اتاجۇرتقا ارقا سۇيەيمىن
قۇرىلتايعا قىرعىزستان اتىنان دەلەگات بوپ قاتىسىپ وتىرعانىما وتە قۋانىشتىمىن. ايىرقالپاقتى اعايىنداردىڭ اراسىنان اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىشىمىزدى ارقالاپ, وسىندا ون ەكى قازاق كەلدىك. جيىننان ارقايسىمىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ كۇتەرىمىز بار. ءتىپتى, وسى جيىندا شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەردى ايتپاعاندا, وسىندا كەلىپ, قانداستارىمىزبەن تانىسىپ-ءبىلىسىپ قايتقاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! مەن العاش رەت تۇركىستاندا وتكىزىلگەن ەكىنشى قۇرىلتايعا قاتىسقانمىن. ۇشىنشىسىنە كەلە المادىم. ويتكەنى, ەلدە ساياسي ناۋقان ءوتىپ جاتقان. ال ەندى مىنا قۇرىلتاي تىڭ سەرپىنمەن وتەدى دەگەن سەنىمدەمىن. قازاقستاننىڭ جەرى كەڭ, پەيىلى كەڭ. دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتا دا ءوزىنىڭ ورنى, ايتار ويى بار ەل ەكەنىن دالەلدەپ جاتىر. سول سياقتى جەر جۇزىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىن دا ەسىنەن شىعارمايدى. ءبىزدىڭ ۇلكەن اتامىز 30-شى جىلداردا سارىارقا وڭىرىنەن كەتكەن ەكەن. سوندىقتان بايىرعى اتامەكەنىمىزگە ارقا سۇيەپ, جاقسىلىعىنا قۋانىپ وتىرامىز. بالالارىم ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى. قازاقتىڭ مادەنيەتىنەن, اتا-بابا سالتىنان قول ۇزبەسىن دەپ ادەيى وسىندا وقىتىپ جاتىرمىن. ايتپەسە, قازىر رەسمي دەرەك بويىنشا, قىرعىزستاندا 36 مىڭعا جۋىق قازاق بار ەكەن. كوپشىلىگىمىزدىڭ ءتىلىمىز قىرعىز, ورىس تىلدەرىنە بەيىم. ويتكەنى, وندا ارنايى قازاق تىلىندەگى مەكتەپ, اقپارات الاتىن باسىلىمدار جوق. ءوزىم جوعارعى كەڭەسكە ەكى رەت دەپۋتات بولعام. قارجى پوليتسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم. قازىر ەلدەگى «جاسىلدار پارتياسىنىڭ» ليدەرىمىن. قايدا جۇرسەم دە اتامەكەنگە دەگەن ىنتىزار سەزىمىمدى وشىرگەن ەمەسپىن.
ەركىن بولەكباەۆ. (قىرعىزستان)
* * *
وتان وسى جەردەن باستالادى
مەن قىتايدىڭ التاي ايماعىنان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ارنايى كەلدىم. وسىنداي ۇلكەن دەڭگەيدەگى اۋقىمدى شاراعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك العانىما وتە قۋانىشتىمىن. الەمگە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتارعا قاتىستى ايتقاندا, كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ باسى قىلتياتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە ءبىز مىنانى ەستەن شىعارماساق ەكەن: ول ەڭ الدىمەن ەل-ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ, مادەني بايلانىستى جاقسارتۋ. سەبەبى, باستى ماسەلە – بارلىق ەلدەگى قازاقتاردىڭ ءوزارا مادەني بايلانىسىنىڭ ورنىعىپ, جاندانۋىندا عوي. سوندىقتان, قۇرىلتايدا, مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر قوزعالسا دەگەن ويىمىز بار.
ءوزىم كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەنمىن. قازىر قۇرمەتتى دەمالىستامىن. ءبىر بالام وسى قازاقستاندا تۇرادى. كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. قازاقستانعا كەلىپ جاتقان باسقا دا اعايىن تۋىستارىم بار.
قازىر ءاربىر ازامات قالاي, قاي جەردە تۇرعىسى كەلسە, سول ادامنىڭ ءوز ەركى, ءوز قۇقىعى بار. ءبىر جاعىنان, ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە كەلۋ وڭاي ەمەس. ماسەلەن, ءوز تاريحي اتامەكەنىنە ورالامىن دەيتىن قانداستارىمىزدىڭ الدىنان كەيدە ۆيزادا, قونىستانۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە قيىنشىلىقتار, كەدەرگىلەر كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. وسىنداي ماسەلەلەر شەشىلسە, «اتامەكەنىم» دەپ كەلەتىن قازاقتاردىڭ ءبىر جەرگە قينالماي, ورنالاسۋىنا جاعداي جاسالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. وزگە ەلدە تۇراتىن ازاماتتار قازاقستانعا ءوزىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن تاستاپ, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتقاننان, سول تۇرمىستارىن جاقسارتامىز دەگەن نيەتپەن كەلمەيدى. ولاردىڭ ءوز تۇرعان جەرلەرىندەگى جاعدايلارى جاقسى. قازاق جەرىنە ولار اتامەكەنگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارقالاپ, «وتانىم» دەپ كەلەدى.
ءنۇريلا قىزقانقىزى. (قىتاي)
* * *
ءبۇتىننىڭ ءبىر بولشەگىمىز
استانا تورىندە وتەتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا موڭعوليانىڭ بايانولگي ايماعىنان ارنايى كەلدىك. بايانولگي ايماعىندا ماماندى وقىتۋ وندىرىستىك ورتالىعى دەيتىن مەكەمە بار. سول ورتالىقتا قوعامتانۋ پانىنەن ساباق بەرەمىن. ولەڭ جازامىن. سوندىقتان, ءبىر جاعىنان قۇرىلتاي ۇيىمداستىرعان ءمۇشايرا بايگەسىنە قاتىسپاق نيەتپەن دە كەلىپ وتىرمىن. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەشقانداي كەدەرگىسىز اتامەكەنگە كەلىپ جاتىرمىز. وعان قۋانىشتىمىز.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ نەگىزگىسى – كوشى-قون ماسەلەسىنە قاتىستى بولۋى كەرەك. سەبەبى, اتامەكەندەگى كوشى-قون ماسەلەسى قانداي جۇيەدە ءجۇرىپ جاتقانى جايلى ءبىلىپ تە, ەستىپ تە وتىرمىز. ۆيزاعا قاتىستى دا ءبىراز كەمشىلىكتەر بار. ولار دا ەسكەرىلسە ەكەن.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە, جاستارعا قاتىستى دەر ەدىم. بۇگىندە قازاقستانعا عىلىم قۋىپ كەلەتىن جاستار از ەمەس. سولاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.
ءوزىم استاناعا 10 جىلدان كەيىن كەلىپ وتىرمىن. 2001 جىلى ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن بىتىرگەنمىن. قازاقستانعا ءبىرلى-جارىم تۋىستارىم كەلگەن. ولار استانادا تۇرادى. قازاقستانعا قونىستانعاندارىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى.
اتامەكەنگە كەلگەندەگى اسەرىم جوعارى. ەل ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىن. وسى ساپارىمدى پايدالانىپ, قازاقستانداعى بارشا قازاقتارعا, وزىممەن بىرگە وقىعان دوستارىما سالەم جولداعىم كەلەدى.
جانات بوقاش ۇلى. (موڭعوليا)
* * *
ۆيزا ماسەلەسى جولعا قويىلسا دەيمىز
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بۇرىنعى قۇرىلتايلارىنا دا, ياعني 1992 جىلى وتكەن تۇڭعىش قۇرىلتايعا جانە 2005 جىلى ۇيىمداستىرىلعان 3-ءشى قۇرىلتايعا داقاتىسقانمىن. جالپى مەن تاريحي وتانىما قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن, 1992 جىلى كەلدىم. ودان كەيىن دە اتامەكەنگە تالاي مارتە كەلىپ-كەتىپ ءجۇردىم. ۇلىبريتانيادا 1986 جىلدان بەرى تۇرامىن. وتباسىم, ۇل-قىزىم بار.
قازىر ۇلىبريتانياداعى قازاق قوعامىنىڭ جەتەكشىسىمىن. بۇل قوعامدى 2003 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلەمىن. قوعامنىڭ ماقساتى – سول جەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءتىلىن ساقتاپ قالۋعا, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا, قازاق جاستارىنىڭ ساناسىنا وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندىكتەرىن سىڭىرۋگە, قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرلەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز وسى باعىتتا ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرامىز. عالىمداردى شاقىرامىز. قازاقستان تاريحى, ۇلتتىق مادەنيەت تۋرالى ءار ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار وتكىزەمىز.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا كوپ جەردەن, اتاپ ايتقاندا 33 مەملەكەتتەن قازاقتار كەلىپ جاتىر. ال سول ءار مەملەكەتتەن كەلگەن دياسپورانىڭ وزىنە ساي پروبلەمالارى بولاتىنى انىق. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادان كەلەتىن قازاقتار ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ول قازاق ءتىلى. ارينە, قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن قاۋىمداستىق ارقىلى ۇلكەن كومەكتەر الىپ جاتامىز. ءبىلىم جاعىنان دا, قازاقشا وقۋ جاعىنان دا قاۋىمداستىق تاراپىنان بولسىن, ەلشىلىگىمىز تاراپىنان بولسىن قولداۋ بار. كىشىگىرىم قازاقشا ۇيرەتەتىن مەكتەبىمىز دە جۇمىس ىستەپ جاتىر. الايدا, ءتىلدى ۇيرەنۋگە ورتا كەرەك قوي. ال ورتا بولماعاننان كەيىن, ءتىل ۇيرەنۋ جاعى قيىندىق تۋعىزىپ جاتاتىنى بەلگىلى. سەبەبى, جاستار بار بولعانى ءبىر-ەكى ساعات قانا قازاقشا ساباق الادى. ال بۇل ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. سوندىقتان, وسى ماسەلەنىڭ ءوز جۇيەسىن تاپقانىن قالايمىز.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە, ۆيزاعا كەلىپ تىرەلەدى. سەبەبى, بۇل پروبلەما ازداعان قيىندىق تۋعىزىپ جاتاتىنىن جاسىرمايمىز. ۇلىبريتانيادا تۋىپ-وسكەن, بىراق كەيىننەن قازاقستاندا جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن, وسىندا كەلىپ-كەتىپ ءجۇرگىسى كەلەتىن جاستاردىڭ ۆيزا الۋ ماسەلەسىندە ءبىراز قيىندىقتار بار. بۇل ماسەلە ەلشىلىكتەرگە قاتىستى ەمەس, كوبىنەسە زاڭ بويىنشا ۆيزا الا الماي جاتامىز. سوندىقتان, زاڭ جاعىنان جەڭىلدىكتەر ويلاستىرىلسا, دۇرىس بولار ەدى.
قازىرگى تاڭدا جاستارىمىز بىرتىندەپ وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا كەلىپ جاتىر. وتكەن جىلدارى قازاق قوعامىنىڭ باستاماسىمەن الماتىعا ۇلىبريتانيادا تۋىپ-وسكەن 3 جاس كەلگەن بولاتىن. قازىر ولار كومپيۋتەر, جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ياعني, وزگە ەلدە جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ قازاقستانعا كەلسەم دەگەن نيەتى وڭ.
سمايىل كەسيدجە. ( ۇلىبريتانيا)