مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟
مەملەكەت باسشىسى بارلىق ۋاقىتتاردا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىگىن دامىتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ دە نازارىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بارلىق تاراپتار ءۇشىن دە پايدالى سانالاتىن مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىگى جونىندەگى جاڭا باعدارلامانىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كەز كەلگەن سالاسىن ۇلكەن تيىمدىلىكپەن دامىتۋعا كەڭ جول اشىلماق. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى جالپى سوماسى 900 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن كەم دەگەندە 15 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋماقشى. اتالمىش جوبانى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى قازىردىڭ ءوزىندە ازىرلەپ قويدى.
وتكەن جىلى ەلدى دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ باستاۋ العانى بارشاعا دا ءمالىم. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قازاقستاندى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا, پرەزيدەنت جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا, سول سياقتى, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى ماجىلىسىندە دە كەڭىنەن اڭگىمە قوزعالدى. ەل ومىرىندە ەرەكشە ءرول اتقارۋعا ءتيىس باعدارلاما الدىنا ەكونوميكانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. سوعان سايكەس 2016 جىلعا قاراي رەسپۋبليكا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن 15 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇلعايتا وتىرىپ, تابىستارى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىس. جوعارىدا اتالعان باعدارلاماعا سايكەس ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭادان شامامەن العاندا 200 جوبا ىسكە قوسىلاتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ورايدا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋمەن بىرگە قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى تولىققاندى جاڭعىرتۋ تۇرعىسىندا دا كوپتەگەن شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ «اتامەكەن» وداعى» ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىمەن بىرلەسىپ جانە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن 200 ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا جۇرگىزگەن تەحنولوگيالىق اۋديت ناتيجەلەرى نەگىزگى قورلاردىڭ, اسىرەسە جابدىقتار مەن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, باسقارۋ جانە ماركەتينگتىك-وتكىزۋ تەحنولوگيالارىنىڭ دامىماعاندىعى, قارجى رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى, جاڭا تەحنيكالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى سياقتى بىرقاتار پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن انىقتادى. وسى جۇمىستار ءۇشىن ەلەۋلى قارجىنىڭ قاجەت بولاتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى.
ءىس جۇزىنە كەلگەندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ينفراقۇرىلىمدى كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ پروبلەمالارىنىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرگە سايكەس بيزنەس كەڭىنەن تارتىلۋى كەرەك.
مىسالعا, ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاكشمي ۆەنكاتاچالامنىڭ پىكىرى بويىنشا, ينفراقۇرىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتا وتىرىپ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت. وسىلايشا ءوز ويىن ورتاعا سالا كەلىپ ول ادب-نىڭ قازاقستاننىڭ مۇنداي باستامالارىنا كومەك كورسەتۋگە ءازىر ەكەنىن دە مالىمدەي كەتتى.
مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانۋ رەسپۋبليكانىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنا ايتارلىقتاي كولەمدەگى رەسۋرستاردى تارتۋدىڭ نەعۇرلىم ىقپالدى ءارى ءمولدىر تەتىگى بولىپ ەسەپتەلەدى, دەپ سانايدى «ەرنس ەند يانگ گلوبال» كومپانياسىنىڭ باس وپەراتسيالىق ديرەكتورى دجون فەررارو. بۇل مەحانيزم جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجىلارىن تارتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە نوۋ-حاۋلارعا قول جەتكىزۋگە جانە جەكە ينۆەستورلارعا ءتان بولاتىنداي, جوبالاردى ءتيىمدى باسقارۋ مۇمكىندىگىنە دە جاعداي تۋعىزادى, دەپ اتاپ كورسەتتى ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ تاياۋدا وتكەن ماجىلىسىندە. دجون فەررارو مىرزانىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانا جانە ينۆەستورلار مەن زاەمشىلاردى كەڭىنەن تارتا وتىرىپ, وسى سالاداعى تۇراقتى ورتانى جەتىلدىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتور اراسىنداعى تاۋەكەلدەردىڭ وڭتايلى ارا-قاتىناسىن, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنىڭ فورماسىن بەلگىلەپ الۋ قاجەت. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى ازىرلەگەن باعدارلامانىڭ ماقساتى دا قازاقستاندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانا وتىرىپ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتتىق نەگىزدەر قۇرۋ مىندەتتەرىن كوزدەيدى.
