتەۋگە قاتىسىپ تا ءۇلگەردىم. بۇل وقيعا وبلىس ءجاسوسپىرىمدەرى اراسىنداعى جاعدايدىڭ ابدەن شيەلەنىسكەنىن تولىعىمەن راستايدى.
وڭىردە جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى وتە الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتكەن. مىسالى, وتكەن جىلى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس سانى 190-عا جەتىپ, 6,7% قۇراعان. ونىڭ نەگىزگىلەرى نەمەسە 116 قىلمىستىق فاكتى تەك قانا تاراز قالاسىندا ورىن العان. ولاردىڭ ءبارى كۇش قولدانۋ ارقىلى قاساقانا جاسالعان. ىشىندە اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستار دا بار.
– مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– حالقىمىز «جىلاندى ءۇش رەت كەسسەڭ دە كەسىرتكە قۇرلى ءالى بار» دەگەن. كەزىندە ەلدى دۇرلىكتىرگەن «امانگەلدى», «كيروۆتىقتار» نەمەسە «قىرىقباەۆتار» سياقتى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ سالقىنى وبلىس, قالا جاسوسپىرىمدەرى مەن جاستارىنىڭ ساناسىنا ابدەن ۇيالاپ قالعان. توقسانىنشى جىلدارى «تۋعان» سول قىلمىستىق توپتاردىڭ بۇگىندە سارقىنشاقتارى دا جوق ەمەس. سولاردىڭ اتىن جامىلىپ جۇرگەن اپەرباقاندار دا بار.
– حالىق اراسىندا ولاردى «رەكەت» دەيدى عوي.
– ءيا, ادەتتە, قىلمىستىق ارەكەتكە بەيىم, تۇراقتى جۇمىسى جوق بۇزاقى جاستار كولدەنەڭ تابىسپەن ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. ال كولدەنەڭ تابىس ۇرلىق-قارلىق, بوپسالاۋ, توناۋ, قاراقشىلىق شابۋىل جاساۋ ارقىلى جينالادى. «رەكەت» دەگەنىمىز سول. «رەكەت» ارقىلى جينالعان اقشا «وبششاك» اتتى قىلمىستىق ورتاق «قورجىنعا» ءتۇسىپ, ودان ءارى قاراي الگىلەردىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىنە, سونداي-اق, تۇرمەدەگى قىلمىستىق كونتينگەنتكە «كومەككە» جۇمسالادى. قازىر كەز كەلگەن قالتالى كاسىپكەرلەردىڭ قارۋلى كۇزەتتەرى بار, سوندىقتان «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن ءىرى كاسىپكەرلەردى توقسانىنشى جىلدارداعىداي قورقىتىپ-ءۇركىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان اتىشۋلى قىلمىستىق توپتار تىشقان اۋلاعان ءبۇركىتتەي مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىنداعى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ قالتاسىنا قول سالا باستادى. «ءوزى قاشايىن دەپ تۇرعان كيىك ەدى, سانىنا شىبىق ءتيىپ ەدى» دەگەندەي, قىلمىستىق الەمنىڭ اتى-شۋلى «سەركەلەرىنە» ەلىكتەپ جۇرگەن ۇرداجىق وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر دە جوق ەمەس. ولار قاراقشىلارعا ناعىز سەنىمدى سەرىكتەستەرگە اينالۋدا. بىراق ولاردى تىسقاققان قىلمىسكەرلەر قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرادى.
– وسىعان بايلانىستى ناقتى دەرەكتەر بار ما؟
– مىسالى, وبلىس بويىنشا قىلمىستىق جۇيەنىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان مۇنداي 80 «سەركەنىڭ» بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل تۋرالى ارنايى مالىمەت بار.
وتكەن جىلى گروديكوۆو اۋىلىنىڭ 20 وقۋشىسى توپ-توپ بولىپ توبەلەسىپ, 3 وقۋشى پىشاق جاراقاتىن الدى. مۇنىڭ ارتىنشا №53 ورتا مەكتەپتىڭ 11 سىنىپ وقۋشىسى №44 مەكتەپتىڭ 10 سىنىپ وقۋشىسى ا. ءجۇمادىلدانى ءولتىردى. قاراشا ايىندا كامەلەتكە جاسى تولماعان ي. دۇيسەباەۆ قارۋلى شابۋىل ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن سوتتالدى. بىلايشا قاراعاندا بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر-بىرىنە قاتىسى جوق سياقتى كورىنەدى, كوپشىلىككە سولاي دەپ اقپارات تاراتىلۋى دا مۇمكىن, بىراق مۇنىڭ ءبارى قىلمىستىق جۇيەنىڭ جۇمىسى ەكەنى داۋسىز.
