بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە

ۇكىمەت ەلدەگى زەينەتاقى جۇيەسىن تالداۋعا تاپسىرىس بەرۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز 13 جىلدان استام ۋاقىت ەلىمىزدە ارالاس زەينەتاقى جۇيەسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى: جاڭا جيناقتاۋشى جانە ەسكى مەملەكەتتىك ءبولۋ (نەمەسە بىرلەسكەن) ۇدەرىسى مامانداردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 2043 جىلى قولدانىستان شىعارىلۋى ءتيىس. رەفورمانىڭ ءمانى بىرلەسكەن سحەمادان بىرتىندەپ جيناقتاۋشى جۇيەنىڭ پايداسىنا كوشۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدا ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ, سايكەسىنشە مۇقتاجسىز كارىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسىنە مەملەكەت قانا ەمەس, جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى دا كەپىلدىك بەرەدى.  2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىن­دا­عى مالىمەت بويىنشا, ەلىمىزدە 5,496 ملن. سالىمشىلاردى قام­تي­تىن 13 زەينەتاقى قورى جۇ­مىس ىستەيدى ەكەن. جالپى, بار­لىق قوردالانۋ سوماسى 2,258 ترلن. تەڭگەنى قۇرايدى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ زەينەت­اقى اكتيۆتەرى بويىنشا اتاۋلى تابىستىڭ 2011 جىلدىڭ 12 ايىنا – 4,39%, ال ينفلياتسيا – 7,8%, 36 ايعا – 16,05%, ينفلياتسيا – 25,36%, 60 ايعا – 43,55%, ينفلياتسيا 61,44% قۇرايتىن ورتاشا الىنعان كوەففيتسيەنتى (ك-2) جيناقتاۋشى زەينەتاقى قور­لا­رىنىڭ تابىستىلىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋ رەتىندە زەينەتاقى قور­دالانۋىنىڭ جۇزەگە اسىرى­لۋ­ىن­دا وزەكتى ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىن كور­سەتەدى. قازىرگى تاڭ­دا جوعا­رى­دا اتالعان مالىمەتتەر بويىنشا, ينفلياتسيا تابىستى­لىق­تان اسىپ تۇسەدى جانە ونىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى, ياعني ەگەر تەز ارادا شارا قولدانباسا, سالىمشىلارعا قۇندى زەينەت­اقى قامتاماسىز ەتىلمەيدى. ەكىنشى ءبىر حالىقتىڭ الاڭ­داۋ­شىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلە زەينەتاقى جيناقتاۋ­شى­لار سانىن تالداۋ بولىپ تا­بى­لادى. بۇگىنگى ۋاقىتتا ولار 5,469 ملن. ادامدى قۇرايدى. بۇلار­دىڭ قاتارىنا جۇمىس ىستەمەيتىن ازاماتتار, اۋىلدىق مەكەمەدە ءوزiن-ءوزi ەڭبەكپەن قامتىپ وتىر­عان تۇرعىندار, جۇمىسسىز ازاماتتار, ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەمەگەن ازاماتتار كىرمەيدى. اتال­عان كاتەگوريا ەشقانداي سالىم تولەمەيدى. ياعني, مىندەتتى زەي­نەت­اقى قورلارىن تولەۋ­شىلەر جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن حالىقتىڭ, 67%-ىن قۇرايدى (2010 جىلعا – 8,171 ملن. ادام). اتالعان ازاماتتاردى تەز ارا­دا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, بۇل ازاماتتاردى جيناقتاۋ جۇيەسىنە قوسقاننىڭ وزىندە دە, جيناقتاعان قاراجاتتارى جەتكىلىكسىز بولادى. وسىنىڭ سالدارى­نان جوعارىدا اتالعان ماسەلە­لەر زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ باستى ماقساتىن – بولاشاقتا زەينەتاقى قورلارىندا قوردا­لا­نۋ ەسەبىنەن جيناقتالعان تولەم­دەر­دى قامتاماسىز ەتۋدى ءتيىمدى شەشۋدى قيىنداتادى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت ءتيىستى وكىلەتتى مەملەكەتتىك ور­گان­دارعا ەلدەگى زەينەتاقى جۇيە­سىن تالداۋعا تاپسىرىس بەرىپ جانە ونى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋى قاجەت دەپ بىلەمىز. ەكىنشى ءبىر ايتارىمىز – ءال­ەۋ­­مەتتىك كەڭەستىڭ وتىرىس­تارى­نىڭ بىرىندە زەينەتاقى جيناق­تاۋ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جاعدايى مەن دا­مۋى جونىندە ماسەلە قارالعان بولاتىن. وسى جىلدىڭ باسىندا الىنعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەت­اقى­­لىق جيناقتارى 2,3 تريلليون تەڭگەگە جۋىقتايدى. بۇل – 8 ميلليون سالىمشىنىڭ قارا­جا­تى. ياعني, ورتا ەسەپپەن العاندا ءبىر سالىمشىعا 300 مىڭ تەڭ­گەدەن كەلىپ وتىر. اتالعان قار­جىنى زەينەتاقى قورلارى زەينەتكە شىققاندارعا 5-6 جىلدىڭ ىشىندە قايتارىپ بەرەدى. ودان كەيىن زەينەتكەرلەر تەك بىركەلكى زەينەتاقى عانا الا الادى, ال زەينەت جاسىنداعى ادامداردىڭ سانى جىلدان جىلعا ازايا بەرمەك. جاسى 55-كە تولعان ازامات­تار­دىڭ جيناقتالعان زەينەت­اقى­سىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن الۋ ءۇشىن ءوز جيناقتارىن اننۋيتەتتىك كومپانياعا بەرىپ, ولارمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرۋى ۇسىنى­لىپ وتىر. بىراق, زەينەتاقى قور­لارىنداعى سالىمداردىڭ ءمول­شە­رى ەرلەر ءۇشىن 2,5 ميلليون, ال ايەلدەر ءۇشىن 3 ميلليون تەڭ­گەنى قۇراۋى كەرەك. 1 قاڭتارداعى مالىمەتتەر بويىنشا, وسىعان سايكەس ەرلەردىڭ سانى – 25 مىڭ, ايەلدەردىڭ سانى 9 مىڭ ادام بولىپ تۇر. قاراپ وتىرساق, قازىر ومىرلىك اننۋيتەت تەك ساناۋلى ادامدارعا عانا قولجەتىمدى. مۇنداي جاعداي ءوزىن-ءوزى ەڭ­بەك­پەن قامتىپ جۇرگەن, زەينەت­اقى­لىق جيناقتارى جوق 2,6 ميل­ليون ادامعا قيىندىق تۋ­دىر­ارى ءسوزسىز. وسى ماسەلە ءبىزدى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن كوپ­تەن بەرى مازالاپ ءجۇر. ساي­لاۋ­شىلارىمىزدىڭ دا ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن ماسەلەسى بولعاندىقتان ۇكىمەت وسى ماسەلەگە مۇقيات نازار اۋدارسا – ساۋاپتى ءىس ات­قار­عا­نى بولار ەدى. ولگا كيكولەنكو, ايتكۇل ساماقوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى.