سوفى سماتاەۆ – تالانتتىڭ كەمەلى بولا ءجۇرىپ تارلان تارتقان, تالانتتىڭ تارلانى بولا ءجۇرىپ كەمەل تارتقان, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان قۇرىشتاي قايراتتى قالامگەر.
جازۋشى ەلىنىڭ يگىلىگىنە توعىز رومان, ون ءۇش پوۆەست, ون ءتورت پەسا, ون ەكى داستان, ءۇش كينوستسەناري, بەس ليبرەتتو, سونداي-اق اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرىنىڭ, پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنىڭ قالىڭ قاتارىن ۇسىنىپتى. ولاردىڭ ىشىندە ون ءتورت ەلدىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ, الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالعان تۋىندىلارى دا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ونىڭ «ەلىم-اي» تريلوگياسى.
وزىمىزگە بەلگىلى, «ەلىم-اي» ءانى دۇنيەگە كەلگەلى دە بىرنەشە عاسىردىڭ ءجۇزى بولدى. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ەلدىڭ ەگەمەندىگىن جوقتاعان حالىقتىڭ وسى ءانىن تىڭداپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بىرنەشە بۋىنى ءوتتى. قانشا كوش, قانشا كەرۋەن كوڭىلىن تولقىتىپ ايتىپ وتكەن وسى ءاننىڭ وزەگىنەن ءوز شىعارماشىلىعى ءۇشىن اسا باعالى ءمان تابۋ, ءسويتىپ حالىقتىڭ ەركىندىگى, تاۋەلسىزدىگى, وتانى ءۇشىن قاھارماندىق كۇرەسىن سۋرەتتەيتىن تۇتاس ءبىر تاريحي تريلوگيا جازىپ شىعۋ ءبىزدىڭ زامانداسىمىز سوفى سماتاەۆتىڭ تالانت تابيعاتىن ىلگەرىدە وتكەندەردەن دە, وزىمەن زامانداس قالامگەرلەردەن دە ەرەكشە كورسەتەدى: جازۋشىنىڭ كوزى كورەگەن, كوڭىلى جۇيرىك, تانىمى تەرەڭ. تۋراسىن ايتساق, جازۋشى جازار شىعارماسىنىڭ تاقىرىبى مەن يدەياسىن حالىق تاريحىنان, ادام تاعدىرىنان, ۇلت رۋحىنىڭ قاسيەتتى كۇش-قۋاتىنان ىزدەيدى دە, «جۇرەگىنە سۇڭگىپ, ءتۇبىن كوزدەپ», شىن اسىلدى سودان تابادى.
قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ەجەلگى داۋىردەن ءبۇگىنگە دەيىنگى دامۋ تاريحىندا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولعانى بەلگىلى. ءبىر قۇبىلىستار ءوشتى. ەكىنشى ءبىر قۇبىلىستار وزگەردى. ەندى ءبىر قۇبىلىستار وشپەدى, وزگەرمەدى. وسىلاردىڭ باسىندا ادام وزگەرگەندە كونەرمەگەن, زامان قۇبىلعاندا بۇزىلماعان, ۇلتتىڭ ساناسىندا ساقتالعان, رۋحىمەن بىرگە جاساعان, ءسويتىپ بۇگىنگى كۇنىمىزگە سارى التىنداي سارعايىپ, ساف كۇيىندە جەتكەن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى سىندى اسىل قازىنامىز تۇر.
مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى تۋرالى وي وتكەن عاسىرلاردىڭ قوعامدىق ساناسىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى بولدى. بۇل سوزدەردىڭ نەگىزىندە ۇلكەن ۇعىمدار جاتقانى راس. بۇگىندە ولاردى ۇعىم دەپ قانا تانۋ جەتكىلىكسىز. ەندىگى تۇستا ولاردى حالقىمىزدىڭ باعى مەن قۇتى, قادىرى مەن قاسيەتى دەپ بىلگەنىمىز پارىز. ويتكەنى, كوز الدىمىزدا دەرەكسىز ۇعىمنان زاتتى بولمىسقا, الىس ارماننان اسىل اقيقاتقا اينالعان مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى – ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدىڭ قوعامدىق ساناسى ءۇشىن دە باعا جەتپەس باستى قۇندىلىق. سوفى سماتاەۆ شىعارماشىلىعى وسىنداي قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. ءبىر «ەلىم-اي» ەمەس, جازۋشىنىڭ «اقجەلەڭ», «بۇلاق», «ءماڭگىلىك باستاۋى», «ءبىز قۇلمىز با, كىمبىز؟», «جارىلعاپ باتىر» روماندارى دا, «قوبىلاندى باتىر», «دۇنيە وتەرىندە شىر اينالدى» جانە باسقا ورتا كولەمدى ەپيكالىق تۋىندىلارى دا, «حان ابىلاي», «بۇقار جىراۋ», «شاقشاق جانىبەك», «باس قايدا, باس؟», «التىن قۇنداق» سەكىلدى درامالىق تۋىندىلارى دا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنىستەن, سۋرەتكەرلىك قۇشتارلىقتان تۋعان. قالامگەردىڭ ولەڭدەرى مەن داستاندارىندا دا زاماننىڭ سىنى, ادامنىڭ سىرى شىنايى كورىنىس تابادى.
