كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە, ونىڭ ىشىندە قىرىق جىلدان استام بويى ەتەنە بوپ كەتكەن, اۋزىنان بالالىقتىڭ ۋىز ءدامى ەندى كەتە باستاعان شاقتان باستاپ ارالاسقان ەتجاقىن ادامنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن باعالاپ, وي سالىپ قاراي بەرمەيسىڭ. ءبارى دە ءۇيرەنشىكتى, بۇرىننان سولاي جانە سولاي بولۋعا ءتيىس سياقتى. سونداي ءبىر توسىن جايتقا بيىل كۋرستاستارىم ءجۇرسىن مەن ەسەننىڭ يگىلىكتى قۋانىشتارى تۇسىندا كۋا بولدىم. ق ۇلىن-تايىنان بەرى ويناقتاپ وسكەن ادامداردىڭ ءازىل-قالجىڭدارىنان ەزۋىمىز تالىپ, سويلەۋگە شامامىز جوقتاي كورىنىپ, ءتۇن ورتالاتىپ ۇيگە قايتتىق. ءازىلدىڭ تاقىرىبىنان باسقا جايلاردىڭ ءبارى دە ءۇيرەنشىكتى. كۋرستاستاردىڭ باسىن قوسىپ, كىمنىڭ قايدا ەكەنىن, امان-ساۋلىعىن ءبىلىپ, وزگەرگەن مەكەنى مەن «شايتانقۇلاقتارىنىڭ» سانىن قاتيراسىنا ءتۇسىرىپ, ۋاقتىلى بايانداپ تۇراتىن سول وڭالباي باياعى. تەك بۇل جولى ءبىز بىلەتىن تىنىمسىز سيەز ءباسىبەكوۆ پەن سايلاۋباي پەرنەباەۆ اعالارىمىز سياقتى ءماجىلىس پەن وتىرىس كەزىندە تىنىم تاپپاي, ءيىلىپ-شالقايىپ, قيسايىپ-تۇزەلىپ, وتىرىپ-تۇرىپ, اراسىندا البومىن كورسەتىپ, ونداعى ءوزىمىز ءتۇسىرىلگەن سۋرەتتەردىڭ ۋاقىتىن ايتىپ جىبەرىپ, تۇرا جۇگىرەتىن مازاسىز ءفوتوتىلشىنىڭ ادەتىن بويىنا «جۇقتىرىپ» الىپتى. ونىڭ بۇل مىنەزىن سان-ساققا جۇگىرتىپ: «تەگىن فوتوتىلشىلىكتى ۇيرەنگەن جوق. قازىر ەسىك الدىندا تۇرىپ ساتادى. ءسويتىپ بيزنەس جاسايدى», «جوق, ول سۋرەتتى ەرتەڭ شىعارىپ, البوم جاساپ, كەلەسى باسقوسۋدا بازار باعاسىمەن اكەلەدى», «ءاي, وسىمىز ءبىزدىڭ ءۇستىمىزدەن قۇپيا دەرەك جيىپ ءجۇر», «سوندا كىمگە قىزمەت ەتەدى؟», «ءاي, ءبىزدىڭ وڭالباي تسرۋ-دان تومەن ءتۇسپەيدى. قىمباتقا باعالايدى. الماتى, استانا, قىزىلوردا اراسىندا جۇرگەن شىعىنىن سولاي وتەيدى», – دەستىك. وعان ءوز كۋرسىنان «جەرىپ جۇرگەن» كوپەن كەلىپ تۇزدىق قوسقان سوڭ, بۇل ءاڭگىمەنىڭ ءوزى ءبىر كەشكە سوزىلىپ, تاقىرىبىمىز بۇرىنعىدان گورى كەڭەيىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ كەتتى. ەندى, مۇنداي «قۇپيا اگەنتتى» جالعىز جىبەرۋگە بولماس دەپ, ەساعاڭ – ەسەن كۋرستاسىم ونى ۇيىمە قوندىرۋدى ماعان سەنىپ تاپسىردى. جولاي جانە ۇيدە وڭالبايدىڭ بازارلىعىن تۇگەندەپ: «شايعا قوساتىن شەكەرىڭدى نەگە سالا كەلمەگەنسىڭ؟», – دەپ شىمشىلاي وتىرىپ جانىنان تاستامايتىن «شونشىگىنە» كوشتىم. قازىناسىن اقتارا وتىرىپ, ءبىر كونە البومدى وڭاشالاپ قويدى. سىڭايى – مەنىڭ نازارىمنىڭ ءتۇسكەنىن قالامايدى. دەرەۋ: «ءاي, سەنىڭ بارلىق اگەنتتىك اقپاراتتارىڭدى جيناقتاپ جۇرگەن قاتيراڭ وسى بولماسىن. ەرتەڭ جانبولاتتىڭ ۇيىندەگى باسقوسۋدا حابارلايمىن. ەسەن سۇرايدى, ءساۋلەبەك پروكۋرور رەتىندە سانكتسيا بەرەدى, ءجۇرسىن ايتىسقا تاقىرىپ ەتىپ الادى, نەسىپبەك تاريحي داستان جازادى. سودان كەيىن ەسەبىن جانبولات «ەگەمەنگە» شىعارادى», – دەدىم. «قوي. قويساڭشى», – دەپ تۇردى دا: «ەي, قويمادىڭ عوي. وقي عوي. مەن جۇرگەن جەرىمدە جاقسى ادامدارمەن جولىقسام, سولاردان قولتاڭبا الامىن. سۋرەتكە تۇسىرەمىن. كەيىن, قاجەت ەتسە, ءوزدەرىنە بەرەمىن. مەنىڭ «اگەنتتىگىمنىڭ» ەسەبى وسى», – دەدى. قۇنىن سۇرايىن دەپ ۇمسىندىم دا, البومدى اشىپ قالىپ, تانىس ءبىر جازۋدى كورىپ, تىنا قالدىم. وندا:
«وڭالباي باۋىرىم! ومبىداعى وڭ ساپار – شۋاقتى كۇندەر مەن تىلسىم تۇندەر ەسكە تۇسكەن سايىن ءوزىڭدى ەسكە الا بەرمەسكە لاج بار ما؟! وڭالباي, ىلعي دا اماندىقتا, جول ۇستىندە, جاقسىلىق ساتتەردە قاۋىشا بەرەيىك. ساعات اشىمباەۆ. 22.07– 91», – دەپ جازىپتى.
بويىم شىمىرلاپ كەتكەندەي بولدى. «تاعى نەڭ بار؟», – دەدىم. «ءار جاعىن وقىساي», – دەدى ول. وقىدىم.
«قۇرمەتتى وڭالباي! «ومبىداعى شۋاقتى كۇندەر» اتتى ويلى ماقالاڭدى وقىپ, وزىڭمەن سول ومبى جەرىندە جۇزدەسىپ, تانىسىپ, تابىستىق. ەكى ەل اراسىنداعى دانەكەرلىك, التىن كوپىرلىك, ازاماتتىق قاسيەتتەرىڭە شىن ءسۇيىنە, تەبىرەنە قول قويدىم. قۇرمەتتى وڭەكە! وزىڭە ەڭ ىزگى تىلەكتەرمەن قازاقتىڭ ءان, كۇي شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى وكىلى, «قوجا احمەت ياساۋي» اتتى ءان-تولعاۋ شىعارعان زامانداسىڭ – ءشامىل بيسەنعالي ۇلى ابىلتاەۆ. 19 شىلدە, 1991 جىل. الماتى – ومبى».
كەلەسى بەتتى اشقانىمدا سول كەزدە جۇلدىزى ەندى عانا كوتەرىلگەن شىمبولات اقىننىڭ قولتاڭباسى كوزىمە ءتۇستى. ەرىكسىز وقي باستادىم. «وڭالبايعا!» – دەپ باستالىپتى سويلەم:
سىردا تۋعان سىرلاسىم,
اينالايىن وڭالباي!
ءبىر اۋىز ولەڭ جازايىن,
تۇرعاندا ءتىلىم جوعالماي.
زورلىعىنا مىقتىنىڭ,
جۇرگەن جان ەدىم كونە الماي.
قىرىققا جاسىم كەلگەنشە,
تىرلىگىم قويدى-اۋ وڭالماي.
ارقادا ءوتتى كوپ جىلدار,
سىر بويىنا سوعا الماي.
وتىز جىل ءجۇردىم شاحتادا,
جىرشىلىق ونەر قونا الماي.
ءدۇبىرلى تويعا قوسىلدىم,
جەر استىندا جوعالماي.
ءالى دە ءجۇرمىن ولەڭنىڭ,
كۇمبەزىن اسەم سوعا الماي.
سولاي دا, سولاي, وڭالباي,
ەر جىگىتتە ارمان جوق,
پايداسى تيسە, قوعامعا-اي!..
«قازاعىم!» – دەپ جۇرەسىڭ,
باياعى زامان بولار ما-اي.
ءشامىلدىڭ كۇيى توگىلسە,
ەرتىستىڭ سۋى تولار ما-اي.
ومبىدا وتكەن كوپ جاقسى,
ارمان نە بولساڭ, سولارداي!