– وسى ورايدا, تاپا-تال تۇستە پىشاق جاراقاتىنا نەمەسە كىسى ءولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان قىپ-قىزىل ءتوبەلەس قالا مەن اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا قالاي ورىن الدى دەگەن تاڭعالارلىق ساۋال تۋىندايدى.
– جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋعا قارسى ەشقانداي جۇمىس ىستەلمەي وتىر دەۋگە بولمايدى. ءتىپتى كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعان. اتقارىپ تا وتىر. بىراق سوعان قاراماستان وبلىس جاستارى مەن جاسوسپىرىمدەرى اراسىنداعى قىلمىس وتە كۇردەلى. جاعىمدى جاققا قاراي وزگەرسە دە وتە از مولشەردە وزگەرۋدە. مىسالى, وتكەن جىلى ايماقتاعى جالپى قىلمىستىڭ دەڭگەيى 2,9% وسسە, جاستار اراسىنداعى قىلمىس 6,7% بولدى. ناشاقورلاردىڭ جاسى دا جىلدان-جىلعا «جاسارىپ» كەلەدى. بۇگىندە بۇل «الەۋمەتتىڭ» ۇشتەن ەكىسى 30 جاسقا دەيىنگى ناشاقورلاردان تۇرادى. سوندىقتان تاراز قالاسى مەن مەركى اۋدانىنداعى قاراقشىلىق شابۋىل, بوپسالاۋ, كىسى ءولتىرۋ, ناشاقورلىق جانە باسقا دا قىلمىستاردان تۇراتىن جاعىمسىز وقيعالار جاستار تاربيەسىنە بۇرىنعىدان دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن كورسەتۋدە. ال تاراز قالاسىنداعى №5 مەكتەپتىڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى جولدىعۇلوۆتى قىلمىس الەمىنىڭ كانىگى قاراقشىلارىنىڭ ستسەناريى بويىنشا بوپسالاۋ, ەرەكشە تارتىپتە ۇستالاتىن مەكتەپتەگى جاپپاي تارتىپسىزدىك, شۋ قالاسىنداعى توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن كىسى ولىمىنە كامەلەتكە تولماعان ساركيسياننىڭ قاتىستى بولۋى – وبلىستاعى جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ ءوز شىڭىنا جەتكەنىن كورسەتەدى.
– وي مەن قىرداعى قانداستارىمىزدى «ويپىرايلاتقان» وسى قاتىگەزدىكتەرگە قارسى بۇگىندە قانداي ءىس-شارالار جاسالىپ جاتىر؟
– وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق 15 ارنايى شاعىن توپ پەن 25 قوعامدىق ۇيىمداردىڭ 300 وكىلى تاراز قالاسىنىڭ ءار مەكتەبىندە جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىنا ارنالعان ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە بەكىتىلدى. مۇنداي جۇمىستار اۋداندىق, اۋىلدىق جەرلەردە دە ۇيىمداستىرىلۋدا. ءاربىر «قيىن» بالا مەن باس-باسىنا بي بولعان «سەركەلەردى» تاربيەلەپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنا جۇكتەلدى. «قيىن» بالالاردىڭ كوبىسى جۇمىسسىز نەمەسە جالعىزىلىكتى اتا-انالاردىڭ وتباسىنان شىققاندىقتان ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا «وبلىس ىسكەر ايەلدەرى اسسوتسياتسياسى» قوعامدىق بىرلەستىگى ىسكە تارتىلدى. ءبۇگىندە وسىنداي 10 اتا-اناعا جۇمىس ۇسىنىلىپ, قيىن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ 3 اناسى – ن. كابانوۆا, ە. افاناسەۆا جانە ز. قاليەۆا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. وقۋشىلاردى بوپسالاپ, قورقىتۋ مەن اقشا جيناۋ فاكتىسىنە بايلانىستى مەكتەپتەرگە جاشىك قويىلىپ, ونىڭ كىلتى پروكۋرورعا بەرىلەدى. ناتيجە جامان ەمەس, بۇل جۇمىسقا دەگەن سەنىم ارتىپ, حات-حابار ءتۇسىپ, ول بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالار قولدانىلۋدا.
بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا قالانىڭ ءاربىر شاعىن بولىگىنە وزدەرىنىڭ اكىمدەرى بار, پروكۋراتۋرا مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى بار ءجاسوسپىرىمدەردىڭ اتا-انالارىمەن كەزدەسىپ, ءتۇسىنىك جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە 44 اتا-اناعا جانە لاۋازىمدى ازاماتتارعا بالالارىنىڭ تاربيەسىنەن باس تارتقان جاعدايدا اكىمشىلىك جازاعا تارتىلاتىندارى ەسكەرتىلدى. سونداي-اق, 63 اتا-اناعا ايىپ سالىنىپ, شەكتەن شىققان كەيبىرەۋلەرى اتا-انا قۇقىنان ايىرىلدى.
– مۇنىڭ ءبارى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ جاستارعا دەگەن جامان ىقپالىن جويىپ نەمەسە ازايتىپ جانە ولاردى جيرەنىشتى ىستەرگە تارتپاۋعا نەگىزدەلگەنى بەلگىلى, ارينە. دەگەنمەن, ۇقت بۇگىندە مەكتەپتەردەن اقشا جيناۋدان قاشقاقتاپ, وزدەرىنىڭ بۇل ىسكە قاتىسى جوق ەكەنىن جارنامالاۋعا تىرىسىپ باعۋدا. «سۋدا بالىق جوق» دەگەن سياقتى, ءبىر باسشىلاردان «تارازدا «رەكەت جوق» دەگەندى دە ەستىپ قالعانبىز.
– قىلمىس ورىن العان جەردە, البەتتە, قىلمىسكەر دە بولادى. بىراق بۇرىنعىداي ەمەس, بارار جەر, شىعار تاۋى قالماي, ورىستەرى تارىلىپ كەلەدى. مىسالى, تاراز قالاسىنداعى ەكى مەكتەپتەن ۇنەمى اقشا جيناپ كەلگەن ۇقت ەكى «سەركەسى» وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنىڭ عۇمىرى قىسقارىپ كەلە جاتقانىن سەزىپ, وڭتۇستىك استاناعا قاراي جىلىستاعانى تۋرالى اقپارات بار. ءبىراق, ولار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جەدەل توپتارىنىڭ قۇرىعىنان ءبارىبىر قۇتىلىپ كەتە المايدى, باقىلاۋ جالعاسۋدا.
سونىمەن بىرگە, مىنانداي جاعدايعا دا توقتالا كەتسەم دەيمىن. ءبىز بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ سانا-سەزىمىنە ءتاربيەلىك ءمانى زور ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۇرعىسىنان وتە كوپ ۇتىلىپ وتىرمىز. سەبەبى, تەلەديدارلار مەن كينوتەاترلار ارقىلى كورسەتىلىپ جاتقان «ۆور ۆ زاكونە», «بريگادا», «رەكەتير» سياقتى كوپتەگەن ونەر تۋىندىلارىنىڭ رەجيسسەرلەرى ءوز قاھارماندارىن قاراقشى, بىراق كەدەي-كەپشىكتەرگە قامقور روبين گۋدتىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىپ جىبەرەدى دە, باۋكەسپەلىك سياقتى باسبۇزارلىقتى دارىپتەپ كورسەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇشقارى ويلايتىن ۇشقالاق جاستاردىڭ ساناسىن ۋلايدى. بايدى, باعىلاندى نەمەسە ولاردىڭ بالاسىن ۇرىپ-سوقسام ايىپ ەمەس دەگەن ويعا دەن قويادى. ءسويتىپ قىلمىس الەمىنىڭ قاھارماندارىنىڭ قان-قاساپ ءومىرىن رومانتيكا دەپ ۇعادى. وزدەرى دە سولارعا ۇقساپ «ەرلىك» جاساعىسى كەلىپ تۇرادى. ءسويتىپ جۇرگەندە تىسقاققان «رەكەتيرلەردىڭ» قۇرىعىنا ءتۇسىپ, بارماعىن تىستەپ قالادى.
– بۇدان شىعاراتىن قورىتىندى, ۇلكەندى-كىشىلى كاسىپكەرلەردى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگىدەي «باي-قۇلاق» دەپ جەك كورۋ اقىلعا سىيمايدى دەيسىز عوي.
– ءيا, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا بايدىڭ دا, كەدەيدىڭ دە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى بىردەي. ولاردى بولە جارىپ جاقسى كورۋگە نەمەسە جەك كورۋگە بولمايدى. «الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى» دەمەي مە, قازاقتا. قايتا قازىر باي بولعانىڭا ەمەس, كەدەي بولعانىڭا ۇيالىپ, كۇنى-ءتۇنى ادال ەڭبەك ەتەتىن زامان. البەتتە, ۇرلىق-قارلىقسىز... مىسالى, وبلىسىمىزدا وتكەن جىلى 65 ۇرلىق, 36 توناۋ, 12 قاراقشىلىق شابۋىل جاسالعان. بۇل ەشقانداي ادامگەرشىلىككە جاتپايدى.
ايتپاقشى, باي, باعىلاندار دەمەكشى, ولارعا دا ايتار ءۋاج بار. ويتكەنى, جاسوسپىرىمدەر تاربيەسىنە كاسىپكەرلەر دە ۇلەس قوسۋى كەرەك. الايدا, ولاردىڭ كەيبىرى پايدا تابۋ ءۇشىن ەل زاڭدارىن قاساقانا بۇزادى. مىسالعا, جاقىندا «جانسايا» شاعىن اۋدانىنا ورنالاسقان «ىنتىماق» ءدامحاناسىنان تۇنگى بەيمەزگىل ۋاقىتتا 1995 جىلى تۋىلعان ا. دەرنوۆوي اتتى ءجاسوسپىرىم ۇستالدى جانە 21 جاسقا تولماعان ازاماتقا اراق ساتۋ وقيعاسى انىقتالىپ, ءدامحانا يەسى ش. نازاروۆاعا قاتىستى قر اقبك-ءنىڭ 112-1, 163-4 باپتارىمەن اكىمشىلىك ءىسى قوزعالىپ, سوتقا جولداندى. مۇنداي اكىمشىلىك شارالار كورولەۆا كوشەسىندەگى 15-ءۇي مەن «سامال» شاعىن اۋدانىنداعى № 12 ۇيدە ورنالاسقان ساۋىقتىرۋ ورىندارىنىڭ يەلەرىنە دە قولدانىلىپ, سوتقا جىبەرىلدى. جىل باسىنان بەرى ارنايى اكىمشىلىك سوتىمەن بارلىعى 9 اكىمشىلىك ءىس قارالىپ, ولاردىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتتەرى ۋاقىتشا توقتاتىلدى.
سوندىقتان ءبىز موبيلدىك توپتارمەن «پروكۋراتۋرا تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 25-1-بابىنا ساي تۇنگى ساۋىقتىرۋ ورىندارى, دۇكەن, دۇڭگىرشەك يەلەرىنە 36 الدىن-الا ەسكەرتۋ بەرىپ, ولارعا جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى زاڭ تالاپتارىن بۇزعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى تۋرالى تۇسىندىردىك. سونداي-اق, وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىنە وقۋ ورىندارى توڭىرەگىندە 100 مەتردەن جاقىن ورنالاسقان ساۋدا ورىندارىنا جانە زاڭ تالاپتارىن قايتالاي بۇزعاندارعا, سپيرتتىك ىشىمدىكتەردى ساتۋعا رۇقسات قاعازىن بەرمەۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدىك.
