كىسىلىك. بۇل ۇعىم تۇلعامەن ولشەنەدى. بايتاق تاريحىمىزدى تۇلعالار تاريحى قۇرايدى. قازاقتا ارقايسىسى ءار ەلگە پاتشا بولعانداي ەلتۇتقالار, تۇلعالار, دانالار, تەكتىلەر, كەمەڭگەرلەر, كوسەمدەر كوپ بولعان. ءسوزدىڭ قادىرى قاشقان بۇگىنگى زاماندا تۇلعا, ۇلى دەگەن ۇعىمداردى دا ابدەن جەرباۋىرلاتىپ الدىق. بۇرىندارى ۇلى دەپ جاراتۋشىنى – ءتاڭىردى – اللانى عانا اتاعان. وسى ءبىر بيىك ۇعىمدى بايىبىنا جەتپەي, وڭدى-سولدى پايدالانۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الدىق.
مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت كورمەگەن بۇرىنعى بابالارىمىز وسى كۇنگىنىڭ اكادەميكتەرىنەن اناعۇرلىم بيىك تۇلعا بولاتىن. ولاردىڭ تۇلا بويلارى تۇنعان كىسىلىك, دانالىق ەدى. حالقىمىزدىڭ كورەگەندىگى دە, كوسەمدىگى دە, شەشەندىگى دە, كەمەڭگەرلىگى دە سول اسىلدارىمىزدىڭ بويىندا ەدى. نە مەكتەپ ەسىگىن, نە كىتاپ بەتىن اشپاعان بابالارىمىزدىڭ سونشاما دانالىعىنا قايران قالاسىڭ.
كىسىلىكتىڭ كىشى ورداسى – وتباسى, داستارقان, ءۇلكەن ورداسى – القالى جيىن. كىسىلىگى كەلىسكەن, جاراتىلىسىنا اقىلى جاراسقان سونداي كارى قۇلاق, كونە كوزدەردىڭ شەت جاعىن بىزدەر كوردىك. قولدارىنا سۋ قۇيىپ, باتاسىن الدىق, عاجايىپ اڭگىمەلەرىن تىڭدادىق. كوشەلى قاريالار كوكىرەك كوزىمەن قياداعىنى شولىپ, توڭىرەگىندەگى ەلدى ءتۇگەندەپ وتىرۋشى ەدى. بايىپپەن, بايسالدىلىقپەن ەلدىڭ, جەردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, تاعدىرىن قوزعايتىن, شاريعات ايتاتىن, بۇگىندە تاريحتى تۇتاس بىلەتىن, ادام اتادان بەرمەن قاراي جۇيەلى شەجىرە تارقاتىپ, شاريعات ايتاتىن, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءپاتۋالى, قازىنالى قارتتاردىڭ ازايىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى. قاي ۇيگە بارساڭ دا, كارى دەمەي, جاس دەمەي, «تەمىر جاشىككە» تەلمىرىپ وتىرعانداردى كورەسىڭ. داستارقان باسىندا جينالىپ, اعىنان جارىلىپ اڭگىمەلەسۋدەن, وسيەت, ونەگەلى ءسوز ايتۋدان قالىپ بارامىز. ءسويتىپ, قاسيەتتى, قازىنالى, كيەلى قازاق داستارقانىنىڭ قادىرىن كەتىرە باستادىق. وسىدان كەيىن ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگى دەيتىن ۇل-قىزداردىڭ بويىنا كىسىلىك قايتىپ قالىپتاسادى؟
كىسىلىكتىڭ ءتۇپ نەگىزى تەكتىلىكتە دە جاتىر ما دەپ ويلايمىن. تەكتىلىك ۇرپاقتىڭ بويىندا اتانىڭ قانىمەن, انانىڭ سۇتىمەن دارىپ, سۇيەكپەن كەلەتىن قاسيەت.
قانشا مالدى بولسا دا,
باي قۋانار ەگىزگە.
جاقسىدان جامان تۋسا دا,
جاماننان جاقسى تۋسا دا,
تارتپاي قويماس نەگىزگە, – دەگەندى قازاق تەگىننەن ايتپاعان.
سۇڭقاردان سۇڭقار تۋار ساڭقىلداعان,
جاقسىدان جاقسى تۋار جارقىلداعان,
قارعادان قارعا تۋار قارقىلداعان,
دەگەندەر «مەن جاقسىمىن» تولىپ جاتىر,
پايداسى ءوز باسىنان ارتىلماعان, – دەپ ءسۇيىنباي اتامىز دا ءدال ايتقان.
كەزىندە قازاق ەرىككەننەن قۇدا تۇسپەگەن. حالقىمىزدىڭ جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىنى دا, تەكتى جەردەن قىز الۋى دا بەكەر ەمەس. قانى تازا حالىقتىڭ جانى تازا بولاتىنىن جاقسى بىلگەن.
ماڭگىلىك ەل ورناتامىز دەپ ءومىر كەشكەن, سول ءۇشىن زامانىنىڭ ۇلى يمپەرياسى – تۇرك قاعاناتىن قۇرىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا يەلىك ەتكەن, كەلەشەككە وسىنشاما بايتاق جەردى, تاۋسىلمايتىن بايلىقتى, توزبايتىن ءداستۇردى قالدىرىپ كەتكەن بۇمىن, ىستەمى, ەلتەرىس (قۇتلىع) قاعاندار دا, دانا تونىكوك تە, ايبىندى كۇلتەگىن دە – ءبارى دە ءبىزدىڭ كىسىلىكتى بابالارىمىز بولاتىن. بايىرعى تۇرىك دانالارى يەلىك ەتكەن جەر دە, بايلىق تا, قالىپتاسقان ءداستۇر دە, وي-سانا دا, ەڭ الدىمەن قازاققا ميراس بولعان. تۇرك قاعاناتىنىڭ قارا شاڭىراعى دا قازاقتا قالعان. ءبىز ءالى وسىنىڭ دا قادىرىن بىلە الماي كەلە جاتقان سەكىلدىمىز.