ومبى قالاسى. 19 شىلدە, 1991».
مىنادا شىمبولات جىراۋدىڭ جەكە ءومىر بەتتەرىمەن قوسا, تۋرا سول كەزدەگى قوعامنىڭ كوكەيىن تەسكەن ماسەلە دە قامتىلىپتى. ەرتىستىڭ دەڭگەيى تومەن تۇسكەنىن قازىر ۇمىتا دا باستادىق قوي. ءارى قاراي بەتتەگەندە قۇدايبەرگەننىڭ, توقسىننىڭ, ءۋايىستىڭ, لۇقپاننىڭ, سەكەننىڭ, تاعى دا باسقا ونەر جۇلدىزدارىنىڭ قولتاڭباسى بار ەكەن. البوم نەسىپبەكتىڭ «تاريحي داستانىمەن» اياقتالىپتى. از ءۇنسىز قالدىم. وڭالبايدىڭ يگى جاقسىنىڭ تىلەگىن جيعان مىنا قورمالدىعىنا ريزا بولدىم ءارى تاڭ قالدىم. ەندى سونىڭ ءجونىن سۇرادىم.
– ءوزىڭ بىلەسىڭ, گازەتتە جۇرگەن كەزىمدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شاقىرىپ الدى دا, مەنى پارتيالىق تاپسىرما رەتىندە اۋداندىق ميليتسيا ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەردى. قارسىلىق جاساي المايسىڭ. وعان قاسىم قايسەنوۆ اعامىزدىڭ سەپتىگى تيگەن سياقتى. سودان ومبىداعى ميليتسيا مەكتەبىنە وقۋعا باردىم. ونداعى قالىڭ قانداستىڭ تۇرمىسىمەن تانىستىم. قازاقى مادەنيەتكە سۋساپ وتىر ەكەن. بىردەن الماتىعا سوعىپ, سول ءماسەلەنى كوتەرىپ ماقالا جازدىم. ساعات اعامىزعا جولىقتىم. «ايتىس» پەن «تاماشانى» ساعىنىپ وتىرعانىن ايتتىم. ءباسپاسوز دە, ەل دە بىردەن قولداپ اكەتتى. ساكەڭ بۇل اماناتتى ورتالىق كوميتەتكە جەتكىزدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتكەن سوڭ قازاق مادەنيەتىنىڭ ومبىداعى كۇندەرىن ءوتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ساعات اعا مەنى شاقىرتىپ الىپ, ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنا وكىل ەتىپ قوستى. ءسويتىپ, ەكى جۇرتتىڭ اراسىنا دانەكەر بولدىم. ومبىلىقتاردىڭ ەسىندە ول كۇندەر ءماڭگى قالدى. ءدان ريزا. مىنا قولتاڭبالار سول كۇندەرى البومعا ءتۇستى», – دەدى.
ۇزاق ويلانىپ قالدىم. 1991 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى قازاق مادەنيەتىنىڭ ومبىداعى كۇندەرى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك رۋحىن وياتقان العاشقى بوستاندىق نىشانىنىڭ ءبىرى ەدى. سوعان وڭالبايدىڭ دانەكەر بولعانىن مەن دە, كۋرستاستارى دا, جالپى قاۋىم دا بيماعلۇم. وسىدان 42 جىل بۇرىن كازگۋ-ءدىڭ الدىندا تانىسقان وڭالبايدىڭ سودان بەرى كۋرستاستارىنىڭ باسىن قوسۋدان جالىقپاي كەلە جاتقانىندا, ونىڭ بويىندا وسىنداي ءبىر تۋما دانەكەرلىك قاسيەت بار ەكەن عوي دەگەن ويعا قالدىم. سونىڭ كۋاسىندەي الگى قاتيراداعى ومبىداعى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى سولتان ەسەنبولوۆ اتتى ازاماتتىڭ: «...سەنىڭ قازاق حالقى ءۇشىن جاساپ ءجۇرگەن نامىسىڭدى ءجۇرەكپەن قابىلداپ, ۇنەمى سول ەڭبەگىڭ جالىنداي جانىپ, حالقىڭ اتىڭا ريزا بولا بەرسىن», – دەگەن قولتاڭباسىنداعى تىلەگىنە بارلىق كۋرستاستار اتىنان قوسىلا وتىرىپ, وسى جولداردى اياقتاعىم كەلەدى.
شىركىن, ەلدى ەلگە قوسىپ, ءار جاقسىنىڭ جان سىرىن قولتاڭبادا قالدىراتىن وسىنداي ءبىر دانەكەر ازاماتتار كوپ بولسا عوي!
تۇرسىن جۇرتباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
استانا.