ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ IV قۇرىلتايىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە كونگرەسس-حولدا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ليبرەتتوسىنا جازىلعان ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ەكى ءبولىمدى «قىز جىبەك» وپەراسىن ۇسىندى.
شارتاراپقا قىز جىبەكتىڭ اسقان سۇلۋلىعى, كوركىنە ساي اقىل-پاراساتى جايىندا اڭگىمە جايىلىپ, جار تاڭداۋعا تالپىنعان باتىرلار مەن باعلاندار بوي كورسەتەدى. كوركەمدىگىنە كوزدەرى تالىپ, كوڭىلدەرى اۋدەم جەرگە ۇزاعان كەيبىرەۋى كەرى قايتىپ كەتۋگە تاۋەكەلدەرى جەتپەي, جاقىننان ءسوز ارناۋعا جۇرەكتەرى داۋالاماي دىڭكەلەپ, كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر. سەبەبى, جىبەكتەي ارۋدىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ, ۇناۋ ءالى جان بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەگەن. بىراق تا ادالدىق پەن قياناتتىڭ, ءسۇيىسپەنشىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ قاشاندا ءبىر-بىرىمەن جاعالاسىپ جاتۋى زاڭدىلىققا اينالعان زاماندا ورەكپىگەن وكتەمدىكتەن ورەسكەل ءىس-ارەكەت ءورىلىپ وتىراتىن. سونداي وكتەم ءۇندى بەكەجاننىڭ (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانات شىبىقباەۆ) ساحنالىق كەلبەتى مەن كەڭ دياپازوندى داۋىسى سپەكتاكلدى تاماشالاپ وتىرعان كورەرمەندى وزىنە بىردەن باۋراپ الىپ كەتتى. قىز جىبەك (قر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جاننات باقتاي) بەينەسىنىڭ ساحنا تورىنەن قوس اققۋمەن بىرگە كولبەپ ءوتۋى اسەرلى جەتىپ, قوناقتار حالقىمىزدىڭ ەتنوگرافيالىق باي مۇراسىنا تۇشىنا دەن قويدى.
اتى اڭىزعا اينالعان ارۋدى ءوز كوزىمەن كورۋگە الىستان ات ارىتىپ تولەگەننىڭ (جان تاپين) جەتكەن ساپارى, الدىنان قاۋمالاپ كوپ قاۋىمنىڭ قارسى الۋى وتە سالتاناتتى. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي اجىراماس دوسى شەگەنىڭ مۇندايدا الدىنان شىعىپ, جىر مارجانىن سورعالاتاتىن ادەتى. شەگە بەينەسى (بەيىمبەت تاڭارىقوۆ) قاشاندا ءوزىنىڭ ءتاتتى اۋەزىمەن وسىلاي جۇرت قۇرمەتىنە يە بولسا, قامقا (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قورلان قاليلامبەكوۆا), ءدۇريا (حالىقارالىق فەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى دينا قابىكەەۆا), قارلىعاش (حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى ايزادا كاپونوۆا), باتسايى (گۇلنار ايگەلدينا) مەن بازارباي ء(ومىرجان قادىروۆ) رولدەرى دە ساحنالىق شىعارمانىڭ شىمىر تۇيىندەلۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتادى. شەتتەن كەلگەن باۋىرلاردىڭ الدىنا ارينە, اسىل مۇرالارىمىزدىڭ, جىر-داستاندارىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارىن, ساحنالىق تۋىندىلاردىڭ شۇرايلىسىن ۇسىنۋ ەجەلدەن بار ءداستۇر دەسەك, وسىلاردىڭ اراسىنان «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ ەلەنۋى بەكەر ەمەس.
وسى شارانىڭ بارىسىندا يراننان كەلگەن ءجۇسىپ شادحان ەسىمدى باۋىرىمىزدى اڭگىمەگە تارتىپ, حال-جاعداي سۇراستىق. جيىرما التى جاسار جىگىتتىڭ اتاقونىسقا كەلسەم دەگەن ارمانىن ءوز اۋزىنان ەستىگەندە, مۇنداي شالعايدا قانشاما قانداستارىمىز اتامەكەنىن اڭساپ ءجۇر دەگەن سۇراق كوكەيگە كەپتەلگەن. ءوزى سپورتپەن اينالىساتىن ول قول كۇرەسىنەن يراندا چەمپيون اتاعىنا يە بولىپ, ءۇش جىل بۇرىن قازاق جەرىندە وتكەن سايىسقا قاتىسىپ قايتىپتى. «قۇرىلتايعا التى ادام بولىپ كەلدىك, – دەدى سپورتشى ءجۇسىپ. – مۇندا كەلگەلى دوس كوڭىلدى باۋىرلارىمىزدىڭ ىستىق قۇشاعىنا ورانىپ, زوبالاڭ جىلدارى زورلىقپەن كوشىپ كەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ كوشىن كەرى قاراي بۇراتىن كەزدىڭ كەلگەنىنە كوز جەتكىزۋدەمىز. «قىز جىبەك» وپەراسىن تاماشالاپ وتىرعاندا ويعا قاتتى بەرىلىپ كەتىپپىن. تۋعان جەردەن الىستا ءجۇرىپ قانشاما بايلىعىمىزدان شەت قالىپ قويىپپىز. قاراپ وتىرسام, ودان حالقىمىزدىڭ بۇكىل قازىناسى تابىلادى. ءوزىمىز بىلمەسەك تە, بۇرىنعى كونە كوزدەردىڭ ىڭىلداپ ايتىپ وتىراتىن كەيبىر اۋەندەرىن الگىندە عانا ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ, تاڭعالدىم».
