حالقىمىز ءۇشىن ورماننىڭ وراسان پايداسى بارلىعىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ول ءبىزدىڭ تابيعي بايلىعىمىز عانا ەمەس, رۋح تەربەتەر قىمبات قازىنامىز. مۇنى بۇكىل قول جەتكەن تابىستارىمىز بەن قول سوزار جەتىستىكتەرىمىزبەن دە بايلانىستىرا قاراستىراتىنىمىز سوندىقتان. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن تەرەزە تەڭەستىرۋ مىندەتى تابيعي ورتانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ قولايلى شارتتارىمەن تىكەلەي قابىسىپ جاتىر. ال اتالعان مىندەتتەردىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋى سالا دامۋىن عىلىمي تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋگە, ورمان شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە زامانالىق ىزدەنىستەر مەن تالدامالاردىڭ وزىق ۇلگىسىن باتىل دا تيىمدىلىكپەن ەنگىزۋگە بايلانىستى. وسى ورايدا, ءوز تاريحىن 1957 جىلدان باستايتىن بىرەگەي ينستيتۋتىمىز مەملەكەت العا تارتقان تاپسىرمالار دەڭگەيىندە قارىم-قايرات تانىتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتكەن ءلازىم.
مەملەكەتتىڭ ورمان قورى 28,5 ميلليون گەكتاردى, ياعني, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 10,5 پايىزىن الىپ جاتىر. ال تازا ورمان القابى 4,5 پايىزدان ەندى استى. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى 10 تابيعي قورىق, 9 مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركى, 4 مەملەكەتتىك تابيعات رەزەرۆاتى, تاعى باسقا ۆەدومستۆولاردىڭ قاراۋىندا. ونىڭ ۇستىنە, وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ ەنشىسىندەگى 126 ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 4,5 پايىزىن عانا الىپ جاتقان ورمان الەمى ءۇشىن بۇل از قۇرىلىم ەمەس. بىراق, ۇكىمەت وسىنشاما قۋات كوزىن بولاشاقتى ويلاي وتىرىپ, سانالى تۇردە قۇرىپ وتىر. ولاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر تۇتقاسى ءبىزدىڭ ينستيتۋت ۇجىمىنا جۇكتەلگەن. ماقسات – ورمان رەسۋرستارىن ساقتاپ, ونىڭ ءاربىر وسكىنىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ۇزدىكسىز جاڭعىرتىپ وتىرۋ. بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرىمىز نەگىزگى ءتورت شارالار كەشەنىن بىرىكتىرەدى.
ءبىرىنشى شارانىڭ قورىتىندىلارى سەلەكتسيا جانە بيوتەحنولوگيا نەگىزىندە قۇندى گەندىك قوردى سۇرىپتاۋ مەن الۋ ءناتيجەلەرىن كوزدەيدى. ورمان رەزەرۆاتىنىڭ تەكتىك ماڭىزدى ەلەمەنتى توپىراق قۇنارىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق سيپاتتامالارىن عىلىمي نەگىزدە ءدال ءۇيلەستىرۋگە بايلانىستى بولماق. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ كوپ جىلعى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە «بۋراباي» مۇتب قويناۋىندا قاراعايدىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن وننان استام ءتۇرى جويىلىپ كەتۋدەن امان قالدى. سونداي-اق, قازنيلح دەندروباعىنداعى تۇگەندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ورمان اعاشتارىنىڭ 49 تەگى, ءتۇرى مەن بۋداندارى انىقتالدى. باتىس قازاقستاننىڭ جارتىلاي شولەيتتى (جانىبەك ستاتسيونارى) جاعدايىندا اعاشتىڭ 10 جانە تالشىبىقتاردىڭ 8 ءتۇرى اداپتاتسيالىق ولشەممەن بولاشاعى زور دەپ باعالانۋدا.
كەشەندى قىزمەتتىڭ ەكىنشى بۋىنى قازاقستان اۋماعىنداعى تاۋلى جانە قىراتتى ورمان الابىن باسقارۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن شارالارىن قالىپتاستىرۋدى قامتيدى. كەندى التاي ورماندارىنداعى تابيعي جاڭعىرۋ عالىمدار ەڭبەگىنىڭ سۇبەلى قايتارىمى دەۋىمىز كەرەك. توپىراق قۇنارىنان باستاپ, وعان تۇسكەن ءداننىڭ ەرەكشەلىگىن ءساتتى سۇرىپتاۋ ناتيجەسىندە, 30 جىل مەرزىمدە وسكىندەر سانى 4 ەسە ءوسىپ, ءبىر گەكتارعا 20 مىڭ دانانى قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە, بولاشاق باعدارىمەن قازاقستان قىراتتارىنداعى ورمان اعاشتارىنىڭ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق باعامى, ارالاس وسكىندەردىڭ 1 گەكتارعا شاققانداعى ونگىشتىگى مەن شىعىنىنىڭ بولجامى ەسەپتەپ شىعارىلدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنىڭ انىقتامالىق-نورماتيۆتىك توپتامالارى مۇددەلەس ۇيىمدارمەن قاتار, كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە جاراتىلۋدا.