ەلدە «كونتسەسسيا تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى قۇرىلدى, نۇسقاۋلىقتار ازىرلەنىپ, جوبالار ىسكە قوسىلۋدا, دەيدى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى قايرات تىلەبالديەۆ. بۇگىندە ولاردىڭ بەسەۋى جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. اتالعان كونتسەسسيالىق قۇرىلىس نىساندارىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ بولجانىپ وتىرعان جالپى كولەمى شامامەن 74 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىز مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ ساتىسىندا تۇر. بۇتىندەي العاندا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى باعدارلاماسى قازىرگى قولدانىستاعى كەلىسىم-شارتتاردى جەتىلدىرۋ جانە جاڭالارىن ەنگىزۋ ماقساتتارىن كوزدەيدى. بولاشاقتا باعدارلامانىڭ قابىلدانۋى ارقاسىندا كولىك پەن ەنەرگەتيكا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن قولدانۋدىڭ جالعىز عانا سالاسى بولىپ قالمايدى. قازىردىڭ وزىندە قاراعاندى مەن تەمىرتاۋ قالالارىندا كونتسەسسيانى پايدالانا وتىرىپ بالالار باقشاسىن سالۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ جونىنەن قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلىپ ۇلگىردى. ونىڭ سىرتىندا, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت اۋىرتپالىعىن ازايتۋ جانە بيۋدجەت ساياساتىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى الەۋمەتتىك سالالارداعى جوبالارعا قاراي بۇرۋ جوسپارى دا كەلىسىم-شارتتار اۋقىمىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتادى.
باعدارلامادا مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قولداۋ شارالارىمەن يندەكساتسيالاۋى ارقىلى ينۆەستيتسيالىق جانە ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىنداردىڭ ورىندارىن تولتىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ ۇسىنىلادى, دەيدى ق. تىلەبالديەۆ. ونىڭ سىرتىندا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى جوبالاردى دايىنداۋ مەن ءجۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىستەرىن ءتيىمدى باسقارۋ مەن باقىلاۋ ادىستەمەلەرىن ازىرلەۋ دە قاراستىرىلعان. سول سياقتى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ حالىققا ۇسىناتىن ساپالى قىزمەت ستاندارتتارىن ەنگىزۋى ماسەلەسى دە وسى ساناتتا تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باعدارلاما مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى قازاقستاننىڭ بارلىق سالالارىندا دا جوعارى تيىمدىلىكپەن دامي الاتىنداي جاعدايلاردى ومىرگە ەنگىزۋ جولدارىن قاراستىرادى.
ماسەلەن, الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا كونتسەسسيانىڭ نەمەسە باسقارۋدىڭ بىرنەشە تۇرلەرى پايدالانىلادى. ال ول مەملەكەتتىڭ كوممۋنالدىق سالانى جاڭعىرتۋدا ناقتى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋىنە جاعداي جاسايدى. ارينە, ينۆەستورلار سالعان قارجىنىڭ قايتارىمدىلىعى, سوعان سايكەس تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى تۋرالى ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى دا ورىندى. باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋلارىنشا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, تاريفتەردىڭ وزگەرۋ شارتتارى مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ جەكەلەگەن جوبا بويىنشا جاساعان كەلىسىم-شارتىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كوممۋنالدىق سالا جوبالارىندا باسقارۋعا جەكە سەكتوردىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ادەتتە تاريفتەر وسە ءتۇسەدى. بىراق ول سونشالىق ەلەۋلى ەمەس جانە, سونىمەن بىرگە ونداي ءوسۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇزاق مەرزىمدەرگە دە سوزىلۋى مۇمكىن. ايتالىق, كەيبىر جوبالار بويىنشا تاريف 10 پايىزعا ءوستى دەلىك, بىراق كەيىن ول ەكى-ءۇش جىل بويىنا ينفلياتسيا دەڭگەيىندە يندەكساتسيالانىپ وتىرادى. بار بولعانى وسى عانا. سونىمەن بىرگە مۇمكىن دەگەن تاعى ءبىر نۇسقا بار. ول بويىنشا تاريف دەڭگەيى كەلىسىم-شارتتا بىردەن بەلگىلەنىپ بەرىلەدى دە, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بەلگىلى ءبىر شارالارى ۇسىنىلعان سول جوبا بويىنشا كەلىسىم-شارتتىڭ سوڭىنا دەيىن ەش وزگەرىسسىز قالا بەرەدى.
وسىناۋ ءتيىمدى تەتىكتى پايدالانۋدىڭ العاشقى جىلدارى بيزنەستىڭ مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى جۇزەگە اساتىن جوبالارعا قاتىسۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ وتە ءۇلكەن ەكەنىن كورسەتىپ بەردى, دەيدى ق.تىلەبالديەۆ. ولاي بولسا, مەملەكەتتىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تاۋەكەلدەرىن ءوزى جانە جەكە ينۆەستور اراسىندا بولىسە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نىساندارعا ينۆەستيتسيالار سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاردى تارتۋىنا بولادى. سول ارقىلى مەملەكەت قازىرگى زامانعى, تيىمدىلىگى جوعارى تەحنولوگيالارمەن جانە جوعارى بىلىكتى كادرلار قولىمەن تۇرعىزىلعان جانە باسقارىلاتىن نىساندارعا قول جەتكىزە الادى.
سەيفوللا شايىنعازى.