سول بابالاردان جەتكەن كوپ قاسيەتتەن, سالت-داستۇردەن, قازاقى دانالىق, شەشەندىك, ويشىلدىق بولمىسىمىزدان دا, تابيعي تۇرپاتىمىزدان دا, اتا-تاريحىمىزدان دا, ۇلت رۋحى – تىلىمىزدەن دە كوز جازىپ قالا جازدادىق. سوڭعى ءۇش عاسىردا تاريحىمىز تالكەككە ۇشىرادى. ساياساتقا, كەلەكەگە اينالدى, تابانعا تاپتالدى. اتا سالتى, ادەت-عۇرىپ, رۋحانيات كۇيرەدى. حالقىمىز ءتىلى جوق مىلقاۋعا, اقىلى جوق ماق ۇلىققا, بەي-بەرەكەسىز توبىرعا اينالدى. الاۋىزدىق, سەنىمسىزدىك ورنىقتى. كولدەنەڭ كوك اتتى بيلەپ, ەل ءىشى ءب ۇلىندى. ءسويتىپ, بۇقار جىراۋدىڭ:
اۋزى-باسى ءجۇن كاپىر
جاياۋلاپ كەلەر جۇرتىڭا.
جاعالى شەكپەن كيگىزىپ,
بالدى ماي جاعار مۇرتىڭا.
جەمىرلەرگە جەم بەرىپ,
ەل قامىن ايتقان جاقسىنى
سويلەتپەي ۇرار ۇرتىنا.
باۋىزداماي ىشەر قانىڭدى,
ولتىرمەي الار جانىڭدى,
ەسەپكە سالار بارىڭدى – دەپ ابىلايعا ايتقان ءسوزى مەن مۇرات اقىننىڭ:
مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن:
اق بورىقتاي يىلگەن
كەيىنگى تۋعان بالانىڭ
ۇستاي ما دەپ بىلەگىن,
شايا ما دەپ جۇرەگىن.
شاشىن, مۇرتىن قويدىرىپ,
اششى سۋعا تويدىرىپ,
بۇزا ما دەپ رەڭىن,
ادىرا قالعىر زاماننىڭ
مەن جاراتپايمىن سۇرەڭىن, – دەيتىن قاۋپى ءدال كەلدى.
قولدان بيلىك كەتىپ, ەل ءىشى جىك-جىك بولدى. مىنە, ءبىز وسىنداي سۇرقيا ءداۋىردى باسىمىزدان كەشتىك. ۇزىنا بويعى تاريحىنداعى تاعدىردىڭ سۇيەكتەن وتكەن مۇنداي ازاپتى جولىن قازاققا ۇمىتۋعا بولمايدى.
عاسىر اۋىستى, مىڭجىلدىق الماستى. زامان وزگەرۋدە, قوعام وزگەرۋدە, ادام وزگەرۋدە. قۇندىلىقتار اۋىسۋدا. وسىنداي سان الۋان وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەر ساپىرىلىسىپ, باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قازاق ءوز ۇلتىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن ساقتاپ قالا الا ما, وركەنيەتتەن ءوز ورنىن تابا الا ما دەيتىن وي مازالاي بەرەدى. مۇنى ويلامايتىن قازاق جوق شىعار, ءسىرا. قالاي ويلانبايسىڭ. قالاي قابىرعاڭ قايىسپايدى. كورمەيتىن سوقىر, سەزبەيتىن مىلقاۋ ەمەسپىز. كىسىلىكتىڭ ازايىپ, كىساپىرلىكتىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن كوزىڭمەن كورىپ, كوكىرەگىڭمەن سەزىپ وتىرعان سوڭ تولعاناسىڭ, ۋايىم-قايعى جەيسىڭ. ۇلتتىعىمىزدى ۇلىقتاۋ, ءداستۇرىمىزدى دارىپتەۋ, اۋلەتتى باعامداۋ, اتا-انانى ارداقتاۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىنى قۇرمەتتەۋ – قازاق اراسىندا قايتا قالىپتاسىپ, بۇلجىماس زاڭعا اينالسا ەكەن دەپ ارماندايسىڭ.
قازاق كەزىندە اتا تاريحىن جىرداي قىلىپ ايتاتىن, ونىسىن ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى بورىشى سانايتىن ەل ەدى. مۇنىسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسۋشى ەدى. وكىنىشى, ۇلى دالادا بايىرعى زاماننان بەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسقان وسى ءبىر ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دا ۇزىلە باستادى. سونىڭ سالدارىنان ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ءوز تاريحىمىزدى, بابالار جاساپ كەتكەن بايتاق تاريحىمىزدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ جازا الماي, وزگەلەردىڭ جازىپ كەتكەن جىلنامالارىنا جۇگىنۋمەن, وزگەنىڭ ايتقانىن قايتالاۋمەن كەلەمىز. ولاردىڭ ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ءوز مەملەكەتىنىڭ مۇددەسى, ءوز تانىم-تۇسىنىگى تۇرعىسىنان جازعانىن ەسكەرمەي كەلەمىز. ونىڭ ۇستىنە وزگە ەلدىڭ جىلناماشىلارى جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە, تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ دا اتتارىن ابدەن شاتاستىرىپ جىبەردى. ايتپەسە, اتاۋلارى ءار كەزەڭدە ارقيلى ايتىلعانى بولماسا, ۇلى دالادا ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ تەگىنىڭ ءبىر ەكەنى تاڭىرگە دە, ءبارىمىزگە دە ايان. بۇگىنگى قازاق حالقىن قۇراعان, ءبىر كەزدەرى ءار ءتۇرلى مەملەكەت اتالعان رۋ-تايپالاردىڭ قۇت مەكەنى, اتا قونىسى وسى بايتاق قازاقستان جەرى بولاتىن.
ءبىز راسى ابدەن قاعاجۋ كورىپ, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تاريحىمىزدان اداسىپ قالا جازداعان ەلمىز عوي. بايتاق دالانى مەكەندەگەن, يەمدەنگەن ەلدىڭ ۇلىلىعى, ەرلىگى جايىندا از جازىلعان جوق, بىراق سونىڭ ءبارى بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ بايىرعى سالتى, تىرشىلىگى دەپ تانىلمادى. قايتا سول «جازعىشتار» ءوز مادەنيەتىمىزگە, ءوز تاريحىمىزعا جۋىتقىسى كەلمەي, ءبىزدى ىلعي كەمىتۋمەن, كەمسىتۋمەن بولدى. ەلدى وياتۋ ءۇشىن تاريحتى وياتۋ كەرەك بولاتىنى, سالتتى جاستاردىڭ ساناسىنا, قانىنا ءسىڭىرۋ كەرەك بولاتىنى سوندىقتان. سول سەبەپتەن دە جالپىعا ۇعىنىقتى تۇتاس تاريحتى جاساپ بەرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت دەپ ويلايمىن.
قازاقتىڭ بولاشاعى قازاققا عانا كەرەك. سوندىقتان دا ۇلتتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن بەل بۋىپ, بىلەك سىبانىپ, كارىسى بار, جاسى بار, تىزە قوسىپ قىزمەت ەتۋ بارشامىزدىڭ كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتىمىز دەپ ويلايمىن. قازاق بىتكەننىڭ ءبارى الدىمەن ءوز انا تىلىندە سويلەۋى, ۇلتىن جانىنداي ءسۇيۋى كەرەك. قازاققا ءتان قاسيەتتەردى, ءداستۇردىڭ وزىعىن قىزعىشتاي قورۋى كەرەك. ءوز تاريحىڭنان, ءوز ءتىلىڭنەن, ءوز سالت-داستۇرىڭنەن, ءوز مادەنيەتىڭنەن اسىل, قىمبات ەشتەڭە جوق, الدىمەن وسىلاردى ارداقتا دەپ ۇيرەتۋىمىز كەرەك جاستارعا.
مەملەكەتتىك ءتىلدى ءارى يتەرىپ, بەرى يتەرىپ ءجۇرگەندە باسقا ۇلت وكىلدەرى دە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرە باستادى. كەلەشەكتە مەملەكەتتىك جاۋاپتى ورىندارعا سولار جايعاسىپ, اڭقاۋ قازاق دالادا قالىپ جۇرە مە دەپ قورقامىن.
قازاقتى قازاقتان باسقا ەشكىم دە جارىلقامايدى, قازاققا قازاقتان باسقا ەشكىمنىڭ جانى دا اشىمايدى. وشاقتىڭ بۇتى ۇشەۋ بولعانىمەن, ۇلت بىرەۋ – ۇلتتىڭ تاعدىرىن, كەلەشەگىن الدىمەن قازاق بالاسى ويلاۋى كەرەك.
قازاقستاننىڭ تاريحي يەسى – قازاقتار. بۇعان ەشكىم بۇگىندە قارسى داۋ ايتا المايدى. دەسە دە, قازاق حالقىنىڭ مۇددەسى ءالى دە كوڭىلدەگىدەي قورعالماي كەلەدى. كوپ ۇلتتى ەلمىز, قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان وزگە ۇلتتارعا قامقورلىق جاساۋ كەرەك دەۋمەن كەلەمىز. سوندا قازاققا قامقورلىقتى كىم جاسايدى, قازاقتىڭ قاباعىنا كىم قاراپ, ماڭدايىنان كىم سيپاپ, ارقاسىنان كىم قاعادى دەيمىز عوي.
كەشە تاۋەلسىزدىك العاندا قازاق ۇلتىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى, ءوز تىلىمدە ويلاپ, ءوز تىلىمدە سويلەيمىن, باقىتقا كەنەلەمىن دەپ قۋاندى. وسىنى قالادا تۋىپ, قالادا ءوسىپ, بيلىككە كەلگەندەر ءتۇسىنبەي كەلەدى. قازاقتىڭ كەڭدىگى اۋىلدا ەكەندىگىن دە بىلگىلەرى كەلمەيدى. قازاق اتىمەن بيلىككە كەلگەن قازىرگى ەليتاعا ۇلتتىڭ دا, وتاننىڭ دا, اتادان قالعان جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە ونشا كەرەگى جوق سەكىلدى. ولارعا قازاقتىڭ بايلىعى عانا كەرەك, اقشا كەرەك. اقشا بولسا افريكادا دا تۇرا بەرەدى. ۇلتقا جانى اشىمايتىندار – ونىڭ كەلەشەگىن ويلامايتىندار, ۇلتتىڭ تاريحىن دا, مادەنيەتىن دە, ادەبيەتىن دە بىلمەيتىندەر, بىلگىسى دە كەلمەيتىندەر. بيلىك باسىندا وتىرعان قازاقتىڭ ءبىرازىنىڭ ۇلت ماسەلەسىمەن باس اۋىرتپايتىنى سودان.
قازاققا ۇلتتىق تاربيە, ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسى, ۇلتتىق سانا كەرەك. ۇلت كۇشەيسە ءتىل دە كۇشەيەدى, ۇلتتىڭ مارتەبەسى كوتەرىلسە ءتىلدىڭ دە مارتەبەسى كوتەرىلەدى. ۇيىسقان ۇلت بولامىز, ىرگەلى ەل بولامىز دەسەك, ەندىگى جەردە قازاققا كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك, بيلىك ورىندارىنا مەملەكەت ءتىلىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, عۇرپىن جاقسى بىلەتىن, كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن, ۇلتىن سۇيەتىن جاستاردى قويۋ كەرەك. ۇلت مۇددەسىن قورعايتىن, ۇلتتىق قاسيەتتى دارىپتەيتىن, ۇلتتىق وي-سانانى قالىپتاستىرىپ, دامىتاتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتايتىن كادرلاردى ءوسىرۋ كەرەك. ايتپەسە, ءبىزدىڭ كۇنىمىز ەشقاشان مەملەكەتى بولماعان, تۇراقتى مەكەنى جوق, بىراق مادەنيەتىن جوعالتپاعان, وتباسىندا ءوز تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ كۇنىنەن ارتىق بولمايدى. اتا زاڭىمىز بويىنشا پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەردىڭ ءبارى دە مىندەتتى ءتۇردە قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرادى. ەندىگى جەردە بولاشاق مينيسترلەر دە, اكىمدەر دە, ولاردىڭ ورىنباسارلارى دا, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان ۇمىتكەرلەر دە, وزگە دە لاۋازىمدى قىزمەتكە باراتىنداردىڭ ءبارى دە قازاق تىلىنەن مىندەتتى تۇردە ەمتيحان تاپسىرۋلارى كەرەك. ولاردان ەمتيحان قابىلدايتىن ءتاۋەلسىز ءتىل كوميسسياسى قۇرىلۋى كەرەك. ءسويتىپ, جيىرما جىل بويى تالقىلاي بەرمەي, ءتىل تۋرالى زاڭدى ورىنداۋىمىز, ورىنداتۋىمىز كەرەك. سول كەزدە مەملەكەتتىڭ ءتىلىن ءبارى دە ۇيرەنەتىن بولادى.
تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا دا بيىل 20 جىل تولادى. ەندىگى جەردە جالتاقتاۋدىڭ, جالپاقشەشەيلىكتىڭ ءجونى جوق. ۇلتتىق ءتىلىمىزدى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى, ۇلتتىق وي-سانامىزدى, ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى دامىتىپ قانا الەمدىك وركەنيەتكە ۇلەس قوسا الامىز.
ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق دامىعان, تۇتاسقان, ينتەللەكتۋالدى ۇلتقا اينالماي, ونىڭ مۇددەسى تۇپكىلىكتى قورعالماي قازاقستاندا تىنىشتىق تا, تۇراقتىلىق تا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءوزىنىڭ نەگىزىن قۇراپ, ىرگەتاسىن قالاپ وتىرعان حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ ءمۇددەسىن قورعاماعان مەملەكەت ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى. الەمدە مۇنىڭ مىسالى كوپ. قاندى كوتەرىلىستىڭ ناتيجەسىندە, توڭكەرىسپەن, زورلىقپەن ورناعان كەڭەس وكىمەتى ۇزاق ءومىر سۇرە المادى. ويتكەنى, جاساندى مەملەكەت ۇلتتاردىڭ مۇددەسىن قورعامادى, قايتا سول ۇلتتاردىڭ نامىسىن, تاريحىن تابانعا تاپتادى, مانسۇق ەتتى, سالت-ءداستۇرىن كەلەكەگە اينالدىردى. تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتۋدا تاريحتىڭ وسىنداي قاتال ساباعىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى.
مەن سانالى عۇمىرىن مەملەكەتكە ارناپ كەلە جاتقان ادامنىڭ ءبىرىمىن. قانىم دا, جانىم دا قازاق. ءبىز كەشە تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا لاپىلداپ جانعان وتتىڭ ىشىندە جۇردىك. قازاقستاننىڭ يدەولوگياسىن بەس جىل باسقاردىم. وڭاي بولعان جوق. اۋمالى-توكپەلى زامانداعى بەس جىل بويعى يدەولوگيانىڭ باسىندا ءجۇرىپ اتقارعان ەڭبەگىمدى قازاق ۇمىتتى دەپ ويلامايمىن. تاريحتىڭ قايتا جاڭعىرۋى, ادەت-عۇرىپتىڭ حالىقپەن قايتا قاۋىشۋى, بۇگىندە تويلاپ جۇرگەن ناۋرىز مەرەكەسىنە دەيىن ءبىز وت كەشىپ ءجۇرىپ قالىپتاستىردىق. جادىنان, تاريحىنان اداسقان حالىقتى ءوز تاريحىمەن, ءوز جاقسىلارىمەن قايتا تابىستىرۋ وڭاي ەمەس ەدى. ول ءۇشىن اتا تاريحىن قايتا اقتارىپ, قازاق تاريحىن جەلىسى ۇزىلمەگەن تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى.
انىعىندا حالىق تاريحىنىڭ تۇنىق باستاۋى, قاينار كوزى ەشبىر تاريحي جازبا دەرەكتەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن, اتادان-بالاعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇزىلمەي ايتىلىپ كەلە جاتقان اۋىزشا شەجىرەسىندە جاتىر. ءبىزدىڭ بابالارىمىز اتا تاريحىن ۇرپاقتارىنا اۋىزشا ايتىپ, قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرعان. نە ءبىر قىرعىن سوعىستاردان, اپاتتاردان بۇگىنگى كۇنگە امان جەتكەنى دە سودان. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ شىن تاريحى شەجىرەلەرىمىزدە, بايتاق ەپوستارىمىزدا, باتىرلار جىرلارىندا جاتىر. قازىرگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كاسىبي تاريحشىلارىمىزدىڭ كوبى جازعان تاقىرىبىنىڭ شەڭبەرىنەن كوپ ۇزاي المايدى. تۇتاس تاريحتى تارقاتىپ ايتىپ بەرە المايدى. ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسىندا بولىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تاريحىمىزدى تۇپتەن تارتىپ تۇتاس باياندايتىن عۇلامالاردىڭ كوبى ءومىردەن ءوتىپ كەتتى. ءماشھۇر ءجۇسىپ, شاكارىم, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان, ەرماحان بەكماحانوۆتار بۇگىندە ارامىزدا جوق. قازاق تاريحىن تۇتاس بىلەتىن ماماندارىمىزدىڭ ءوزى نەكەن-ساياق. ولاردىڭ ءبىرازى سول تاريحتىڭ بiر عانا كەزەڭiن زەرتتەگەندەر. وسىنىڭ سالدارىنان جاس ۇرپاق ءوزiنiڭ اتا-باباسى جاساعان تۇتاس, بايتاق تاريحتى ءالi دە بiلمەي كەلە جاتىر.
تاريحىمىزدى, ۇلتىمىزدىڭ شەجىرەسىن, ۇلى تۇلعالارىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرمەي, ولاردى وتانشىل بولادى, حالقىنا, ەلىنە تۇتقا بولادى, كەلەشەكتە وسى ەلگە يە بولادى دەپ ايتۋ قيىن. بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى دا وتكەن اتا تاريحىمىزدىڭ زاڭدى جالعاسى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قازىرگى تاڭدا قولىمىزبەن قۇرىپ جاتقان تاۋەلسىزدىك تاريحىن دا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە العانىمىز جوق. ۇلت جانە ءدىن, تاريح جانە ءدىن, ءداستۇر جانە ءدىن ماسەلەسى دە تەرەڭ بايىپتالماي كەلەدى. ءدىندى سالتپەن, داستۇرمەن شاتاستىرۋشىلار كوبەيدى.
تەگىندە ەشبiر حالىقتىڭ تاريحىن دiننەن ءبولiپ قاراۋعا بولمايدى. دiن – دىڭگەگىمىز. دiن – مادەنيەتiمiزدiڭ مايەگى. دiندi يدەولوگيادان دا ءبولiپ قاراۋ مۇمكiن ەمەس. تاريحىمىزدا قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كiرگەن رۋلار مەن تايپالار باعزى زامانداردان بەرى ءتۇرلi دiندi باسىنان كەشiرگەن. ونى بiز تاريحتان جاقسى بiلەمiز. بiزدiڭ يسلامعا دەيiن ۇزاق ۋاقىت ۇستانعان دiنiمiز – تاڭiرلiك دiنi ەدi. كەيبiرەۋلەر «جەتiسiن» بەرۋگە بولمايدى, «قىرقىن», «جىلىن» بەرۋگە بولمايدى دەپ تالاسىپ, داۋرىعىپ جاتادى. مەنىڭشە, مۇنىڭ دىنگە قاتىسى جوق. ول حالىقتىڭ سالتىنا, عۇرپىنا بايلانىستى ماسەلە. ءۇIII عاسىردا كۇلتەگiن باتىر دۇنيەدەن وتكەن سوڭ بiر جىلدان كەيiن اس بەرگەن. اڭىرتاستا: «كۇلتەگiننiڭ اسىندا ونىڭ ءتورت مىڭ جىلقىسىن, iرi قارا مالىن, التىن-كۇمiسiن, دۇنيە-مۇلكiن تۇيعىندار ەلگە تاراتتى» – دەپ جازادى. بۇل نە, دiن بە؟ جوق, بۇل – دiن ەمەس, حالىقتىڭ سالتى. ال بiزدiڭ ءۇIII عاسىردان بەرi قاراي ۇستانىپ كەلە جاتقان, مويىنداعان دiنiمiز – ءوزىنە دەيىنگى دiندەردiڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرiن, ماڭىزىن بويىنا سiڭiرiپ, دامىعان, ۇيلەسiمدi دiن – يسلام دiنi. يسلام – وركەنيەتتiڭ ءدىنى, عىلىمنىڭ ءدىنى. سوندىقتان دا ءيسى قازاق يسلامدى ءوز سالتاناتىمەن, ءوز داستۇرiمەن, ءوز كوركiمەن, ءوزiنiڭ تەرەڭ مازمۇنىمەن ۇستانا بiلگەنى ءجون.
تەگىندە, ءدىن اتاۋلىنىڭ ءبارى ءاۋ باستا كىسىلىككە نەگىزدەلگەن. كىسى اقىسىن جەپ, بىرەۋگە ءجابىر كورسەتۋدى قاي ءدىن بولسا دا ماقۇلدامايدى. وكىنىشى, بۇگىندە ءدىن قاسيەتتەن گورى قارۋعا, ساياساتقا اينالا باستادى. بەلگىلى ءدىنتانۋشى عالىم, قۇران اۋدارماشىسى ۆالەريا پوروحوۆانىڭ وسى «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان: «جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ باسىندا ءدىننىڭ ساياساتتانۋى قاتتى كۇشەيىپ كەتتى. بۇل الاڭداتارلىق جاعداي. ساياسات دەگەن وتپەلى نارسە. ءدىن قاشاندا ءاۋ باستاعى تازالىعىن ساقتاپ تۇرۋى ءتيىس. ءدىن ساياساتتانعان جەردە ول قولى لاس, جانى لاس ادامداردىڭ قۇرالىنا اينالماي قويمايدى» دەگەن پىكىرىن دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
بۇگىندە باسقا ءدىندى, جات تاربيەنى ۋاعىزداپ ءجۇرگەندەر كوبەيىپ بارادى. بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, كەلەشەكتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ دەگەن ءسوز. ماسەلەن, 1,5 ملرد. حالقى بار قىتايدا 4 قانا ءدىني كونفەسسيا بولسا, اينالدىرعان 16 ملن. حالقى بار قازاقستاندا 4000-داي ءدىني بىرلەستىكتىڭ تىركەلۋىن قالاي تۇسىنەمىز؟ تۇبىندە مۇنىڭ ارتى نەگە اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن؟ ونى دا وسى باستان ويلانباسا بولمايدى. ەلباسى كۇنى كەشە ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى جارلىق شىعارعاندا وسىنى دا قاراستىردى دەپ بىلەمىز.
بۇرىندارى ۇيعىرلاردىڭ مەشىتى, وزبەكتەردىڭ مەشىتى, چەشەندەردىڭ مەشىتى دەگەندى ارا تۇرا ەستۋشى ەدىك. بۇگىندە ءار جاماعاتتىڭ ءوز مەشىتتەرى بار. ءبىرىنىڭ مەشىتىنە ءبىرى باس سۇقپايدى. قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا قاۋىپتى تەندەنتسيانىڭ ءبىرى وسى ما دەپ ويلايمىن. بۇل قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتىپ, ءبىر ءدىن – ءبىر مادەنيەت – ءبىر ءتىل ساياساتىن باتىل جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سوندا عانا باسقا دياسپورا وكىلدەرىن مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا توپتاستىرا الامىز.
سالت-داستۇرلەرىمىز عاسىرلار بويى يسلام دىنىمەن بىرگە ەكشەلىپ, تارازىلانىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, تۇساۋ كەسۋ, قىز قۋ, كوكپار, بەتاشار, سالەم سالۋ, اس بەرۋ, ءان ايتۋ سەكىلدى قازاق ءداستۇرلەرىن شاريعاتقا قايشى دەپ كىم ايتا الادى. قازاقتىڭ تورقالى تويىنان باستاپ, توپىراقتى ولىمىنە دەيىن تۇنعان ۇلگى-ونەگە ەدى. قازىر قۇدايعا شۇكىر, ەلدە قۋانىش كوپ, توي كوپ. سول تويدىڭ ءوزى ءتالىم-تاربيەدەن گورى ىسىراپشىلىققا, اتاق شىعارۋعا, داڭعازاعا اينالىپ بارا جاتقانداي. توي بولسا, اتا-بابامىزدا بولماعان – بالاسى-ەنەسىمەن, كەلىنى-قايناعاسىمەن جابىسىپ بيلەيتىن ادەت شىقتى. لەپىرمە, كوپىرمە ءسوز, بوس ماقتاۋ, بوسپەلىك ەتەك الىپ بارادى.
كىسىلىكتىڭ ءبىر توركىنى يماندىلىقتا جاتىر. بۇرىنعىلار ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا جيعان ادامدى يماندى, ءيمانجۇزدى ەكەن دەپ جاتۋشى ەدى. بۇگىندە قۇدايعا سەنگەنمەن – قاتىگەز, مەشىتكە بارعانىمەن – مەيىرىمسىز جاندار كوبەيىپ بارادى. ءوز باسىم اللانىڭ جەردەگى ۇيىنە اپتا سايىن بولماسا دا ءساتى تۇسكەندە بارىپ تۇرامىن. اللادان جان بايلىعىن, جۇرەك تىنىشتىعىن تىلەپ, ءتىلىمدى كاليماعا كەلتىرىپ, بىلگەن دۇعامدى وقىپ, سىيىنىپ جۇرەمىن. وسى كۇندەرى مەشىتتەن قاراپايىم تازالىقتى دا تابا الماي, جانىڭ قۇلازيدى. بوساعاسىندا پىرداي شاشىلىپ جاتقان اياق كيىمنەن اياعىڭدى الىپ جۇرە المايسىڭ. ءبىرىنىڭ ءۇستىنەن ءبىرى اتتاپ ءوتىپ جاتقان ادام. مۇندا قانداي تازالىق بولۋى مۇمكىن.
ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ. بۇگىندە ءبىلسىن, بىلمەسىن, جاپپاي دىنگە قۇلاۋ ەتەك الدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءدىننىڭ دە قادىرىن قاشىرىپ الامىز با دەپ قورقامىن. مۇنى ەلباسى دا ءوزىنىڭ «سىندارلى ون جىل» كىتابىندا: «ەكى نارسەدەن – ءدىني دۇمشەلىك پەن ءدىني فاناتيزمنەن ساقتانۋ كەرەك» دەپ ورىندى ايتقان ەدى.
يسلامنىڭ بەس نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى – قاجىلىق. ول – اتاق ەمەس, پارىز. مەن ءدىندى يدەولوگيا رەتىندە قابىلداعان يران مەملەكەتىندە ەلشى بولعان اداممىن, وندا جىل سايىن ميلليونداعان ادام قاجىلىققا بارادى. اللانىڭ راحمەت ايى تۋعاندا ول ەلدىڭ ۇشاقتارىنىڭ ءبارى مەككەگە قاراي ۇشادى. بىراق, مەككەدەن, مەدينادان قاجى اتانىپ كەلگەن جان بالاسىن كورگەن ەمەسپىن. ال, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ساۋاپتى ءىس تە ساۋداعا, بيزنەسكە, اتاققا, شەنگە اينالىپ بارا جاتقان سياقتى.
ادام بالاسى ناماز وقىسا دا, ورازا تۇتسا دا ونى ماقتان ءۇشىن, بiرەۋگە كورسەتۋ ءۇشiن ەمەس, اۋەلى اللانىڭ رازىلىعىن الۋ ءۇشىن, سوسىن ءوزى ءۇشىن ىستەيدى. ال بiزدە ناماز وقىپ, مەشىتكە بارعانىن جارناما جاسايتىندار كوبەيىپ بارادى.
يسلام – ءمولدىر بۇلاق, ول اركىمنىڭ جۇرەگىنە جولدى ءوزى تابادى. ونى جۇرەكپەن, بىلىكتىلىكپەن قابىلداعان ابزال. دىنگە سانامەن, جۇرەكپەن بارۋىمىز كەرەك. يسلامدى قاسيەتتەۋشىلەردەن, تەرەڭ ۇققانداردان گورى ءالى دە ەلىكتەۋشىلەر كوپ پە دەپ ويلايمىن. وسى كۇنى ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايىنا باسىپ, ءۇمىتى بولادى دەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ دا بىرقاتارى اسىرەدىنشىلدىكتىڭ شىرماۋىنا تۇسكەندەي. قورقىنىشى, ءدىن ىسىنە شىن بەرىلگەن, سونىڭ وقۋىن تاۋىسقاندار ەمەس, جولدان قوسىلعاندار كوبەيە باستادى.
ارينە, ءدىن – ساداقا جيىپ, جانازا شىعارۋمەن شەكتەلمەيدى. قازاقستاندا يسلامنىڭ كوسەگەسى كوگەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ يمامدارىمىز جۇرت ارمانداعانداي كىسىلەر بولۋلارى كەرەك. ولاردىڭ ءوزى, ءسوزى تۇگىلى, باسقان ءىزى دە قاسيەتتى بولسا دەيمىن. قۇراندى ۇعىنىپ, جۇرەكپەن تەبىرەنىپ, ءمىنسىز وقۋلارى كەرەك.
ءدىننىڭ ءوزى قازىر توقسان تاراۋ بولىپ كەتتى. اللانىڭ جولىندا ءجۇر دەگەن ارابتاردىڭ ءوزىنىڭ قىرىق پىشاق بولىپ باسى بىرىكپەي جۇرگەنى مىناۋ. ءدىن – ساياساتتان دا بيىك, حالىقتىڭ, كەز كەلگەن ادامنىڭ جۇرەگىنە جول تاباتىن, ۇيالايتىن, قانىنا, بۇكىل جانىنا سىڭەتىن قاسيەت. ونى ساياساتپەن شاتاستىرۋدىڭ ەش ءجونى جوق.
انىق بىلەتىنىم – جالعىز جاراتۋشى بار! ادال ءجۇر, قيانات جاساما, بىرەۋدى جابىرلەمە, الداما, ز ۇلىمدىق جاساما. اللاعا سەنسەڭ, ونى جۇرەگىڭمەن, ساناڭمەن قابىلدا, قولىڭنان كەلسە جاقسىلىق ىستە, قايىرىمدى بول, ونى ساياساتقا اينالدىرما. قازىر يسلامنىڭ ىشىنەن نەشە ءتۇرلى تارماق, سان تاراۋ جول شىعىپ جاتىر. «بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعىن تارك قىلىڭدار, ول دۇنيەگە دايىندالىڭدار» دەپ ومىرگە ەمەس, ولىمگە ۋاعىزدايتىندار, نەشە ءتۇرلى اۋليەلەر, كورىپكەلدەر كوبەيدى. تەك ءبىر اللا عانا ءبارىن كورىپ-بىلەدى. اللاعا ادال بولساق, ءمىناجات ەتسەك بولعانى.
قازاق الىمساقتان ءبىر جاراتۋشىعا سىيىنعان, اتا-باباسىن سىيلاعان حالىق. «ءبىر-بىرلەرىڭدى تانىپ, اجىراتا بىلۋلەرىڭ ءۇشىن سەندەردى ءار ءتۇرلى ۇلتقا, تايپا-تايپاعا بولدىك», – دەيدى اللا-تاعالا قاسيەتتى قۇراننىڭ حۇجرات سۇرەسىندە. «ءالحامدۋليللاھ, مۇسىلمانمىن» دەيتىن جاستارىمىزدىڭ اۋزىنان وتان, ۇلت دەيتىن سوزدەر ەستىلمەيتىن بولىپ ءجۇر. ەندەشە, قازاقتىق قالپىمىزدان ايىرىلۋ دا دىنگە قارسى شىققاندىق بولىپ ەسەپتەلمەي مە؟ بۇگىندە جەر شارىندا اللانىڭ جاراتقان 5 مىڭعا تارتا ۇلت پەن ۇلىسى بار. الايدا, ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرىپ, بايراعىن جەلبىرەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ سانى 200-ءدىڭ ماڭايىندا عانا ەكەن. جاھاندانۋ زامانىندا ۇلكەن مەملەكەتتەر الەمگە ءوز ۇستەمدىگىن ارتتىرۋعا جانتالاسىپ باعۋدا. تاۋەلسىزدىك الۋ قانداي قيىن بولسا, سول تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋ ودان دا قيىن. تاريح الدىنداعى وسى جاۋاپكەرشىلىكتى جان-تانىمەن سەزىنەتىن وتانشىل, ۇلتشىل ۇرپاق تاربيەلەۋ – ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
بايتاق تاريحىمىزدى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن, ولاردىڭ كىسىلىك تۇنعان قاسيەتتەرىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرمەي, ولار وتانشىل بولادى, حالقىنا, ەلىنە تۇتقا بولادى دەپ ايتۋ قيىن. ۇرپاقتى تاريحپەن اۋىزداندىرمايىنشا, تاريحتى جاستايىنان ساناسىنا ءسىڭىرمەيىنشە, مەملەكەتتىلىك, وتانشىلدىق جايىنداعى اڭگىمەنىڭ ءبارى دالاعا كەتەدى. تاربيە, وقۋ جۇيەسىنە دە ۇلتتىق قاسيەتتەردى بارىنشا باتىل ەنگىزۋ كەرەك. بۇرىنىراقتا تىزە قوسىپ بىرگە جۇمىس ىستەگەن وزبەكالىمەن بىرگە: «تاربيەنىڭ ەڭ ۇلكەنى, ەڭ ماڭىزدىسى – بالا تاربيەسى. بىزدە بالا تاربيەلەۋدىڭ باعزى زاماننان قالىپتاسقان ۇلتتىق ءداستۇرى بار. سول ادەپتىلىك قاعيدالارى بەرتىندە ءۇزىلىپ قالدى. بالاباقشاداعى بالالاردان باستاپ, مەكتەپ جاسىنداعى جاستارعا دەيىن ونەگەلىك تاربيە بەرۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن دايىندايىق», دەپ اقىلداسىپ, ازىرلەگەن ەدىك. ءسويتىپ, كەيبىرەۋلەردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ونى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا ارنايى قاراتىپ, قابىلداتقان ەدىك. پارتيا تاراعاننان كەيىن ەلگە, ۇرپاققا كەرەك دەگەن باعدارلامانىڭ قايدا قالعانى دا بەلگىسىز.
وتانشىلدىق, ۇلتجاندىلىق دەگەننىڭ ءوزى قايدان شىعادى؟ قانشا جەردەن پاتريوتتىق تاربيە دەي بەرگەنمەن, ودان وتانشىلدىق رۋح پايدا بولمايدى. قازىرگى جازىلىپ جاتقان وقۋلىقتاردىڭ كوبىسىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ انا تىلىنە, تۋعان جەرىنە, بابالاردان قالعان اسىل مۇرالارعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزۋ ارقىلى عانا وتانشىلدىق سەزىمىن وياتا الامىز. يدەولوگيامىزدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك.
جاستار اراسىندا ۇلتتىق رۋحتان, ۇلتتىق قاسيەتتەن ايىرىلعان وتانسىزداردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى دا الاڭداتادى. ۇلتىن ۇلىقتاي الماعانداردان, ۇلتتىق سەزىمى, ۇلتتىق نامىسى جوقتاردان نە ءۇمىت كۇتۋگە بولادى؟ ەل بولىپ, جۇرت بولىپ جاستاردى وزگەگە ەمەس, ونەگەگە; ءتالپىشتىككە ەمەس, تاربيەلىلىككە; كورگەنسىزدىككە ەمەس, كورەگەندىلىككە; ادەپسىزدىككە ەمەس, ادەپتىلىككە; قاتىگەزدىككە ەمەس, مەيىرىمدىلىككە; تەكسىزدىككە ەمەس, تەكتىلىككە; وپاسىزدىققا ەمەس, وتانشىلدىققا باۋلي الساق بولار ەدى. ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە يەسى سەنسىڭ دەپ ۇيرەتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ نامىسىن جانىپ, تۋعان جەر, مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن مىقتاپ قالىپتاستىرا الساق بولار ەدى.
قازاق بولىپ تۇتاسىپ, ۇلتتىق دەڭگەيگە تەزىرەك كوتەرىلمەسەك, وركەنيەتكە دە ىلەسە المايمىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز سىيلاماساق, ءوزىمىزدى ءوزىمىز قادىرلەمەسەك, سىرتتان كەلىپ ءبىزدى ەشكىم جارىلقامايدى. كۇنى كەشە جۇرتتىڭ ابىرويى, ار-وجدانى, ءتاربيەشى-تالىمگەرى, ماقتانىشى, ايبارى بولعان جازۋشىلار دا ءوزارا ايتىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى قارالاۋدى ونەرگە اينالدىرىپ الدى. اقىلشىسى جوق ەل ازادى, يەسى جوق جەر ازادى, قولداماسا ەر ازادى, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولتىقتان دەمەپ, قولداپ, جاراسىپ جۇرسەك جاراسادى. قانى تازا حالىق ەدىك, جان تازارسا, ار تازارسا بولار ەدى. جاسامىستارىمىز الجىماي, دۇرىس قارتايا بىلسەك جارار ەدى.
ارعى-بەرگى زاماندا وپىق جەسەك, الاۋىزدىقتان وپىق جەگەن حالىقپىز. زامانىمىز تۇزەلگەن كەزدە وتكەنگە دە, بۇگىنگە دە كۇڭكىلدەي بەرمەي, ەندىگى جەردە ءبارىمىز دە ۇلتتى ۇيىستىرۋ جاعىنا شىعىپ, اتالاردان قالعان اسىل ونەگەنى, جاقسى ءداستۇردى مۇرات ەتىپ, ۇلتقا ۇيىتقى بولعانىمىز, ءسويتىپ ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي ىنتىماقتى بولعانىمىز ءجون.
ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ قازاقتىڭ مىنەزىن, مەنتاليتەتىن, كىسىلىگىن جان-جاقتى اشۋىمىز كەرەك. حالىقتى قامشىلاۋىمىز كەرەك. ءوز الدىنا پارتيا قۇرىپ ءجۇرگەندەردىڭ دە دەنى كەشە جوعارى بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعاندار, بۇگىندە بيلىككە وكپەسى قارا قازانداي بولىپ جۇرگەندەر. بيلىكتىڭ بيىگىنە شىققانداردىڭ دا كوبىسى حالىقتىڭ قامىن ويلاۋدان گورى ءوز بيزنەسىن قورعاۋمەن الەك بولىپ ءجۇر. ەلىم دەپ, جەرىم دەپ شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, التىن باسىن بايگەگە تىگىپ جۇرگەن ەلباسىنىڭ ءوزىن دە تۇسىنەتىن جاندار كوپ ەمەس. دۇنيە جيعاندار, پىسىقايلار كوبەيدى. قيىرداعى اۋىل اكىمىنەن باستاپ وبلىس اكىمىنە دەيىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن دەپ سويلەيتىندى شىعاردى. قۇددى ءبىر ەلباسى تاپسىرما بەرمەسە جۇمىس ىستەمەيتىندەي. «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەندەي, اكىمدەر ەڭ الدىمەن سول ورىندا حالىققا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن وتىرعانىن ۇمىتپاعانى ءجون.
بىزگە قازىر ەلدىڭ تاعدىرى – ءوزىمنىڭ تاعدىرىم دەپ قارايتىن, ۇلت مۇددەسىن, مەملەكەت تۇتاستىعىن جوعارى قوياتىن قايراتكەرلەر كەرەك. قىزمەت بەرسە ماقتاعاندى, قىزمەتتەن كەتسە داتتاعاندى ادەتكە اينالدىرماۋ كەرەك.
توقسان تاراۋ ءدىنىمىز بار, توماعالى ءتىلىمىز بار; شۋاق شاشقان كۇنىمىز بار, اسقاقتاعان ءۇنىمىز بار; جەلبىرەگەن بايراعىمىز بار, شەتسىز-شەكسىز ايماعىمىز بار; قورلاسا دا قۇلاماعان, جابىقسا دا جىلاماعان, اش كۇنىندە سۇراماعان اياۋلى حالقىمىز بار; ىنتىماقتى بىرلىگىمىز بار, بەرەكەلى تىرلىگىمىز بار ەلمىز, اللاعا شۇكىر دەيىك.
الاسا شىڭمەن تالاسا المايدى, بيىك ەشقاشان الاسارمايدى, ارامدىق ادالدىقپەن جاراسا المايدى; ادامنىڭ جامانى ءبىر-بىرىنە قاراسا المايدى; قىنا تاسقا قونادى, باق-داۋلەت جەتەككە جۇرمەيدى, ول تەك باسقا قونادى. ادەپتەن وزباعان, بوسقا قۇلاشتى سوزباعان, قاراپ ءجۇرىپ توزباعان جاقسى. داۋلەتسىز باق بولمايدى, قادىرسىز تاق بولمايدى, جاڭىلمايتىن جاق بولمايدى, – اللادان سۇراپ, ابايلاپ باسىپ, انىق سويلەپ جۇرەيىك. تۋرالىقتىڭ تۋىن ۇستاپ, كىسىلىكتىڭ جولىنان تايمايىق, ۇلتتىق قاسيەتىمىزدەن, كىسىلىك كەلبەتىمىزدەن اينىمايىق; كەلەشەكتىڭ ءۇمىتىن اقتايىق, ەلدىگىمىزدى ساقتايىق, الەۋمەت!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.