اسقار الاتاۋدىڭ سىلەمدەرىمەن استاسقان سۋىقتوبە تاۋىنىڭ ەتەگىندە قاستەك اتتى شاعىن اۋىل بار. سىرت قاراعاندا, بۇل ەلىمىزدەگى كوپ ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى عانا. الايدا ونىڭ وزگەلەرگە ۇقسامايتىن كوپتەگەن ەرەكشەلىگى بار. سول ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – وسىناۋ شاعىن اۋىلدىڭ ءبىر وزىنەن 15-16 عىلىم دوكتورلارى, 50-گە تارتا عىلىم كانديداتتارى شىققان. جانە ولاردىڭ ءبارى دە قانداي عالىمدار دەسەڭىزشى. ءيا, ەلىمىزدىڭ ىرگەلى عىلىمدارىنىڭ ءار سالاسىنا سول قاستەكتەن شىققان عالىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە دەۋگە بولادى. ارينە, قاستەك اۋىلىنىڭ ادامدارى ولاردى ءاردايىم ماقتانىش تۇتادى. سول ماقتاۋعا لايىق اعالارىمىزدىڭ ءبىرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقتاسىن مەڭدەباەۆ دەسەم, بۇل ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساساق, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرى سياقتى سۋىقتوبە باۋىرىنداعى قاستەك اۋىلىنىڭ ازاماتتارى دا باسىنان تالاي-تالاي ءجايتتى ءوتكەرگەن. ونىڭ بارىنە توقتالىپ جاتۋعا ءدال قازىر مۇمكىندىك جوق. قىسقا قايىرعاندا, سوناۋ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى اق پەن قىزىلدىڭ قاقتىعىسىن, ۇجىمداستىرۋدىڭ ناۋبەتىن, ودان كەيىنگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بارلىق اۋىرتپاشىلىعىن باسىنان وتكەرگەن بۇل اۋىلدى كوپ ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, وسى قاستەك اۋىلىنىڭ ادامدارى 1934 جىلعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىن مويىنداماي, سۋىقتوبە تاۋىنىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا تىعىلىپ الىپ, اق گۆاردياشىلارمەن دە, قىزىلدارمەن دە اتىسىپ, ولاردىڭ ىرقىنا كونبەگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. كەيىن كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان سول قىلىقتارىنىڭ زاردابىن قاستەكتىكتەر ابدەن كوردى دە. ءبىراز ادامنىڭ قىرعىز اسىپ, جان ساقتاۋعا ءماجبۇر بولۋى بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر ايعاعى. توقتاسىن اعامىزدىڭ اكەسى مەڭدەباي اقساقال دا سونداي الماعايىپ زاماندا قىرعىزستان اسىپ كەتكەن ەكەن. ول ۇلى وتان سوعىسى باستالعان شاقتا عانا اۋىلعا قايتا ورالىپتى. بىراق تاعدىر تاۋقىمەتى, اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن, اۋىر جۇمىس دەنساۋلىعىنا كوپ زاردابىن تيگىزسە كەرەك, اۋىلعا ورالىسىمەن-اق ءدۇنيەدەن وزعان كورىنەدى. توقتاسىن اعامىز بەن كۇلاي اپامىز, مىنە, وسىلايشا جەتىم-جەسىر اتانىپتى. بىراق ولاردىڭ باعىنا كوپ ۇزاماي سوعىسقا كەتكەن مەڭدەبايدىڭ باۋىرى ءنۇسىپقۇل جارالانىپ, ەلگە ورالىپتى. جەتىمى مەن جەسىرىن جىلاتپاعان ەل ەمەسپىز بە, ءنۇسىپقۇل اعا باۋىرىنىڭ وتباسىن قامقورلىعىنا الىپ, توقتاسىن اعانىڭ الاڭسىز ەر جەتۋىنە, وقىپ ءبىلىم الۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ەمەس, اعايىن مەن تۋعاننىڭ, ابىسىن مەن اجىننىڭ وتە تاتۋ كەزى. قاتىقسىز قارا شايدى, قاتقان ناندى قاق ءبولىپ جەيتىن اۋىل ادامدارى تاعدىر تاۋقىمەتىن بىرگە كوتەرەتىن.