قىرعىزستاننىڭ ىستىقكول ءوڭىرىندە اكىمنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن المابەك نۇرعازيەۆكە «قىز جىبەك» تۋرالى نە بىلەسىڭ دەپ سۇراق قويۋىمىز ارتىقتاۋ. قىرعىز-قازاق ءبىر تۋعان دەمەكشى, ەجەلدەن «توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان» حالىقتىڭ اراسىندا جۇرگەن قازاق بالاسى ءوز-ءوزىن جوعالتىپ, ءتىلى مەن داستۇرىنەن قول ءۇزىپ قالماسىنا سەنىمدىمىز. ويتكەنى, اكىم المابەكتىڭ باسىندا ەۋروپادا تۇراتىن قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا ءتونىپ تۇرعان ءتىل بىلمەۋ قاۋپى جوق. ودان «قىز جىبەك» وپەراسىنان العان اسەرىن ايتىپ بەرۋىن سۇرادىق: «وپەرا نەگىزىنەن ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا, بىزگە كەشتەۋ كەلگەن ونەر بولعاندىقتان, مۇنىڭ ونى-مۇنى كەم-كەتىگىنە بۇرىن كەشىرىممەن قاراۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايتىنمىن. الەم كلاسسيكالارىمەن شىركىن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق وپەرامىزدىڭ تەرەزەسى قاشان تەڭەسەر ەكەن دەگەن ارمان ۇشقىنى سانامدى سان-ساققا جۇگىرتەتىن. بۇگىن مىنا جاس ۇجىمنىڭ, ەلوردالىق تەاتردىڭ ونەرىن كورىپ وتىرىپ, سول ويلارىمنىڭ بارىنەن باس تارتامىن. قازاقتىڭ ۇلتتىق وپەراسى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ەكەن» – دەدى ول وسى سالانىڭ مامانىنان كەم ءسويلەمەي.
وزگە ەلدە جۇرسە دە انا ءتىلىن ۇمىتپاعان قانداستاردى ويلانتاتىن جايتتەر از ەمەس, سونىڭ ىشىندە, ءاسىرەسە, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كەۋدەسىنە انا ءتىلىنىڭ ءدانىن سەبۋ قيىنداپ بارادى. سول سەبەپتى دە كەي جاستار تىلگە شورقاق. وسى قۇرىلتايدا شەتتەگى قازاقتاردىڭ كوكەيىنە ءتۇيىلىپ كەلگەن وسى تاقىلەتتەس ءبىراز تۇيىندەر بار ەكەنىن اڭعاردىق. ول ءۇشىن كەلەشەكتە نە ىستەۋ كەرەك دەگەن جانايقايدى جاناردان اتقىلاعان ساعىنىش جاسىنىڭ ءوزى-اق جەتكىزىپ تۇرعانداي. تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىنان كەلگەن ياسىم قۇلت ۇلىش ەسىمدى قانداسىمىز قازاقستانعا قونىس اۋدارعان باۋىرلارى بار ەكەنىن ايتتى. اراداعى بارىس-كەلىس سوعان قاراعاندا, ءۇزىلمەسىنە سەنىمدى. بۋحگالتەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ياسىم باۋىرىمىز ءوزى تۇراتىن قالادا 15-20 مىڭداي قازاق ءومىر سۇرەدى دەگەن ماعلۇماتتى العا تارتتى. «ولاردىڭ ءبارىنىڭ تۋعان جەر دەگەندە جۇرەكتەرى سابيشە ءلۇپىلدەپ قويا بەرەتىنىن از سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن» – دەيدى ول. ءبىز ودان «قىز جىبەك» وپەراسىنان قانداي اسەر الىپ شىقتىڭ دەپ سۇرادىق. «مەن قازاقتىڭ مۋزىكاسى ءدال وسىنداي دياپازونى كەڭ, الۋان بوياۋلى دەپ ەشقاشان ويلاعان ەمەسپىن. قازاقتىڭ دومبىراسى مەن حالىقتىق نەگىزدەگى شىعارمالارى تۋرالى تام-تۇم بىلەتىنمىن, ال وسىنداي ءتول وپەرالار توردە تۇراتىنىن, قازاقستاندا ءۇش بىردەي وپەرا جانە بالەت تەاترى بار ەكەنىن وسى كەلگەندە ەستىپ-ءبىلدىم. «قىز جىبەك» وپەراسىن مەن الەم كلاسسيكالارىمەن تەڭ قويا الامىن. ونىڭ ۇستىنە ون بەس جىلدىق تاريحى بار قالانىڭ مادەنيەتىن عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان الەمدىك جاۋھارلاردىڭ استانالارىمەن قالاي سالىستىرارسىڭ؟ سوعان قاراماستان, قازاق ەلىنىڭ گۇلدەنىپ, كوركەيگەن كەيپىنە ءبۇگىندە الەم قىزىعا كوز تاستايتىن بولدى. مەنىڭ دە كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە وسى شاھارعا قونىس اۋدارىپ كەلىپ قالۋىم عاجاپ ەمەس», دەدى ەسەپشى ياسىم.
...اسپان مەن جەردىڭ اراسىن ءبىر اۋەن جالعاستىرىپ تۇر. اتاقتى «گاككۋ» ءانى بىردە باياۋلاپ, ەندى بىردە ءورشي جايىلىپ بارادى. ماڭگىلىك ماحاببات حيكاياسىن جىرلاعان دۇنيەنىڭ بۇگىنگى قوناقتاردىڭ جۇرەگىنە ەرەكشە جاقىن بولاتىن تۇسى ءدال وسى جەرى. ماحاببات دەگەن ۇلى سەزىم. تۋعان جەرگە ولاردى الىپ كەلگەن سول كىرشىكسىز ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى ەكەندىگىنە ەش ءشۇبا كەلتىرە المايسىز.
قاراشاش توقسانباي.