«ەلىم-اي» تريلوگياسىنىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمىندا حاندار مەن سۇلتانداردىڭ, بيلەر مەن باتىرلاردىڭ قالىڭ قاتارى كورىنىس بەرەدى, حالىق, بۇقارا تىرشىلىگى دە كەڭ ورىن الادى. تاريحي ءداۋىر, تاريحي تۇلعالار بولمىسى, حالىق ومىرىندەگى تراگەديالىق ءارى قاھارماندىق كەزەڭنىڭ شىندىق وقيعالارى پايىمدالادى.
«ەلىم-اي» تريلوگياسىندا ەل ۇلاندارىنىڭ وتان ءۇشىن جۇرگىزگەن ەرلىك ۇرىستارىنىڭ, حالىق قاھارماندىعىنىڭ ۇلكەن سۋرەتى جاسالعان. جەكە باتىرلاردىڭ تۇلعالارى دا تاريحي شىندىققا ساي دارالانادى. Cولاردىڭ قاتارىنداعى ەرەن باتىرلاردىڭ ءبىرى جاڭگىر سۇلتان مەن جوڭعار نوياندارى اراسىندا بولعان بىرنەشە سۇراپىل ۇرىستاردىڭ سۋرەتى ەرەكشە كوركىمەن كوز تارتادى. قۇجاتتاردا 1634 جىلى جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا ويسىراتا سوققى بەرگەنى, سول سوعىستا ەسىم حاننىڭ ۇلى جاڭگىر سۇلتاننىڭ جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنى تۋرالى ايتىلادى. تريلوگيادا جاڭگىر سۇلتاننىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى ناقتى كورسەتىلمەيدى, اۆتور قازاق حانزاداسىنىڭ تۇتقىندالۋىنا سەبەپكەر بولعان جاعدايدى ءوزى ويدان توپشىلاپ تولعايدى. ءوز ءداۋىرىنىڭ تەڭدەسسىز زور باتىرى اتانعان ءجاڭگىردى اشىق, بەتپە-بەت سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسكەندەي كۇيگە ۇشىراتپاي, اينالاسىنداعىلاردىڭ قامسىزدىعىنان قاپىدا قالعانداي ەتىپ سۋرەتتەۋ – قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق قيالىنان تۋعان مازمۇنى باي, ماعىناسى تەرەڭ كوركەمدىك شەشىم. جاڭگىردىڭ تۇتقىننان بوسانۋىنا بايلانىستى ەپيزودقا قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. جازۋشى تاريحي تۇلعانىڭ بولمىسىنداعى ىزگىلىك, ەرلىك قاسيەتتىڭ حالىقتىق ءمانىن اشىپ, ايقىنداپ, اجارلاي تۇسەدى.
«ەلىم-اي» رومانىندا جاڭگىردىڭ سوعىس الدىنداعى كوڭىل كۇيىن اڭعارتىپ, اسكەري ويلاۋ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن كوركەمدىك توپشىلاۋلار مەن سۋرەتتەر دە تۇتاستاي شىندىققا نەگىزدەلگەن. سوعىس جاعدايىنداعى قولباسىنىڭ اسكەري ارەكەتىنىڭ ءناتيجەلىلىگى جاۋدىڭ كۇشىن, امال-ايلاسىن, بەلگىلى ءساتتەردە كورسەتە الاتىن قايراتىن الدىن الا بارىنشا تەرەڭ تالداپ, تالقىلاپ تانۋ ءجانە سوعان وراي بەلگىلى جاعدايداعى ەڭ ءتيىمدى, ۇتىمدى شەشىمدى قابىلداي ءبىلۋ قابىلەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى. جازۋشى جاڭگىردىڭ التى ءجۇز قولمەن جاۋدىڭ ەلۋ مىڭ ءاسكەرىنە تويتارىس بەرۋگە بەكىنگەن نار تاۋەكەل باتىلدىعىن, التى ءجۇز قولمەن دە قاپتاعان قالىڭ جاۋعا ۇقساتا تويتارىس بەرۋگە بولاتىن وڭتايلى ءسات پەن قولايلى جاعدايدى تاڭداپ, تابا بىلگەن العىرلىعىن اڭداتادى. التى ءجۇز جاۋىنگەردىڭ ەلۋ مىڭ قولمەن بەتپە-بەت قيان-كەسكى شايقاسى دا روماندا ۇلكەن شەبەرلىكپەن بەينەلەنەدى.
شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ “قالقامان-مامىر” داستانىندا ءوز جۇرتىنا قاپا بولىپ, ناعاشى جۇرتىنا كەتكەن قالقاماندى ىزدەۋگە ەل ادامدارىنىڭ “اقتابان شۇبىرىندى” جاعدايىندا مۇمكىندىگى بولماعاندىعى ايتىلادى. ودان ءارى داستاندا مىناداي مالىمەت بار: «ول تۇگىل انەت باباڭ كوشكە ەرە الماي, تىرىدەي ءدوڭ باسىندا قالعان ءولمەي». انەت بابانىڭ جاۋدان ىعىسىپ بارا جاتقان ەلدىڭ كوشىنە ىلەسپەي, جۇرتتاعى ءدوڭ باسىندا قالا بەرگەنى جايىنداعى مالىمەت شاكارىمنىڭ شەجىرەسىندە دە ساقتالعان. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تريلوگياسىندا انەت بابانىڭ ەلدىڭ كوشىنە ەرە الماي, جۇرتتا قالىپ قويعانى وسى قالىپتا كورىنىس تابادى. «ەلىم-اي» تريلوگياسىنىڭ ءۇشىنشى كىتابىندا وسى وقيعا قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىندە باياندالادى.
جاۋدىڭ جاۋىزدىعىنا شىداي الماي جان ساۋعالاپ بوسقان ەلدىڭ كوشىنە انەت بابانىڭ وزدىگىنشە ىلەسىپ جۇرە الماعانى شىندىققا قايشى كەلمەيدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قالقامان-مامىر داۋى تۇسىندا انەت بابا, شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ داستانىندا بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا 95 جاستا بولسا كەرەك. ءجۇز جاسقا قاراي اياق باسقان قارت ءبيدىڭ جاۋگەرشىلىك جاعدايىندا دا, بەيبىت تۇرمىس جاعدايىندا دا وزدىگىنشە كوشكە ىلەسىپ ءجۇرۋى نەعايبىل. انەت بابانىڭ كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا توبە باسىندا تىرىدەي قالا بەرۋىن ونىڭ قارتايعان, اياق باسىپ جۇرۋگە جارامايتىن دارمەنسىز كۇيىمەن بايلانىستى سۋرەتتەۋدىڭ جازۋشى ءۇشىن دە, جازۋشىنىڭ شىعارماسى ءۇشىن دە جاتتىعى جوق. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان “اقتابان شۇبىرىندى” بولعان ەل تاعدىرىنداعى تراگەديالىق احۋالدى انىق, ناقتى كورسەتۋدە ايرىقشا قىزمەت اتقارادى.
سوفى سماتاەۆتىڭ تريلوگياسىندا سەلدەي قاپتاپ كەلە جاتقان جاۋدان ىعىسقان وشاعان ءبيدىڭ اۋىلىنىڭ جالپى كورىنىسى سۋرەتتەلەتىن ەپيزود بار. اۋىلىن, تۋعان-تۋىستارىن ءتۇگەل كوشىرگەن وشاعان بي جالعىز ءوزى جۇرتتا قالۋعا بەكىنەدى. اكەسىن تىرىدەي جاۋ قولىنا قالاي قالدىرىپ كەتەرىن ءبىلمەي جانى قينالعان ۇلىنا وشاعان بي مىنانى ايتادى:
“… – مەنى جازعىرماس. قاشىپ كەتسەم, جازعىرار كوپ. تاۋىم دا, وزەنىم دە, جەروشاعىم دا, ءتىپتى وتىمنىڭ ورنىنداعى ك ۇلىم دە جوقتايدى. مەن كەتسەم, كارى سۇيەگىمدى قايتا اكەلە المايمىن. ونان دا اللانىڭ اق بۇيرىعىن وسى ارادان كۇتەيىن. ەڭكەيشى, ءداۋلەنىم, – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن سىبىرلاپ ءبىتىردى. ءالسىز ەرىن ۇلىنىڭ ماڭدايىنا بولار-بولماس ءتيدى دە, ەندى قايتىپ اشىلماي ءبۇرىلدى دە قالدى”.
وشاعان ءبيدىڭ ءسوزى كەسىمدى, شەشىمى بەرىك. وسى سوزىنە بايىپپەن قاراعاندا, ءبيدىڭ كوشكەن اۋىلىنا ەرمەي, جۇرتىنداعى توبە باسىندا جاپادان-جالعىز قالىپ قويا بەرۋىنىڭ بىرىمەن-ءبىرى تىعىز بايلانىستى ەكى سەبەبى بارى بايقالادى: ونىڭ ءبىرى, تۋعان جەرىن, ءوسكەن ورتاسىن تاستاپ كەتۋگە ءبيدىڭ ءداتى جەتپەيدى. ەكىنشىدەن, قارت بي كارى سۇيەگى جات جەردە ەمەس, كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراقتا قالۋىن قالايدى. تۋعان جەر تۋرالى بەرىك قالىپتاسىپ قالعان قاسيەتتى ۇعىم, تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىك وشاعان ءبيدى وسىنداي شەشىمگە الىپ كەلەدى.