توقتاسىن اعانىڭ قۇرداستارى دا ىزعارلى سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىر ناۋبەتىن ارقالاپ ءوستى. سودان دا ولار قايىسپايتىن قارا نارداي بەرىك بولىپ قالىپتاستى. اۋىلداعى بۇلانتاي اتامىز اشقان باستاۋىش مەكتەپتە ابۋعالي مونتاەۆ, توقتاسىن ءابدىقالىقوۆ, حاميت دوشكەەۆ, بازارباي سپانوۆ, جامال ىسقاقكەلىنى سياقتى بىلىكتى ۇستازداردان ءبىلىم العان توقتاسىن الماتىداعى №12-ءشى قازاق ورتا مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىردى. بۇل مەكتەپتە دە ۇزدىك وقىعان ول 1958 جىلى ءماسكەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. ءبىز وندا 3-4 سىنىپتا وقيتىنبىز.
كورشىلەس تۇراتىندىقتان دا بولار, مەنىڭ انام ءساليحا مەن توقتاسىن اعانىڭ شەشەسى كۇلاي اپامىز وتە تاتۋ بولاتىن. ەكەۋى ەگىس القابىندا دا, قىرمان باسىندا دا تەمەكى تىزبەسىندە دە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ەڭبەك ەتەتىن. تاڭ بوزىنان كەتىپ, جۇمىستان قاس قارايا ورالاتىن ەكەۋى ۇيدەگى ءبىر شاۋگىم شايدى دا بىرگە ىشە وتىرىپ, شەر تارقاتا سىرلاسۋشى ەدى. سونداعى كۇلاي اپامىزدىڭ كوبىنە ايتاتىنى بالاسى توقتاسىننىڭ جايى بولاتىن. «توقتاسىنىم وقۋىن بىتىرگەن سوڭ كەلىن الامىن. شىركىن, سول كۇنگە جەتسەم عوي», – دەپ ارمانداپ وتىراتىن. بالاسىنىڭ جۇرتتىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋدە وقيتىنىن ماقتانىش كورەتىن اپامىز, تاۋبە, ول ارمانىنا جەتتى دە. الايدا ول كۇنگە دەيىن اپامىزدىڭ تالاي قينالىستان وتكەنى انىق.
ءالى ەسىمدە, ءبىرىنشى كۋرستى بىتىرگەن سوڭ توقتاسىن اعا اۋىلعا كەلدى. جاز بويى تىنىم كورمەي, ۇجىمنىڭ ءشوبىن شابىستى, استىعىن ورىستى, تەمەكىسىن جيىستى. بىراق كۇزدى كۇنى اقىسىن ەڭبەككۇنمەن الدى. وندا كولحوزدا اقشا جوق, ەڭبەككۇن ءۇشىن اركىمگە ءمولشەرلەپ ارپا-بيداي, ءشوپ بەرەتىن. قالتاسىندا كوك تيىنى جوق ستۋدەنت ماسكەۋگە قايتۋعا اقشا تاپپاي قاتتى قينالعان. بىرەۋدەن الا تۇرۋعا دا ەش مۇمكىندىك جوق. سەبەبى, ەلدىڭ جاعدايى بىردەي. سول كەزدە كۇلاي اپامىز زىر جۇگىرىپ, بالاسىنىڭ قايتار جولىنا قاجەت تيىن-تەبەندى جىلاپ-سىقتاپ ءجۇرىپ, زورعا جيناپ بەرگەنى ءالى كوز الدىمدا تۇر. نۇسىپقۇل اعانىڭ ۇيىندەگى توقتاسىن اعانىڭ جەڭگەسى اناركۇل تاتەمىز دە بۇل اۋلەتكە وڭىنان كەزدەسكەن ەكەن. كۇلاي اپامىزدىڭ الدىن قيىپ وتپەيتىن تاماشا كەلىن بولا ءبىلدى.
سول ءبىر سىندارلى قيىن شاقتا ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى دە كەمەل, پەيىلى دە كەڭ ەدى. قازىر عوي, زامان كەڭەيىپ, باق-داۋلەتىمىز ارتقانمەنەن ادامداردىڭ پەيىلى تارىلىپ بارا جاتقانى. ول كەزدە قاتىقسىز قارا كوجە ءىشىپ جۇرسە دە جايراڭداپ, جارقىلداپ جۇرەتىن. ەڭ عاجابى, سول ادامدار ەڭ الدىمەن بالالارىنىڭ وقىپ, ءبىلىم العانىن ارماندايتىن.
