شەكارا شەگەندەۋدەگى قازاقستان تاجىريبەسى

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تەرەڭىنەن ءتۇسىنىپ, عاسىرلار تو­عىسىندا ايماقتاعى گەوساياسي جاعد­اي­دىڭ كۇردەلەنە تۇسەتىندىگىن الدىن الا بول­جاپ, كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شە­كارا سىزىعىن انىقتاۋعا باسا نازار 

اۋ­دارعانىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان شە­كا­را تۇيتكىلدەرىن حالىقارالىق تا­لاپ­تارعا ساي تۇتاستاي شەشىپ الدى دەۋگە نەگىز بار. مۇنى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبى­رىنە جاتقىزۋعا ابدەن بولادى. 

ستوكگولمنىڭ بەيبىتشىلىك ماسەلە­لە­رىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇرگىزگەن زەرت­تەۋلەرى بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا الەم­دە قۇرلىقتاعى شەكارالاردىڭ 25 پاي­ىزى تولىق انىقتالماعان كورىنەدى. سون­داي-اق, اتالعان ينستيتۋت سوڭعى كەزدەگى قاقتىعىستاردىڭ 15 پايىزى شەكارالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەۋىنەن تۋىنداپ وتىرعانىن, شەكارالىق تالاستان شىققان قاق­تىعىستاردىڭ جالپى سانى 95-كە جەت­كە­نىن مالىمدەدى. وسىدان-اق شەكارانى ناق­تىلاپ, زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىپ الۋدىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە بو­لادى. 

جالپى, قازاقستان اۋماعى بەس مەم­­­لەكەتپەن شەكتەسەدى: قىتاي (شەكارا ۇزىندىعى شامامەن – 1 783 كم), قىر­عىز­ستان (1 257 كم), وزبەكستان (2 351 كم), تۇرىكمەنستان (458,3 كم), رەسەي (7 548 كم). 

قازاقستان وزىمەن شەكتەسەتىن اتالعان ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى حا­لىق­ارالىق-قۇقىقتىق رەسىمدەۋدە بايىپ­تى ساياسات ۇستانعانى تالاس تۋدىرمايدى. ماسەلەن, قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارامىزدى حالىقارالىق-قۇقىقتىق رەسىمدەۋ ۇدەرىسىندە دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كە­لىس­سوزدەر 1992-1998 جىلدار ارالىعىندا ءوتىپ, دەماركاتسيا تولىعىمەن 2002 جىلى اياق­تالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن جانە ونىڭ شەكارالىق بەل­گىل­ەر­مەن بەلگىلەنۋىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ بەرگەن حالىقارالىق شارتتار جاسالدى. بۇل دەماركاتسيالاۋ پروتسەسىن ەكى ەل ارا­سىن­داعى قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شە­كاراسى تۋرالى 1994 جىلعى 26 ساۋىردەگى كەلىسىمنىڭ 4-بابىنا سايكەس تاراپتاردىڭ ءبىر­لەسكەن دەماركاتسيالىق كوميسسياسى ءجۇر­گىزدى. پروتسەسكە 2002 جىلعى 10 مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي مەم­لەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىن دەمار­كا­تسيالاۋ تۋرالى حاتتامانىڭ بەكىتىلۋى ار­قىلى نۇكتە قويىلدى.

قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسى 2000-2002 جىلدار ارالىعىندا وتسە, قازاقستان-تۇرىكمەنستان  شەكاراسىن دەلي­ميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 2000-2001 جىلدارى جۇرگىزىلدى. وسى جەردە كۇنى كەشە تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاقستانعا مەم­لە­­كەتتىك ساپارى كەزىندە قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. ءسوي­تىپ, ەكى ەل اراسىندا شەكارا ماسەلەسى ءتۇ­پ­كىل­ىك­تى شەشىلدى. 

ال قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 جىلدىڭ قاراشاسى مەن 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا ءوتتى.

ال قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىن ناقتىلاۋ ۇدەرىسى 1999 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن جالعاستى. ناتيجەسىندە, 2005 جىل­دىڭ 18 قاڭتارىندا ماسكەۋ قالا­سىن­دا قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋ­رالى شارتقا ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويدى. وسىلايشا, ەلىمىز ءوزىنىڭ قۇر­لىق­تاعى شەكاراسىن قۇقىقتىق, رەسىمدەدى. ەكى كورشىسى قىتايمەن, تۇرىكمەنستانمەن تو­لىق رەسىمدەپ بىتسە, قالعان ءۇش كورشىمەن دە كوپ كەشىكپەي دەماركاتسيالاۋ شارتى ج­اسالاتىنى كۇمانسىز. 

ارينە, مۇنىڭ بارلىعى ايتۋعا جەڭىل. بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي بول­عان جوق. ءبارىنىڭ تابىستى اياقتالۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەش­­قاشان ۇمىتىلماۋى ءتيىس. جوعارىدا ءسوز بولعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ وڭتاي­­لى شەشىلۋىندە, اسىرەسە, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق قو­عام­داس­تىقتاعى اسقاق بەدەلى مەن ەلى­مىز­دىڭ ءجۇي­ەلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعان كوپ­ۆەك­تور­لى سىرتقى ساياساتىنىڭ ىقپالى شە­شۋ­شى ءرول اتقاردى.

بۇگىندە قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە الەمدەگى اۋ­قىمدى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسا­لى­سۋدا. سونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدىڭ جاھان­نىڭ ىستىق نۇكتەلەرىندەگى قالىپتاسقان كۇر­دە­لى جاعدايلاردى رەتتەۋ باعىتىنداعى بىتىمگەرشىلىك باستامالارى, ناقتى ءىس-قي­مىلدارى ادامزاتتىڭ كوز الدىندا. 

قورىتا ايتقاندا, قازاقستان – الەم تورىنە شىعىپ, بيلىك ايتۋىنا تولىق قۇقىلى مەملەكەت. حالىقارالىق ارەنادا جوعارى بەدەلگە يە بولۋىمىز, ەكو­نو­ميكامىزدىڭ دامۋى, سىرتقى جانە ءىش­كى ساياساتتاعى تابىستارىمىز ەلىمىزدىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قا­تىناس ورناتا بىلگەنىمەن تىكەلەي باي­لانىس­تى. ال كورشىلەرمەن وسىلايشا تاتۋ تۇ­رۋىمىزعا ولاردىڭ ەشقايسىسىمەن شە­كاراعا قاتىستى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ جوق­تىعى وزىندىك زور اسەرىن تيگىزىپ وتىر.