قوستاناي وبلىسىنىڭ ورمان القابىنداعى ورگانيكالىق كومىرسۋتەگىنىڭ قورى 7,1 ميلليون توننا كولەمىندە ەسەپتەلدى. قالىپتاسقان جاعدايدا, 1 گەكتار ورمان اعاشى اتموسفەرادان ءبىر مەزەتتە 6,6 توننا كومىر قىشقىلىن ءسىڭىرىپ, 4,8 توننا وتتەگىن شىعارادى. مۇنى اقشا قاراجاتىنا اينالدىرساق 174 اقش دوللارىنا تەڭ بولادى.
ورمانداردى تابيعي اۋىتقۋشىلىقتاردان, ءتۇرلى كەسەلدەر مەن زيانكەستەردەن قورعاۋ شارالارىن انىقتاۋ ءبىز قولدانىپ جاتقان شارالاردىڭ ايرىقشا ماڭىزدىسى سانالادى. الماتى وبلىسىندا جاسىل جەلەكتىڭ 29,2 پايىزى, جامبىل وبلىسىندا 3 پايىزى, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا 4,6-11,4 پايىزى اينالىمنان شىعارىلعان. اقمولا وبلىسىنىڭ 2402 گەكتار, قاراعاندىنىڭ 2242 گەكتار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 5037 گەكتار ورمان القابىندا عالىمدار ۇسىنىسىمەن كارانتيندىك شارالارمەن قاتار, اعاشتاردى سانيتارلىق كەسۋ, باسقا دا الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە. وكىنىشكە وراي, بۇرىنعىسىنشا, ءورت وقيعالارى ورمان القاپتارىن اياۋسىز جالماپ بارادى. بۇل بۇكىل الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە. ءبىز ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى 2 مەملەكەتتىك ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى مەن 4 مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە كوپ باعىتتى نۇسقاۋلىقتار دايىندادىق.
ينستيتۋت ۇجىمى «ورماندى جاڭعىرتۋ جانە قورعانىستىق ورمان الابىن ورنالاستىرۋ تەحنولوگياسى» جوباسى نەگىزىندە ءتيىمدى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزۋدە. كەندى التايدىڭ ورماندى قالىپتاستىرۋشى نەگىزگى داقىلدارىن سۇرىپتاۋ ءناتيجەسىندە اعاش كوشەتتەرىن ەگۋدىڭ ءتيىمدى نۇسقاسى جاسالىپ, ونداعى وسكىندەردىڭ بوي تىكتەۋى مەن ءونىمدىلىگى جاقسى باعالانىپ وتىر. جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ شولەيت ايماعىندا قارا سەكسەۋىل وتىرعىزۋعا جارامدى توپىراق قۇنارىنا باعام جاسالىپ, كوشەتتەردىڭ قالىپتى ءوسۋى جۇمىسىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
سولتۇستىك قازاقستان جاعدايىندا 10,0 ح 1,5 مەتر دياگونالدىق توپتا ورنالاستىرىلعان ۇشپا-ۇلپىلدەك تەكتەس اعاش كوشەتتەرى قولايلى اگرومەليوراتيۆتى ماتەريال سانالادى. اتالعان بيوتوپتار جوعارى ءونگىشتىك قاسيەتكە يە (40 جىل ىشىندە قايىڭنىڭ 99 پايىزى, قىلقان جاپىراقتىلاردىڭ 76 پايىزى ورمان قورىن تولىقتىردى). ءتىپتى, قۇرعاقشىلىق قىسپاقتاعان 2010 جىلدىڭ وزىندە قالىپتى جانە قارا توپىراقتى جەر قىرتىسىنا ورنالاستىرىلعان وسكىندەر ونىمدىلىگى 40-65 پايىزعا جەتتى. عىلىمي نەگىزدەمەلەر الداعى كەزدە كورسەتكىشتىڭ اناعۇرلىم وسە تۇسەتىنىن ايقىندايدى. سونداي-اق, ارال ايماعىنداعى جەر قۇنارىن ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋ بارىسىندا جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردە سەكسەۋىلدىڭ – 80,3, ال توبىلعىنىڭ 16,9 پايىزىنىڭ تۇراقتى ءونگىشتىگى قالىپتاستى.
ال, 2011 جىلعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى پايدالاناتىن ارىپتەستەرىمىزگە 15 ۇسىنىس پەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق جولداناتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە ونگىشتىگى جوعارى قاراعايدىڭ 2 جانە قايىڭنىڭ 2 ءتۇرىن اينالىمعا قوسۋدى جوسپارلاۋدامىز. كەشەندى قىزمەتىمىزدىڭ قورىتىندىسىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 87 عىلىمي ماقالا جاريالاندى. ۇجىمىمىز ءبىر يننوۆاتسيالىق پاتەنتكە يە بولسا, عالىمدارىمىزدىڭ تۇقىم سۇرىپتاۋداعى ەڭبەگى 3 اۆتورلىق پاتەنتپەن اتاپ ءوتىلدى. ينستيتۋتىمىزدا 12 سەمينار, ءبىر عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا شاقىرىلىپ, كاسىبي بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ كۋرسىندا ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 108 قىزمەتكەرى وقۋعا تارتىلدى.
بولات مۇقانوۆ, «قازاق ورمان شارۋاشىلىعى» عزي ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
اقمولا وبلىسى, بۋراباي اۋدانى.