قوستانايدا وتكەن قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ ءىV فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى «پاتريوتيزم دەگەن نە؟» دەگەن ساۋالعا «وتانعا, مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتۋ» دەپ جاۋاپ بەرىپ جاتتى. ال ولاي بولسا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەلگە, جەرگە دەگەن ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋشى بولۋى كەرەك. ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىنا, زاڭدارىنا دەگەن قۇرمەتتەن باستالادى. حالىق سەنىمىن ارقالاپ جۇرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وسىنى قالاي تۇسىنەدى؟ مەملەكەت, حالىق مۇددەسىن كوزدەيتىن كوپ ءىستىڭ تىزگىنى دە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قولىندا. ولاردى قىزمەتكەرلەردىڭ قالاي اتقارىپ جۇرگەندىگى جانە وسى سالا جۇمىسىنىڭ شىمىرلانۋى ءۇشىن اتقارىلىپ وتىرعان وزگە دە ماسەلەلەر تۋرالى قر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى قوستاناي وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى – تارتىپتىك كەڭەس توراعاسى ءابدىماش مامەشوۆپەن سۇحباتىمىزعا وزەك بولدى.
– ءپاتريوتيزمدى قۇر ۇرانداتقاننان اۋلاق بولعانىمىز ءجون. ول اۋا جايىلعاندىق بولادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتۋى ءۇشىن سول مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن كونستيتۋتسيامىزدان باستاپ ءتيىستى زاڭنامالاردى بەس ساۋساقتاي ءبىلۋى, ءبىلىپ قانا ەمەس, ولاردى ورىنداۋى قاجەت. ويتكەنى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى زاڭدارعا سالدىر-سالاق قاراعان ساتتەن ول مەملەكەتتىڭ, حالقىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن دە اۋىتقيدى. ال ونداي مەملەكەتتىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر. سوندىقتان بۇل سالاداعى جۇمىستىڭ جاندانۋى, جەتىلۋى, مەملەكەتتىڭ نىعايا ءتۇسۋى ءۇشىن زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى, شتاتتى ىقشامداۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس ساپاسى مەن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىر.
– ءابدىماش مامەش ۇلى, وندا سولارعا توقتالىپ, اڭگىمەنى ناقتىلاڭقىرايىق. وتكەن جىلى قاراشادا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قاتارىن 30 پايىزعا قىسقارتۋ جۇرگىزىلدى. بۇل قىسقارتۋدىڭ كەيىنگى ناتيجەسى قالاي بولدى؟
– ءيا, ول پرەزيدەنتىمىزدىڭ وتكەن جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى جارلىعى بويىنشا جۇزەگە اسقان بولاتىن. «مەملەكەتتىك بيۋدجەت جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ سمەتاسى (بيۋدجەت) ەسەبىنەن ۇستالىپ وتىرعان ورگانداردىڭ شتات سانىن ىقشامداۋ شارالارى تۋرالى» دەپ اتالاتىن قۇجات بويىنشا قاراشا ايىندا قوستاناي وبلىسىندا 1127 لاۋازىم قىسقارتىلدى. ونىڭ ىشىندە 572 لاۋازىم ايماقتىق بولىمشەلەردەن, ولاردىڭ 24-ءى زەينەت جاسىندا قىزمەت ىستەپ وتىرعان كىسىلەر, 280-ءى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, 260-ى بوس ورىندار بولاتىن. قازىر وبلىستا ايماقتىق, اۋداندىق, قالالىق-اۋىلدىق 761 مەملەكەتتىك ورگان بار جانە ولاردا قىزمەت ىستەيتىن قىزمەتشىلەر ساياسي جانە اكىمشىلىك بولىپ تارامدالادى. ولاردىڭ سانىن ءتۇرلى جاعىنان كەلتىرە بەرۋگە بولادى, بىراق اڭگىمە ساندا ەمەس ساپادا. ءبىزدىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىمىزدىڭ باستى تەمىرقازىعى – ساپا. شتاتتار قىسقارعان سوڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اتقاراتىن جۇمىس كولەمى بۇرىنعىدان كوبەيدى, سوعان سايكەس جاۋاپكەرشىلىك تە ارتتى. ال ءار قىزمەتكەردىڭ جۇمىس ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىلىكتىلىككە قول جەتكىزۋىنە ىقپال, كومەك جاساۋىمىز كەرەك. ول تولىق جۇزەگە اساتىن شارۋا دەپ بىلەمىن. ويتكەنى بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى مامانداردىڭ جاسى جاسارعان. زەينەت جاسىنا شىعىپ تا لاۋازىممەن قوشتاسقىسى كەلمەي وتىرا بەرەتىن ادەتتىڭ بولمايتىندىعىن وتكەن جىلعى ىقشامداۋ جۇمىسى كورسەتتى. بۇل سالاعا ءبىلىمدى, جىگەرلى, باستاماشىل جاستار لەگى كەلۋى كەرەك. قازىر وبلىستاعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ورتاشا جاسى – 38 جاس.
– جاستار دەمەكشى, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى باعدارلاماسى جانە ونىڭ قوستاناي وبلىسىنداعى تۇلەكتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەندياسى باعدارلاماسى قۇرىلدى. 1994 جىلى شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرىنشى توبى جىبەرىلدى. بۇگىنگى كۇنى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتتارى ءدۇنيە ءجۇزىنىڭ 27 ەلىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. مىڭ جارىمعا جۋىق ادام باعدارلامانىڭ تۇلەكتەرى اتاندى. 2005-2010 جىلداردا ستيپەندياتتاردىڭ سانى 4911-گە دەيىن ءوستى. 15 جىل ىشىندە 5696 ادام ستيپەنديا يەگەرلەرى بولدى. 2005 جىلى قۇرىلعان «حالىقارالىق باعدارلاما ورتالىعى» (حبو) اكتسيونەرلىك قوعامىنا اكىمشىلىك باعدارلاما تاپسىرىلدى. قوستاناي وبلىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىن ءبىتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس اتقارىپ جاتقان جاستار جوق. دەگەنمەن, قوستاناي وبلىسىنىڭ مەكتەپ تۇلەگى اتالعان اسەل مۇساعۇلوۆا باعدارلاما بويىنشا شەتەلدەگى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, قازىر استانا قالاسىندا قر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىندە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە اقپاراتتىق-تالداۋ جۇمىسى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت اتقارۋدا. ارينە, ءبىز «بولشاقتىق» جاستاردى كۇتەمىز.
– ال وبلىستا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلەدى؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى – مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ۇزدىكسىز كوتەرىپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كادر قىزمەتى مامانداردى قايتا دايارلايدى جانە بىلىكتىلىگىن كوتەرەدى. مۇنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ماماندارعا بەرەرى كوپ. تەوريالىق ءبىلىمى, تاجىريبەسى مولايادى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جۇمىسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ىقپالىن تيگىزەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا وبلىستا 157 قىزمەتشى بىلىكتىلىگىن كوتەردى.
بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ دەگەندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءۇيرەنۋ دە ەسكە ورالادى. ويتكەنى, ءتىل ادامدارعا قىزمەت كورسەتۋدە, قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. لاۋازىم يەسىنىڭ الدىنا جاعدايىن ايتىپ نەمەسە ماڭىزدى ءىس تۋرالى تۇيتكىلدى ماسەلە كوتەرىپ كەلىپ وتىرعان ادامعا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن باسشى قانداي ءۋاج ايتۋى مۇمكىن؟ ولاردىڭ اراسىندا تولىققاندى اڭگىمە بولادى دەپ ويلاۋعا بولا ما؟ سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ شۇرايىن تۇسىنگەن ادام عانا مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتىن جوعالتپايدى جانە قىزمەت ساپاسىن كوتەرە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. وبلىستا 1600-دەن استام قىزمەتكەر 150 توپقا بىرىگىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەدى. مەملەكەت قىزمەتىندە جۇرگەندەرگە قازاق, ورىس تىلدەرىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىنىڭ دە ارتىق بولمايتىنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىنداعى 25 توپتا 180-نەن استام مامان اعىلشىن ءتىلىن وقىپ ۇيرەنۋدى جالعاستىرۋدا. مەملەكەتتىك ورگاندار اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى وسىلاي قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
– مەملەكەتتىك قىزمەتكە مامانداردى ىرىكتەۋ مەن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جانە سول ارقىلى وسى سالاداعى ساپانى كوتەرۋ تۇتقاسىنىڭ ءبىرى – تەستىلەۋ باعدارلاماسى ەكەنى راس. وسى جاۋاپتى ىستە وزگەرىستەر بار ما؟
– ءبىزدىڭ وبلىستا تەستىلەۋ وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ ەلىمىزدە قولعا الىنعان قاناتقاقتى جوبا اياسىندا وتكىزىلۋدە. اتالعان جاڭاشىلدىق نەگىزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداناتىن ازاماتتار ەكى كەزەڭدىك بايقاۋدان وتەدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ قىزمەتتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قاناتقاقتى جوبا اقمولا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مىڭنان استام مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تەست تاپسىرعان. ولاردىڭ ناتيجەسى 49-دان 83 پايىزعا دەيىنگى كورسەتكىشتى كورسەتتى. بۇل جاقسى ناتيجە دەيدى ماماندار. بۇل پسيحومەتريالىق تەست ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ زاڭداردى بىلۋىمەن قاتار كوشباسشىلىق قاسيەتى, ىسكەرلىگى, بىلىكتىلىگى مەن قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندا ءوزىن ءوزى ۇستاي ءبىلۋ قابىلەتى تانىلادى. ەگەر بۇل جاڭاشىلدىق وڭ ناتيجە بەرسە, جۇيە بۇكىل ەلىمىزدە قولدانىسقا ەنەتىن بولادى. بارلىعى 515 سۇراق. ولارعا جاۋاپ بەرۋگە 2 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. «مەكتەپتەگى باعالارىڭىز قانداي بولدى؟», «وتتان, قاراڭعىلىقتان, جىلاننان قورقاسىز با؟», «كوپ اقشا تاۋىپ العان جاعدايدا نە ىستەيسىز؟». مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وسى ءتارىزدى سان ءتۇرلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەندىگى كەزەكتە 92 مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىلارى مەن ورىنباسارلارى سىناق تاپسىرادى.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى قاڭتار ايىندا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدە زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە مەملەكەتتiك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭعا, كەيىن 1 ساۋىردە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ جوباسىنا قول قويدى جانە وسىعان وراي تەستىلەۋ باعدارلاماسىنا دا ءتيىستى وزگەرىستەر كىردى.
– سىبايلاس جەمقورلىق ىندەتىمەن كۇرەس ەلىمىزدە جۇيەلى سيپات الىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە مۇنىڭ اسەر-ىقپالى قالاي بولىپ وتىر؟
– سىبايلاس جەمقورلىققا بارعان قىزمەتشى ەشقاشاندا ەلىنىڭ پاتريوتى بولمايدى. ول مۇنداي اياۋلى, تازا سەزىمنەن جۇرداي ادام. سىبايلاس جەمقورلىققا بارىپ, حالىق قازىناسىنا قول سۇققان جاندى مەملەكەتكە, سول ارقىلى حالقىنا, تۋعان جەرىنە, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا جانى اشيدى دەسەك قاتەلەسەمىز. ويتكەنى ولار مەملەكەتتىك قىزمەتتى اتقارىپ وتىر, سوندىقتان ونى ادال اتقارۋ كەرەك. ءبارى وسىدان كەلىپ شىعادى. قوعامداعى وسى ىندەتكە قارسى كوپتەگەن شارالار قولعا الىنۋدا. سونىڭ ەڭ باستىسى ەلباسىمىز قول قويعان زاڭدار دەر ەدىم.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى ءبىرقاتار زاڭنامالارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وسى زاڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامالارعا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە ەنگىزگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەردە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس شارالارى قاتايا تۇسەدى جانە ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاراستىرىلادى. بۇل ورايدا ايتا كەتەرلىك ءبىر جاي, سىبايلاستىققا جول بەرەتىن ەرەجەلەردى بۇزعان مەملەكەتتىك قىزمەتتى ورىنداپ وتىرعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر بولىپ شىعاتىنى وكىنىشتى. سوندىقتان زاڭنىڭ ايقىندالا, قاتايا تۇسكەنى دە ءلازىم دەپ ويلامىن.
وسى زاڭداعى وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, ەرەجە بۇزۋشىلارعا قاتاڭ تالاپ قويۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, بۇرىن باسشىلار سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەن قاراماعىنداعىلاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قاراپ, سوگىس, قاتاڭ سوگىس بەرۋمەن شەكتەلەتىن. ال مىنا وزگەرىستەن كەيىن ەرەجە بۇزىپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەسىرىن تيگىزگەن قىزمەتشىلەردى بۇرىنعىداي الپەشتەمەيدى, جۇمىسىنان بوساتۋ ماسەلەسى كوزدەلگەن. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك كىزمەتشىگە دەگەن تالاپتىڭ كۇشەيۋى.
– جۇرتشىلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان ءبىلىپ وتىرعانداي, قوستانايدا ورىن العان سوڭعى وقيعالاردان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيگەنى ءوز الدىنا, تارتىپتىك كەڭەستە جاعدايدى قالاي دەۋگە بولادى؟
– جىل باسىنان بەرگى بەس ايدىڭ ىشىندە ءتارتىپتىك كەڭەستە 38 ءىس قارالدى. ونىڭ ناتيجەسىندە 35 مەملەكەتىك قىزمەتكەر, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 6 اكىم ءتارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن وتىز قىزمەتكەردىڭ ماسەلەسى قارالدى, ونىڭ بىرەۋى, ياعني ساياسي قىزمەتكەر ورىنتاعىن بوساتتى. تارتىپتىك كەڭەستىڭ مىندەتى زاڭنامالاردى, ار-نامىس كودەكسىن ساقتاماعانداردى سىلكىلەۋ, ولاردى قىزارتۋدان بۇرىن, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ, اسىرەسە, قوعامدى جەگىدەي جەيتىن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. قوستاناي وبلىسىنداعى تارتىپتىك كەڭەس تە وسى ۇدەدەن شىعۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. زاڭدى بۇزعاندارعا ءتارتىپ بوساڭسىمايدى.
ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا پاتريوتيزم تۋرالى ءسوز قوزعاعان ەدىك. جەمقور ادام ەشقاشان وتانىن دا, ەلىن دە سۇيە المايدى, ول پەندەشىلىكپەن ءوز قۇلقىنىن عانا ويلايدى. جەمقور مەن ەلدىڭ ادال ازاماتى, ناعىز پاتريوت ءبىر كوشەگە قونىستانا المايدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەگەن ازاماتتاردى سىبايلاستىق قاتەرىنەن ساقتاندىرۋ, سوندىقتان بۇل دا مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتەتىن ەلدىڭ پاتريوتتارىن قالىپتاستىرۋداعى تاربيە جۇمىستارىنا ۇلەس بولىپ قوسىلادى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.