ەندى ىلگەرىدە ءسوز بولعان مالىمەتتەرمەن مازمۇن-ءمانى جاعىنان ۇندەس كەلەتىن مىنا ءبىر وقيعاعا كوڭىل ءبولىپ كورەلىك. ش.ءۋاليحانوۆ جازىپ قالدىرعان اڭىز بويىنشا, قالماقتارعا قارسى ءبىر سوعىستا قازاقتار جاعىنان ءۇيسىنباي, جاڭاتاي, ارقاندار دەگەن اعايىندى ءۇش جىگىت ايرىقشا قايرات كورسەتەدى. ارقاندار جاۋ قولىنان مەرت بولادى, ءۇيسىنباي مەن جاڭاتاي بويلارىن ىزا كەرنەپ, جاۋعا قارسى جان اياماي قىرعىن مايدان اشادى. ءۇيسىنباي جاۋ جاراعىنان جارىلىپ, اياعىنىڭ باسىنا تۇسكەن ىشەك-قارنىن جيناپ, تۇيە ءجۇن شەكپەنىنىڭ ەتەگىنە سالىپ العان سوڭ دا جاۋلارىن جاپىرا سوعادى. سوعىس سوڭىندا سەگىز جاۋىنگەرىمەن عانا قالعان جاڭاتاي باتىر بالاسى قوقىشتى شاقىرىپ الىپ, استىنداعى تۇلپارىنان ءتۇسىپ, ونى بالاسىنىڭ الدىنا كولدەنەڭ تارتادى. تۇلپارعا ءمىنىپ تۇرعان بالاسىنا جاڭاتاي مىناداي وسيەت ايتادى: “ەلگە جەت, جاۋ شەبىن جارىپ ءوت, ايتپەسە ءبىز ءۇشىن جاۋدان كەك قايتاراتىن ادام جوق”.
جاڭاتاي باتىر بالاسىن قۇتقارىپ, ءوزى جاۋلارىمەن سوعىس ۇستىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. جاڭاتاي باتىردىڭ استىنداعى جان سەرىگى تۇلپارىن بالاسىنا ءتۇسىپ بەرىپ, ونى ەلگە قايتارۋىنىڭ تۇپكى نەگىزىندە جاتقان وي انىق كورىنگەن: جاڭاتاي باتىر بالاسىنىڭ ءتىرى قالۋىن ءبىرىنشى تىلەك ەتىپ تىلەۋىنىڭ سەبەبى – ءوزىنىڭ كەگىن, ەلدىڭ كەتكەن ەسەسىن جاۋدان سول قايتارادى دەپ سەنگەندىگىندە. ونىڭ ءۇستىنە وسى كورىنىستە حالىقتىڭ وتان تۋرالى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان ءداستۇرلى ءدۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدەگى اسىل ءمانى بار.
تاريحتاعى انەت بابا, “ەلىم-اي” تريلوگياسىنداعى وشاعان بي جانە ش.ءۋاليحانوۆ جازىپ قالدىرعان اڭىزداعى جاڭاتاي باتىر باسىنداعى وسى ءۇش وقيعانى ءوزارا ساباقتاس, بايلانىستى پايىمداعاندا, حالىقتىڭ ءداستۇرلى ۇعىم-تۇسىنىكتەرىنىڭ, دۇنيەتانىمىنىڭ, ويلاۋ, ارەكەت ەتۋ مادەنيەتىنىڭ كەيبىر ماڭىزدى, ءماندى قىرلارى كوزگە تۇسەدى. انەت بابانىڭ بوسقان ەلدىڭ جۇرتىندا جالعىز ءوزى قالا بەرگەندىگى تۋرالى كورىنىستىڭ حالىقتىڭ ءداستۇرلى رۋحاني دۇنيەسى مەن تانىمىنا, ءمادەنيەتىنە ساي پايىمدالۋى اسا ماڭىزدى دەسەم, ونىڭ سەبەبىن ەكى ءتۇرلى جاعدايمەن ءتۇسىندىرۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرى – قارتايعان بيدىڭ كوشكە ەرىپ جۇرۋگە ءال-قۋاتىنىڭ جوقتىعى. ەكىنشىسى – ءبيدىڭ ءوز سۇيەگىنىڭ تۋعان جەر توپىراعىندا قالۋىن ماقۇل كورگەن ىشكى جانە سوڭعى تىلەگى. س.سماتاەۆتىڭ تريلوگياسىندا وشاعان ءبيدىڭ كوشكەن اۋىلدىڭ جۇرتىنداعى توبە باسىندا قالۋىنىڭ سىرتقى ەمەس, ىشكى سەبەپ-نەگىزى, كەيىپكەردىڭ قارتايعان شاعىندا كارى سۇيەگىن ساۋدىراتىپ بەيتانىس جەرگە تاسىماي, ءوز جەرىندە, كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىندا قالدىرۋعا بەكىگەن بەرىك تىلەگى كورسەتىلەدى. مۇنىڭ ءوزى شىعارمانىڭ بولمىس-بىتىمىنە, كەيىپكەردىڭ مىنەزىنە ايرىقشا ءماندى, ماڭىزدى ۇلتتىق رەڭ دارىتاتىن ۇلكەن سۋرەتكەرلىك شەشىم ەدى. قالامگەر, وسىلايشا قۇبىلىستىڭ, وقيعانىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, جاسىرىن, بۇركەۋلى ماعىناسىن ىزدەپ تابادى, ءسويتىپ تاريحي ءداۋىردىڭ, ۇلتتىق تاريحي سانانىڭ قايتالانباس دارالىعىن سارالاپ اشىپ كورسەتەدى. مۇنداي ايرىقشا كوركەمدىك شەشىم تانىمى باي, تالعامى بيىك تاماشا تالانتتان عانا تۋماق.