– جاقىندا تاراز قالاسىنداعى №8 مەكتەپ پەن №44 مەكتەپتىڭ ءبىر توپ وقۋشىلارى اراسىندا توبەلەس بولىپ, № 8 مەكتەپتىڭ وقۋشىسى موينىنان العان الدە شيشا, الدە پىشاق جاراقاتىنان جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىندا كوز جۇمدى. ءوزى ءبىر ءۇيدىڭ الپەشتەگەن جالعىز بالاسى ەكەن. كۋالەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, الگى قىرشىنىنان قيىلعان بوزداق №53 مەكتەپتەن كەلگەن «اقشا جيناۋشىلارعا» قارسىلىق كورسەتىپ, بەتتەرىن قايتارىپ جىبەرگەن كورىنەدى. بىراق ولار ەكىنشى جولى «شاش ال دەسە, باس الاتىن» ناعىز باسبۇزارلاردى ەرتىپ كەلىپ, جازىقسىز بالانىڭ قانىن سۋداي شاشقان. وسى وقىس وقيعاعا بايلانىستى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ ءىىد مەكەمەسىندە شۇعىل جيىن وتكىزىپ, ورىن العان اۋىر قىلمىسقا بايلانىستى اتالعان مەكتەپ ديرەكتورلارىن قىزمەتتەرىنەن بوساتتى. ءىىد باسشىلارى مەن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە دە سىن سوققىسى وڭاي تيگەن جوق. سوعان قاراعاندا مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ كادرلىق قۇرامىن قايتا قاراۋى كەرەك سيياقتى ما, قالاي ءوزى؟
– ادام شىعىنى ورىن الىپ, اۋىز كۇيگەن مەكتەپكە كىم بولسا سونى جىبەرە سالۋعا بولمايدى. مىسالى, قىلمىسقا بەيىم قيىن جاسوسپىرىمدەردىڭ جاسى 16-17 قۇراپ وتىرعان جاعدايدا, وعان 20 جاستاعى نۇسقاۋشىنى جالعىز جىبەرۋ اقىلعا سىيمايدى. بىلە بىلسەك, مۇنداي نۇسقاۋشىلاردىڭ اۋەلى وزىنە اقىل-كەڭەس, تاربيە كەرەك. مىنا ءبىر سوراقى مىسالدى الىپ قاراڭىز, №40 مەكتەپكە بەكىتىلگەن جيىرما جاستاعى م. مۇحامەدجانوۆ, يۋ. پۋچاحوۆ دەگەن نۇسقاۋشىلار ءبىر وقۋشىنىڭ تۋىسقانىنان اقشا بوپسالاعان. قازىر ولارعا قاتىستى قىزمەتتىك تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, قىزمەتتەن بوساتۋ جونىندە ۇسىنىس قارالىپ جاتىر.
وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر ورگاندارى, اكىمدىك جانە ءبىلىم قىزمەتكەرلەرىنەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن 15 موبيلدىك توپ قۇرىلىپ, ولار تاراز قالاسىنداعى 52 مەكتەپكە بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل مەكتەپتەردە 53 مىڭنان اسا بالا وقيدى.
وسى موبيلدىك توپتارمەن ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى ايىندا وتكەن ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق جينالىسىنىڭ شەشىمىنە جانە وبلىسىمىزداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىسقا قارسى كۇرەس تۋرالى باعدارلاماعا ساي بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. اتاپ ايتساق, موبيلدىك توپتارمەن №№ 41, 42, 43 جانە باسقا دا ورتا مەكتەپتەردە جاسوسپىرىمدەرمەن جاسالىنعان قىلمىستار اشىلىپ, ولار بويىنشا مامىر ايىندا تەرگەۋ اياقتالىپ, ىستەرى سوتقا جولداندى.
وقۋ جىلىنىڭ اياقتالۋىنا وراي, وبلىس پروكۋرورىنىڭ وكىمىمەن 15 موبيلدىك توپ تاراز قالاسىنداعى بارلىق شاعىن اۋداندار مەن «ساحپوسەلوك», «كازپوسەلوك», «حيمپوسەلوك» ۋچاسكەلەرىنە بەكىتىلدى. بۇل توپتاردىڭ نەگىزى ماقساتى – جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى توپتاسىپ توبەلەسۋدىڭ الدىن الۋ, قاراۋسىز قالعان بالالاردى انىقتاۋ, ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرىگىپ, ءاربىر شاعىن اۋداندا, قوعامدىق ورىنداردا تۇنگى رەيدتەر جۇرگىزۋ. سەبەبى, سوڭعى كەزدە قالامىزدا بۇزاقىلىق, ونىڭ ىشىندە توپتاسىپ توبەلەسۋ جيىلەپ كەتتى. مىسالى, جىل باسىنان بەرى توپتاسىپ ءتوبەلەسكەن 8 قىلمىستىق وقيعا تىركەلدى.
جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى توپتاسىپ توبەلەسۋگە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, اسىرەسە, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى, كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءىسى ءجونىندەگى ينسپەكتورلار, مەكتەپ ينسپەكتورلارى, اكىمدىكتەر جانە مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن مۇعالىمدەر جاۋاپتى. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى پروكۋراتۋرا ورگاندارى دا سەزىنەدى. بالالاردى تاربيەلەۋدە نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك اتا-انالارعا جۇكتەلگەن, بىراق قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن اتا-انالار ءوز بالاسىنىڭ تاربيەسىمەن اينالىسپايدى. مىسالى, سوڭعى رەيد قورىتىندىسى بويىنشا بالالارىنىڭ تۇنگى ساۋىق ويىن-ورىندارىندا جانە ۇيدەن تىس جەرلەردە قاراۋسىز جۇرگەنى ءۇشىن قر ابتك-ءنىڭ 336-بابىمەن 6 اتا-انا (جىل باسىنان بەرى بارلىعى 21 اتا-انا) جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال 5 ايدا بالالارىنىڭ تاربيەسىمەن اينالىسپاعان 39 اتا-انا قر ابتك-ءنىڭ 111-بابىمەن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– جاپ-جاقسى تاراز قالاسىنىڭ اتىن جاعىمسىز تۇرعىدا تانىتىپ جۇرگەن توبەلەستەردىڭ سىرى نەدە؟ جاستارعا نە جەتپەيدى وسى؟ الدە «تاماعى توقتىق, كيىمى كوكتىك, ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن اباي اتامىزدىڭ اتالى ءسوزىنىڭ كەرى مە؟
– ول دا بار. دەگەنمەن, وبلىس پروكۋراتۋراسى ءاربىر توپتىق توبەلەستىڭ سەبەپتەرىن انىقتاپ, وعان باعا بەرەدى. كەيدە توپتاسىپ توبەلەسۋ ءجاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ەرەگىستەن تابان استىندا تۋىنداسا, كەيبىر جاعدايدا توبەلەستىڭ ورىن الۋىنا ەرەسەكتەردىڭ ارالاسۋى دا مۇمكىن ەكەنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى, بۇگىندە ءاربىر شاعىن اۋدان بويىنشا بۇرىن سوتتى بولعان ەرەسەك نەمەسە ۇستەمدىك كورسەتەتىن ازاماتتار ەسەپكە الىندى.
مىسالى, ءبىر عانا «اقبۇلاق» شاعىن اۋدانىندا بۇرىن سوتتى بولعان – 14, جازادان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلعان – 6, ماسكۇنەمدىككە سالىنعان – 19, ناشاقور – 12, جازاعا شارتتى تۇردە سوتتالعان – 8 ادام تۇرادى ەكەن. پروكۋراتۋرا وسى تەكتەس قۇجاتتاردى ءاربىر شاعىن اۋدان بويىنشا جيناپ, ولارعا قاتىستى پروفيلاكتيكالىق جانە جەدەل ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ەگەردە ولاردىڭ قىلمىسقا, ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى توپتىق توبەلەستى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ەكەندىگى انىقتالسا, قاتاڭ شارا قولدانىلادى.
– قازىر وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىس كەزى. سوندىقتان ءجاسوسپىرىمدەردىڭ بوس ۋاقىتىن مادەني ءىس-شارالارمەن, سپورتتىق جارىستار ۇيىمداستىرۋمەن قامتۋ جۇمىستارىنا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەك شىعار.
– وبلىس كولەمىندەگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىسقا قارسى كۇرەس تۋرالى باعدارلاما تالاپتارىنا ساي پروكۋراتۋرا ورگاندارى وبلىستىق اكىمدىكپەن بىرىگىپ, وبلىس كولەمىندەگى ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەسەپتە تۇراتىن 350 قيىن بالالاردىڭ جازعى دەمالىس ۋاقىتىن ءوز بەتتەرىنشە وتكىزبەۋى ءۇشىن دەمالىس لاگەرلەرىنە, مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەرگە, ءارتۇرلى ۇيىرمەلەرگە جانە سپورتتىق سەكتسيالارعا, ەڭبەك وتريادتارىنا تارتتى. ونىڭ ىشىندە تاراز قالاسى بويىنشا 56 قيىن بالا «جاسىل ەل» قوعامدىق ۇيىمىنا, 23 بالا قۇرىلىس وتريادتارىنا جانە 63 بالا ءارتۇرلى سپورتتىق سەكتسيالارعا تارتىلدى.
ايتا كەتەتىن جاعداي, موبيلدىك توپتار اۋداندىق پروكۋراتۋرالار جانىندا دا قۇرىلعان. ولاردىڭ جۇمىستارىن ءبىلۋ ماقساتىمەن شۋ, مەركى, رىسقۇلوۆ, بايزاق جانە جامبىل اۋداندارىندا بولىپ قايتتىم. ويتكەنى, وسى اۋدانداردا كەيبىر مەكتەپتەردە قورقىتىپ اقشا جيناۋ وقيعالارى تىركەلگەن بولاتىن. مىسالعا, مەركى اۋداندىق پروكۋراتۋراسى وبلىستىق ءىىد-مەن بىرىگىپ, № 9 ورتا مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىن قورقىتىپ, بوپسالاپ 6000 تەڭگە الىپ جاتقان كەزىندە 1993 جىلى تۋىلعان ا. مىرزاقوۆتى ۇستاعان. بۇگىندە ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, اباقتىعا قامالدى, قازىر تەرگەۋ امالدارى اياقتالۋعا تاياۋ.
سونىمەن قاتار, جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنت جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ماقساتىندا وبلىس پروكۋراتۋراسى, وبلىستىق ءىىد-ءى, اكىمدىك جانە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنەن 7 موبيلدىك توپ قۇرىلىپ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار اتقارىلۋدا. مىسالعا, ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن اتىس قارۋىن قولدانىپ, ادام دەنەسىنە جاراقات كەلتىرگەنى ءۇشىن تاراز پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ 1 كۋرس وقۋشىسى, 1994 جىلى تۋىلعان اباي سۇلتانوۆ ۇستالىپ, قاماققا الىندى.
ەڭ باستىسى, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىسقا قارسى قولعا الىنعان كەشەندى شارالاردىڭ بارلىعى فورمالدى تۇردە بولماۋى كەرەك. ياعني, ءاربىر قۇقىق قورعاۋشى, ءتارتىپ ساقشىسى, نۇسقاۋشى, ديرەكتور, اتا-انا, سىنىپ جەتەكشىسى وسى وزەكتى ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنۋلەرى قاجەت. سونىمەن بىرگە, تاعدىر تالكەگى مەن قيىندىعىنا تاپ بولعان باقىتسىز اتا-انالاردان ات-توندارىن الا قاشپاي, ولارعا ءتيىستى كومەك قولىن سوزسا دەيمىن. مىسالى, اتا-اناسى اراققا سالىنعان جاسوسپىرىمدەر ماسكۇنەم اتا-اناسىنان بەزىپ كەتە المايدى, ءىنى-قارىنداستارىن, ءتىپتى الگى توپىراققا اۋناپ جاتقان اكە-شەشەسىن دە شاماسى جەتكەنشە وزدەرى اسىراۋعا تىرىسادى. وسى جولدا قاتە باسىپ, شالت قيمىلداپ, قىلمىسقا دا بارۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي وتباسىلاردى انىقتاپ, ولاردى قالىپتى ومىرگە ورالتۋدىڭ ءمانى زور.
حالقىمىزدا «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان مەن ايتىپ وتىرعان جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ ميلليوننان استام جامبىلدىقتارعا ەشقانداي قاتىسى جوق. جامبىل جاكەمىزدىڭ اتىنا لايىق وبلىس حالقى سونداي قوناقجاي, سونداي ەڭبەكقور, سونداي مەيىرىم-شاپاعاتى مول حالىق ەكەن. مىناۋ اناۋ ەلدىڭ بالاسى, اناۋ تۇگەن ەلدىڭ بالاسى دەپ, «الا قويدى بولە قىرقۋ» دەگەن جامان مىنەزدەرى جوق.
– اڭگىمەڭىزگە, راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
تاراز.