جالپى, سول قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ وزىندە قازىرگىدەي قاراقان باسىن ەمەس, ءبۇكىل ەلدىڭ تىلەۋىن تىلەگەن, ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان ەكى ازامات مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە جاقسى ساقتالىپ قالىپتى. ونىڭ ءبىرى – ۋسابەك اتامىز بولسا, ەكىنشىسى مەكتەبىمىزدىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعان ابۋعالي اعامىز ەدى.
ۋسابەك اتا بۇكىل جەتىم مەن جەسىردىڭ قامقورشىسى ەدى. جوق-جىتىككە ۇنەمى كومەك قولىن سوزىپ وتىراتىن. اۋىلدا ول كىسىنىڭ الدىن ەشكىم كەسىپ وتپەيتىن, ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن. كوكتەم شىعا ول ەلدى ۇيىمداستىرىپ, ارىق-اتىزداردى قازدىراتىن, اۋىلعا سۋ اكەلەتىن, كوشەنىڭ بويىنا تال-تەرەك ەكتىرەتىن, باۋ-باقشا وتىرعىزاتىن. ءتىپتى 1960 جىلدارى ءوزى باس بولىپ الما اعاشىنىڭ كوشەتتەرىن اكەلىپ, ءار ۇيگە تاراتىپ, ونى وتىرعىزدىرعانى ءالى ەسىمدە. قاستەكتەگى بۇگىنگى جايقالىپ ءوسىپ جاتقان الما اعاشى سول كىسىنىڭ ەگىپ كەتكەن جەمىسى.
مەكتەپ ديرەكتورى بولعان ءابۋعالي مونتاەۆ اعامىز دا ەلدى جيناپ, قامىس ورعىزىپ, ەسكى مەكتەپتىڭ شاتىرىن جاڭالادى. اكتەپ-سىرلاپ, قوجىر-قوجىر مەكتەپ ءۇيىن جۇنتتاي قىلعانى دا ەستە. ساباقتان بوس ۋاقىتتا اۋىلدىڭ بار بالاسىن جيناپ الىپ, وقۋ ورداسىنىڭ اينالاسىنداعى جەردى دۋالمەن قورشاتىپ, باۋ-باقشا ەككىزگەن. كوشە بويلاتىپ تال, تەرەك وتىرعىزدىرعان ابەكەڭنىڭ ءىسىن اۋىل جۇرتى ۇمىتقان جوق. قايتا ولاردىڭ ءاربىر ءىسى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى- ونەگە بولدى.
بۇل ادامدار جايلى جازۋداعى ماقسات تا توقتاسىن اعانىڭ شىققان ورتاسىنىڭ, تال بەسىگىنەن العان تاربيەسىنىڭ وزەگى قايدا جاتقانىن ايتۋ ەدى. ايتسا ايتقانداي, توقتاسىن اعا دا سول جوعارىداعى اعالارىنداي ەلىنە شىن جاناشىر ازامات بولىپ قالىپتاستى. ماسكەۋدەگى وقۋىن ءبىتىرىپ كەلىسىمەن الماتىداعى جابىق اسكەري زاۋىتقا ءوز ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر بولىپ ورنالاستى. جاس مامان رەتىندە ەرەكشە قامقورلىققا بولەنىپ, ەكى بولمەلى ءۇي الدى. توقتاسىن اعا مەن قاپۋزا تاتەنىڭ سول شاعىن پاتەرىنە قاستەكتەن بارماعان ادام كەمدە-كەم شىعار. قاشان كورسەڭ سول ءۇيدىڭ تورىندە اۋىلداعى اعايىن-كورشى تەرلەپ-تەپشىپ شاي ءىشىپ وتىراتىن. اۋىلعا “اق كەلىن” اتانعان قاپۋزا ءتاتەمىزدىڭ پەيىلىنىڭ كەڭدىگى سونشا, ارا-اراسىندا جۇمىسىنا جۇگىرىپ بارىپ كەپ, ەرىنبەي-جالىقپاي سول كىسىلەرگە قازان كوتەرىپ, تىنىم تاپپايتىن.