جازۋشىنىڭ بىرنەشە روماندارىنا كەڭەستىك ءداۋىردىڭ شىندىعى ارقاۋ بولعان. «اقجەلەڭ» كولحوزداستىرۋ كەزەڭىندەگى الەۋمەتتىك قايشىلىقتار سىرىن اشادى. «بۇلاق», «ماڭگىلىك باستاۋى», «ءبىز قۇلمىز با, كىمبىز؟» روماندارى كەڭەستىڭ ءداۋىرلەپ تۇرعان شاعىنىڭ بەينەسىن جاسايدى.
“بۇلاق” رومانىندا قاراما-قايشى كوزقاراستاعى ادامداردىڭ كەلەسى ءبىر جۇبى – سۇيەلباي مەن ماراتبەك. سۇيەلباي ۇزاق اۋرۋدان توسەك تارتىپ, ءال ۇستىندە جاتقان ماراتبەككە كەلەدى. كولحوزداستىرۋ كەزىندە ەكەۋى مايداننىڭ ەكى جاعىندا بولعان. ءبىر-بىرىنە جاۋ بولىپ, بەتپە-بەت كەزدەسكەن جايلارى دا بار. بۇل ايقاستا سۇيەلباي ەسكىنىڭ جوقشىسى ەدى. كەيىن ول بەلسەندى بولىپ, ماراتبەكتىڭ كەيبىر ادال قۇرداستارىنا زيانىن تيگىزدى. ءبارى دە ءوتىپ ەدى. ەندى ماراتبەك ولەر حالدە. ال سۇيەلباي كۇشەيە تۇسكەن. ماراتبەكتىڭ كوڭىلىن سۇراي وتىرىپ, بالاسى سوعىمعا بايلاتىپ قويعان تۋ بيەسىن الىپ كەلۋگە شىققانىن ماساتتانىپ ايتادى دا, ءسوزىنىڭ اسەرىن بايقاعىسى كەلگەندەي, الدىنداعى اۋرۋ شالعا ءبىر, اۋرۋ باققان كەمپىرگە ءبىر قادالىپ, سىر باعادى. وسى ءبىر ساتتىك بولىمسىز قىلىقتىڭ ءوزى سۇيەلبايدىڭ الدەبىر وڭباعان قۇلىعىن ءاشكەرەلەپ تۇرعانداي بولادى. ودان ءارى ول جۋىرداعى ءبىر جانازا تۋرالى, ولىككە قۇران اۋدارىپ العان قىزىل تايىنشاسىن مولدانىڭ بۇنىڭ وزىنە تارتقانى تۋرالى كۇپىنەدى. مولدانىڭ مۇنىسى سۇيەلبايدىڭ ءبولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن بالاسىنا جاعىنعانى ەكەن. وسىنى تاراتا ايتىپ وتىرىپ, ءولىم الدىندا جاتقان ماراتبەككە بىلاي دەيدى: “قۇداي اقى, شىنىم, ماراتبەك. سەنىڭ اناۋ سايلاۋىڭ اتىڭدى تاسقا باسقىزىپ, گازيتكە شىعارعاندا, سۇمدىق قىزعانىپ ەدىم. ونىم بەكەرشىلىك ەكەن. سەندە اتاق بار, مەندە بەدەل بار. سەنى جۇرت سىيلاۋى مۇمكىن, ال مەنەن قورقادى. سوعان قاراپ اقىن بالاڭ بولعانشا, اكىم بالاڭ بولعانى ارتىق پا دەيمىن”. بۇل – سۇيەلبايدىڭ شىنى. سۇيەلبايدىڭ عانا ەمەس, ءومىردىڭ شىندىعى. وسى شىندىقتى جەتە تانىپ بىلگەندىكتەن, سۇيەلباي ومىراۋلاپ سويلەپ, ولمەلى حالدەگى اۋرۋدىڭ باسىندا شىرت تۇكىرىپ وتىرادى.
سۇيەلبايدىڭ ءسوزى دە, ءىسى دە جامان نيەتتەن شىعىپ جاتپاعان سياقتى. ال ءسوز بەن ويدىڭ, نيەتتىڭ تۇبىندەگى مانگە تىكتەپ قاراعاندا, ونىڭ كىسىلىگىنىڭ قاتارىندا قوساقتالىپ يتتىگى دە جۇرەتىنى انىقتالادى. سۇيەلباي ماراتبەكتىڭ كوڭىلىن سۇراي وتىرىپ, ءولىمگە بەت العان جاننىڭ ەندى قانشا جارىعى قالعانىن انىق كورىپ, انىقتاپ بىلگىسى كەلگەندەي كوزىنىڭ سۇعىن قاداپ, ءىشىپ-جەپ قارايدى. ءولىپ بارا جاتقان ماراتبەكتىڭ جاقتىرمايتىنى – وسى كوز. اۋرۋدىڭ بەتى بەرى قاراماسىنا كوزى جەتكەن سوڭ, ول توردە ءىلۋلى تۇرعان قامشىعا تەلمىرەدى. قانداي جولمەن بولسا دا قالعان كەشتىك عۇمىرىندا تۇستىك دۇنيە جيعىسى كەلىپ مازاسىزدانادى. اقىرى قامشىنى الىپ اتتانادى. سونىسىمەن ول ماراتبەككە ەندى بۇل دۇنيەدە وعان ەشتەڭەنىڭ دە كەرەگى جوعىن اشىق ۇقتىرىپ كەتەدى.
جازۋشى ماراتبەك پەن سۇيەلبايدى قاراما-قارسى ق ۇلىقتىڭ ادامدارى رەتىندە سۋرەتتەگەن. ماراتبەك وبرازى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. جازۋشىنىڭ جاڭالىعى سۇيەلباي وبرازىن جاساۋداعى ىزدەنىستەرىندە. اۆتور دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ماراتبەكتىڭ ولىمىمەن سالىستىرعاندا, دۇنيەدە قالىپ بارا جاتقان سۇيەلبايدىڭ ءومىرىنىڭ بايانسىزدىعىن, مانسىزدىگىن كورسەتەدى.
“ماڭگىلىك باستاۋى” رومانى شارۋاشىلىق باسشىلارى, ولاردىڭ كىسىلىگى مەن ىسكەرلىگى تۋرالى وي قوزعايدى. ەكى سوۆحوزدىڭ ەكى ديرەكتورى سەمباي مەن سارسەن ءبىر جەردە وقىپ, بىردەي جوعارى ءبىلىم الىپ شىققانىنا قاراماستان, ەكەۋىنىڭ شارۋاشىلىقتى باسقارۋ ءستيلى ەكى باسقا, ويلاۋ, ارەكەت ەتۋ باعىتتارى دا ءار ءتۇرلى.
اۆتوردىڭ سۋرەتتەۋىندە سەمباي شارۋاشىلىقتى العا باستىرۋ ماقساتىندا جاسايتىن ءىستەرىنىڭ ءموتيۆى دە, ماقساتى دا ءبىر عانا نىساناعا بايلانىستى انىقتالادى – داڭق پەن دارەجەسىن ارتتىرۋ تىلەگىمەن دارالانادى. سوندىقتان ول ءىسىن دە, ءىسىنىڭ ناتيجەسىن دە, قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرىن دە ءوزىنىڭ داڭققۇمار كوكىرەگىنىڭ تىزگىنسىز تىلەگىنە تويات تابارلىق الىنە قاراي باعالايدى. سولاي بولعاندا دا وزىنە كەرەگى بار قاراپايىم ادامداردىڭ جەكە باسىن, كىسىلىگى مەن ازاماتتىعىن ەمەس, كۇشى مەن قابىلەتىن عانا باعالاپ, پايدالانادى. سەمباي ءۇشىن كىسىنىڭ كۇشى عانا قاجەت تە, ونىڭ ءوزىنىڭ باعاسى كوك تيىن.
سارسەننىڭ دە ماقساتى – تۇرالاپ قالعان شارۋاشىلىقتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, جاڭا ساپالىق بيىككە كوتەرۋ. الايدا ول بۇل ماقساتقا جەتۋگە ارەكەت جاساعاندا ءوز ابىرويىن اسىرۋدى, ەلدىڭ كوزىنە ءتۇسۋدى ويلامايدى ەمەس. ول جەكە باسىنىڭ باسشى رەتىندەگى قۋانىشىن, قالاۋ-تىلەگىن سوۆحوزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋىنىڭ وزىنەن كورەدى. شارۋاشىلىقتاعى وزگەرىستەردى, ولاردىڭ العا باسقان قارقىنىن بايقاعاندا, سارسەننىڭ كوڭىلى ەش قالتقىسىز, جىمىسقى كۇيدەن اۋلاق, شىن قۋانىش سەزەدى. ىستەگەن, جان سالىپ جاساعان ءىسىنىڭ جاقسى ناتيجەسىن كورۋ ونى قاناعاتتانعان ءارى قاناتتانعان سەزىمگە بولەيدى. شارۋاشىلىقتىڭ بار سالاسىنا ەڭبەكقور قولىمەن تىكەلەي ارالاسىپ, بار قيىندىقتى يىعىمەن كوتەرىپ, بيىككە بەت العان ادامدار دا ونى ءتانتى ەتەدى. سوعان وراي, ول ادامدى تۇسىنۋدەن, ۇعا بىلۋدەن وتەر باقىتتىڭ جوقتىعى تۋرالى, ال ادامدارعا ءوزىن تۇسىندىرە, ۇعىندىرا ءبىلۋدىڭ ودان دا ارتىق ەكەندىگى تۋرالى تولعانادى.
شارۋاشىلىقتى باسقارۋدىڭ شىعارمادا سۋرەتتەلىنىپ وتىرعان كەزەڭدەگى ادىستەرى, زاڭداستىرىلعان جولدارى سارسەندى بۇدان گورى بەلسەندى ارەكەت جاساۋدان تەجەپ, وعان كەدەرگى بولاتىنى راس. مۇنداي كەدەرگىدەن جول تاۋىپ, اينالىپ وتۋگە نەمەسە ونى بۇزىپ-جارىپ كەتۋگە سەمباي تۇرپاتتى باسشى بولماسا, سارسەن تاۋەكەل ەتە المايدى. بۇل دا ءبىر سارسەنگە عانا ءتان كونبىستىك ەمەس, سارسەن تيپىندەگى بار باسشىعا ورتاق ەرەكشەلىك بولىپ تابىلادى. سەمباي ءوزىنىڭ بۇزىپ-جارعىش, ەرەۋىل ەكپىنىمەن ءوز ماقساتىنىڭ مايداسىنا دا, ىرىسىنە دە جاقسى-جامان, زاڭدى-زاڭسىز امال-تاسىلدەر مەن قۇرالداردىڭ قاندايىن دا شەبەر پايدالانۋ ارقىلى جەتىپ وتىرادى. سارسەن بولسا, تارتىپكە, سىرەسكەن ادەپ پەن ادەتكە ادال بولعاندىقتان, الدىنا قويعان ماقساتىنا كوبىنەسە جەتپەي, ورتا جولدا قالىپ قويادى.
«ماڭگىلىك باستاۋدىڭ» كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبى, ۇسىنىپ وتىرعان يدەياسى ءومىر باردا وزەكتىلىگىن جويمايدى.
«ءبىز قۇلمىز با, كىمبىز؟» رومانى كەڭەس زامانى ادامىنىڭ دۇنيە الدىنداعى قۇلدىق قۇلقىنىنىڭ ارانى اشىلعان كۇيىن سۋرەتتەيدى. دۇنيەنىڭ بيلىگىندە شەك جوق. سوندىقتان دا جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كۇرەسىندە جاقسىلىق جەڭىلەدى. ماحاببات پەن ز ۇلىمدىق بەتپە-بەت كەلگەندە, ز ۇلىمدىق ءۇستەم بولىپ شىعادى. شىندىق پەن ءوتىرىكتىڭ كۇرەسىندە وتىرىك جەڭىسكە جەتەدى. ادالدىق پەن ارامدىقتىڭ ارپالىسىندا ارامدىق زور بولادى, ادالدىق قور بولادى. ادامنىڭ ويىندا, زاماننىڭ بويىندا ادامگەرشىلىككە, شىندىققا, ادىلەتكە, مەيىرىمگە, شاپاعاتقا ورىن قالماعان. روماننىڭ وسىنداي ەموتسيالىق مازمۇنىنان تۋاتىن اسەر ەڭسەنى باسادى. اۆتوردىڭ كوزدەگەن ەستەتيكالىق نىساناسى دا وسى بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭشە, وسى اسەردىڭ, وسى نىسانانىڭ نەگىزىندە جازۋشى رەاليزمىنىڭ, جازۋشىنىڭ كوركەمدىك ويلاۋىنىڭ شىنشىل دا سىنشىل قۋاتى جاتىر. ودان شىعارماشىلىق ويلاۋداعى كوركەمدىكتىڭ, شىنشىلدىق پەن سىنشىلدىقتىڭ, سۋرەتكەرلىك كەمەلدىكتىڭ كەلبەتى كورىنەدى.
جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ جانرلىق قۇرامى باي. وندا پروزا, پوەزيا, دراماتۋرگيا جۇپ جازباي, قاتار جايقالادى. ادەبيەتتىڭ تەگى مەن ءتۇرىنىڭ ۇلگىلەرى دە تۇپ-تۇتاس وسىندا: الىستان سەرمەگەن ەپوس, جۇرەكتەن تەربەگەن ليريكا, سونىمەن قاتار وسى ەكەۋىنىڭ سارىنىن ساقتاي وتىرىپ, قىم-قيعاش, قيلى تارتىس الەمىنە اينالعان دراما. مەرەيتوي يەسىنىڭ كوپتومدىق شىعارمالارىنىڭ ازىرگى ون جەتى تومىندا پوەزيانىڭ ءوزى بارلىق جانرلىق تۇردە كورىنىس تاپقان: ولەڭ, باللادا, پوەما, رومان. درامانىڭ جانرلىق ءتۇرلەرى دە كوپ قىرلى. پروزا دا الۋان ءتۇرلى: اڭگىمە, ەسسە, پوۆەست, رومان, رومان-تريلوگيا. وسى جانرلىق تۇرلەر توبىندا روماننىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى ايرىقشا.
تالداۋلار ناتيجەسى جازۋشىنىڭ ءوز شىعارمالارىندا سۋرەتتەپ وتىرعان ءومىر قۇبىلىستارىن تيپتەندىرۋدە, ادام وبرازىن جاساۋدا اسا زور كوركەمدىك-يدەيالىق تابىستارعا جەتكەندىگىن اڭعارتادى.
وتانعا, ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق تارازى باسىنا تۇسكەن قيلى جاعدايلاردان سۇرىنبەي, اداسپاي, ارى مەن وجدانىنا, ابىرويىنا داق تۇسىرمەي ءوتۋ – ادام بالاسى ءۇشىن وتە ۇلكەن سىن. سوفى سماتاەۆ ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ مازمۇنىن, كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىن وسىنداي سىندارلى سىنعا ساي سارالايدى. اۆتوردىڭ ءار شىعارماسى وسىنداي ايرىقشا سىن الاڭى ىسپەتتى. جازۋشى كەيپكەرلەرىنىڭ وسى الاڭداعى تاعدىر-تالايى, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرى, قايعىسى مەن قۋانىشى, ماحابباتى مەن ماشاقاتى وقۋشىلارىنىڭ ەڭ ءبىر اياۋلى سەزىمىن تولقىتادى, ءومىردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىنىڭ, قادىرى مەن قاسيەتىنىڭ اقتىق اقيقاتى تۋرالى ويىن وياتادى.
سوفى سماتاەۆ شىعارماشىلىعىندا كورىنىس تاپقان شىندىق قۇبىلىستاردىڭ, ولاردىڭ نەگىزىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان ويدىڭ, تۇيىندەلگەن يدەيانىڭ ۇلتتىق جانە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىعى – جازۋشى شەبەرلىگىنىڭ دە, جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق بايلىعىنىڭ دا باستاپقى جانە باستى ولشەمى. قالامگەر شىعارماشىلىعىنىڭ وسىنداي ىشكى قۇندىلىعى مەن سىرتقى سۇلۋلىعىنىڭ تۇتاستىعى ءھام جاراستىعى, ءىشى التىنداي ارداقتى, سىرتى كۇمىستەي سالماقتى بولىپ كەلۋى – جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىنىڭ عانا ەمەس, كەمەلدىگىنىڭ دە كورىنىسى. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى مەن كەمەلدىگى – ونىڭ كوركەمدىك الەمىنىڭ اينىماس نەگىزى. ال كوركەمدىكتىڭ كوزىن جازۋشىنىڭ ەل ومىرىنەن, وتان تاريحىنان تاڭداپ, تالعاپ الىپ, ءوز شىعارماسىنا ارقاۋ ەتكەن شىندىق قۇبىلىستارعا دەگەن ايرىقشا كوزقاراسى, قۇشتار كۇيى, سۇيىسپەنشىلىگى اشادى. قالامگەردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى كۇيدەن, «وتانعا دەگەن شەكسىز ماحابباتتان... تاريحقا دەگەن شىنايى كوزقاراس قالىپتاسادى». اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنىڭ ءورىسىن اشاتىن, كورىكتى ويى مەن كوركەمدىك ويلاۋىن تەرەڭنەن تولقىتىپ, بيىككە كوتەرەتىن – وسىنداي ەرەن كوزقاراس, تەرەڭ تانىم, بەرەن ۇستانىم.
سوفى سماتاەۆ – ەلدىڭ ەگەمەندىگىن, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ادامنىڭ كەمەلدىگىن ءوزىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىمەن دە, شىعارماشىلىق ەڭبەگىمەن دە اسا ارداقتاپ ءھام ايالاپ كەلە جاتقان ەرەن كوزقاراستىڭ, تەرەڭ تانىمنىڭ, بەرەن ۇستانىمنىڭ جازۋشىسى.
جانعارا دادەباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.