“اعانىڭ ءۇيى – اق جايلاۋ” دەگەن عوي, ءارى كۇلاي اپامىز وسىندا وتىرعان سوڭ ءبىز سياقتى ستۋدەنتتەر دە سول ءۇيدى جاعالايمىز. ورتا قۇرساق بولىپ ءجۇرگەندىكتەن, وسى ۇيگە اندا-ساندا ءبىر سوعىپ, تىڭقيىپ تويىپ قايتامىز. ونىمەن قويماي, نەشە ءتۇرلى جيىن-تويىمىزدى دا وسى كىسىلەردىڭ ۇيىندە وتكىزەمىز. نەتكەن كەڭدىك, نەتكەن قايماعى بۇزىلماعان قازاقى مىنەز دەسەڭىزشى. قازىر ونداي تار ءۇي تۇگىل, بىرەۋدىڭ كەڭ سارايداي كوك ورداسىنا باسىڭىزدى دا سۇعا المايسىز.
سول قاراپايىم حالىقتىڭ العىسىن العاندىعىنان شىعار, توقتاسىن اعا مەن قاپۋزا تاتە جامان بولعان جوق. وندىرىستەن كەيىن, ىزدەنىپ ءجۇرىپ, عىلىمي جۇمىسقا اۋىستى. قازاقتىڭ ق.ساتباەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتتى. كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, توقتاسىن 2008 جىلعا دەيىن قازاقستاندا ءماشينە جاساۋ سالاسىنان دوكتورلىق قورعاعان جالعىز عالىم ەدى. قازاقتىڭ ينجەنەرلىك عىلىمىندا ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن انىقتاعان ول ماشينە جاساۋ سالاسىنىڭ ەلىمىزدە كەنجە قالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, شاكىرت ءتاربيەلەۋدى دە ۇمىتپادى. ءيا, ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 3 ادام عىلىم دوكتورى, 11 ادام تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى. بۇل ارادا توقاڭنىڭ ءجۇزگە جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, جيناقتاردىڭ اۆتورى ەكەندىگىن ايتا كەتسەك دەيمىز. الايدا ول ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەۋگە گازەت مۇمكىندىگى كوتەرمەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرەر ەڭبەگىنە عانا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ قازاق تىلىندە ءماشينە جاساۋ تەحنولوگياسى تۋرالى وقۋلىق جازعان العاشقى عالىم ەكەندىگى دە ءبىراز ءجايتتى ايتىپ تۇرعان جوق پا. سونداي-اق 2000 جىلى «راۋان» باسپاسىنان شىققان ماشينە جاساۋ تەحنولوگياسى جونىندەگى العاشقى سوزدىكتىڭ اۆتورى دا وسى ءبىزدىڭ توقاڭ.
توقاڭ ونەگەلى وتباسىنىڭ باس يەسى. ۇل-قىز وسىرگەن اكە. نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان اتا. سولاردىڭ ءبارى توقتاسىن اعانىڭ قامقورلىعىنا, جىلۋىنا بولەنىپ, باقىتتى تۇرمىس كەشىپ جاتىر دەسەم, تۋعان اكەسىنىڭ ورنىن جوقتاتپاي, قامقور بولا بىلگەن ءنۇسىپقۇل اعاسىنان قالعان ۇل-قىزدارىنا دا ول اكە ورنىنا اكە بولا ءبىلدى. ءبارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا جاردەمدەستى. ارتىنان ەرگەن توقتامىستى – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءدارەجەسىنە جەتكىزدى. اعا الدىنداعى پارىزىن ادال ورىندادى. اۋىلدىڭ وقيمىن دەگەن بار بالاسىنا دا كومەك قولىن سوزۋدان جالىققان ەمەس. جانام دەگەن جۇرەككە شوق تاستاعان عالىمدى شاكىرتتەرى دە ەرەكشە جاقسى كورەدى. توقاڭنىڭ ءارىپتەستەرى دە ونىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, ادامدىق قاسيەتىن جوعارى باعالايتىنىن كوز كورىپ ءجۇر. ءوز باسىم وسىنداي قادىر-قاسيەتكە يە ازاماتتى ەڭ باقىتتى ادام دەپ سانايمىن. ءيا, توقتاسىن اعا شىن مانىندە باقىتتى ادام.
سەرىك بايباتىروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى.