بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ەسىرتكىگە قارسى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل ورايدا اتالعان باعدارلامانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وعان قوماقتى قارجى ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 38 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. دەمەك, مول قارجى بولىنگەن سوڭ, كوپ جۇمىس تا اتقارىلۋى قاجەت. ەندەشە بۇل سالادا وسى كەزگە دەيىن نە تىندىرىلعانىن ءبىلۋ ءۇشىن ءىىم ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جانە ەسىرتكى اينالىمىن باقىلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارداق ەرسەيىتوۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ارداق جايداق ۇلى, 2004-2005 جانە 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا نەبارى 1,3 جانە 2,9 ملرد. تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. ال جوعارىدا اتالعان باعدارلاماعا قوماقتى قارجى ءبولىندى. بۇل ورايدا قانداي اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– باعدارلاما ەسىرتكى ترافيگىن باقىلايتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءبولىگىندە تارالعان ەسىرتكى ساتۋدىڭ جولىن كەسۋگە, سونداي-اق ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ, ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامداردى ەمدەۋ جانە وڭالتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سوعان وراي 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 8 مىڭ 800 ەسىرتكى قىلمىسى, ونىڭ ىشىندە 2 مىڭ 600 ەسىرتكى ساتۋ جانە 242 كونتراباندا دەرەگى انىقتالدى. زاڭسىز اينالىمنان 28,5 تونناعا جۋىق ەسىرتكى, ونىڭ ىشىندە 323 كگ. گەروين الىندى.
قابىلدانعان ءىس-شارالار ناتيجەسىندە ەسىرتكى قۇرالدارى, پسيحوتروپتىق جانە توكسيندىك زاتتاردى تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى جىل سايىن ازايۋدا, 2010 جىلى ەسىرتكى تۇتىنۋشىلاردىڭ جالپى سانى شامامەن 8 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعاندار 20 پايىزعا ازايدى. ىشكى ىستەر ورگاندارى 51 ەسىرتكى قىلمىسىن جاساعان 10 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى جويدى. ءسويتىپ, ەسىرتكى قىلمىسىنا بايلانىستى 242 قىلمىس ناقتى انىقتالدى. ال ەلىمىز اۋماعى ارقىلى وتەتىن ەسىرتكى ءترانزيتى ارنالارىن جابۋ شارالارىن قاراۋ ماسەلەسى 2010 جىلى ۇكىمەت وتىرىستارىندا بىرنەشە ءمارتە تالقىلاندى.
جالپى بارلىعى 28 ەسىرتكى ۇياسى جويىلدى. كوڭىل كوتەرۋ ورىندارىندا ەسىرتكى تاراتۋ ءجانە تۇتىنۋ دەرەگىنىڭ جولىن كەسۋگە ناقتى شارالار قابىلدانۋدا. جەدەل جانە رەيدتىك ءىس-ارەكەتتەردىڭ بارىسىندا وسىنداي 29 دەرەك انىقتالىپ, ولار بويىنشا 15 قىلمىستىق ءىس, ونىڭ 5-ەۋى ەسىرتكى ساتقانى ءۇشىن قوزعالدى. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 4 كوڭىل كوتەرۋ ورىندارىنىڭ قوجايىندارى تارتىلدى. قازاقستان اۋماعىندا ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن ۇستالعان شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ سانى دا ازايا ءتۇستى.
– شەتتەن اكەلىنەتىن ەسىرتكى زاتتارى نەمەن تاسىمالدانادى؟
– ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلار بارلىق كولىك قۇرالدارىن پايدالانادى. ءتاجىريبە كورسەتكەندەي, ەسىرتكىنىڭ 90 پايىزى اۆتوموبيل جانە تەمىر جول كولىكتەرىمەن جەتكىزىلەدى. ولار ەسىرتكىنى ءتۇرلى تاۋار اراسىنا, اۆتوموبيل ءجانە تەمىر جول كولىكتەرىنىڭ بوس جەرلەرىنە جانە وسى ماقساتقا دەپ ارنايى جابدىقتالعان ورىندارعا جاسىرادى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەسىرتكى قىلمىسىن تومەندەتۋ, حالىقتىڭ ناشاقورلىققا تارتىلۋ سانىن ازايتۋ باعىتىندا نە ىستەپ جاتىر؟
– بۇل باعىت بويىنشا كەشەندى شارالار قابىلدانۋدا. وسى ماقساتتا «دوپينگ», «كەندىر», «ارنا» جەدەل-الدىن الۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلدى. وعان قوسا ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. 2010 جىلدىڭ 12 ايى ىشىندە 9,3 مىڭ ساۋىقتىرۋ سيپاتتاعى ءىس-شارالار, ونىڭ ىشىندە 509 شارا, 415 سەمينار, 5991 ءدارىس جانە كەزدەسۋ, 541 دوڭگەلەك ۇستەل, 778 سپورتتىق جارىستار جانە تۋرنيرلەر وتكىزىلدى.
– ەسىرتكى ساۋداسىمەن كۇرەس بارىسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدە قانداي امالدار قاراستىرىلادى؟
– ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە اۋعانستان اۋماعىندا ەسىرتكىگە قارسى بەلدەۋ قالىپتاستىرۋدى جانداندىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءجانە قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتۋ ەقىۇ-عا ەلىمىزدىڭ ءتوراعالىق ەتۋى كەزىندە باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. قازاقستان 2007 جىلى بۇۇ-نىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن ءجانە اۋعانستاندا پرەكۋرسورلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان «تارسەت» وپەراتسياسىنا بەلسەندى قاتىستى. ال ءمۇددەلى مەملەكەتتەرمەن ديالوگتى كەڭەيتۋدىڭ باستى قادامى الماتى قالاسىندا قۇرىلعان ورتالىق ازيالىق اقپاراتتىق ءۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى بولىپ تابىلادى. اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋ بويىنشا قازاقستاندا ارنايى ۇيمەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. وندا ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا بىرقاتار جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ءبىرشاما قاراجاتتار ءبولۋ كوزدەلگەن.
– ەلباسىمىز ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءۇشىن باسىم ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ اتاپ كورسەتتى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قابىلداپ جاتقان شارالار سونداي-اق ەسىرتكىگە قارسى زاڭنامانى كۇشەيتۋ جانە ميگراتسيالىق اعىمدى تومەندەتۋ 2010 جىلى ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ مولشەرىن, ءاسىرەسە, گەرويننىڭ مولشەرىن قىسقارتتى. ەلىمىزدىڭ شەكارا اۋماعىندا جانە ەل ىشىندە ءىس-شارالاردى ءۇيلەستىرۋ كەزىندە ءىرى كولەمدە ەسىرتكى وتكىزۋشىلەر جانە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار جويىلدى, بۇل ەلىمىزگە ەسىرتكىنىڭ كەلۋىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ناتيجەسىندە ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ بارلىق جاس ساناتىنىڭ اراسىندا ءوسۋ سانى توقتادى. ەسىرتكىنى شامادان تىس تۇتىنىپ قايتىس بولعاندار سانىنىڭ دا ءتومەندەگەنىن بايقاۋعا بولادى. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس بويىنشا باعالاۋ كريتەريلەرىن ودان ارى قايتا قاراۋ بويىنشا ماقساتتى باعىتتالعان جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
– ۇستىمىزدەگى جىلعى جاعداي قانداي؟
– وسى جىلى ەسىرتكى قىلمىسىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ بويىنشا جۇمىستار ۇزبەي جالعاسۋدا. جىل باسىنان باستاپ رەسپۋبليكا بويىنشا 1326 ەسىرتكى قىلمىسى تىركەلدى, ونىڭ 734 فاكتىسى ەسىرتكى وتكىزۋ جانە 21-ءى كونتراباندا دەرەگى. 993 كگ. ەسىرتكى ونىڭ ىشىندە 50 كگ. گەروين الىندى. قىلمىستىق توپتاردىڭ ەسىرتكىنى تۇتىنۋ ءۇشىن پريتون ۇستاعان 11 دەرەگى انىقتالدى.
– ۇستالعاندار تۋرالى ناقتى مىسالدار كەلتىرسەڭىز ەكەن؟
– ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى ءىىد ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس باسقارماسى قاراعاندى وبلىسى بويىنشا ۇقكد بىرلەسىپ ساران تاس جولىنىڭ بۇحار جىراۋ داڭعىلىمەن قيىلىسىندا 41 جاستاعى جەرگىلىكتى تۇرعىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ۆاز-21140 اۆتوكولىگىن توقتاتادى. ونىڭ جانىنداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى 30 جاستاعى جولاۋشىدان سالماعى 5 كگ. 840 گر. گەروين تابىلىپ, تاركىلەندى. سول سياقتى سايرام اۋدانىنىڭ جىبەك جولى كەنتىندە ۆاز – 2106 اۆتوكولىكتەگى 22 جانە 41 جاستاعى وزبەكستان ازاماتتارى مەن 33 جاستاعى قازاقستان ازاماتىنان سالماعى 3 كگ. 112 گر. گەروين تابىلىپ, تاركىلەندى. ال قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇسمۇرىن ستانساسىندا ءجىىب-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرى «استانا-سانكت-پەتەربۋرگ» باعىتى بويىنشا پويىزدا استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنىنان 960 گر. گاشيش تاركىلەدى, ول ونى شەكارا ارقىلى رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوتكىزبەك بولعان.
– ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس تاۋقىمەتى شەكارالىق سيپاتقا يە, وعان تەك ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇيلەستىرىلگەن تاجىريبەسى نەگىزىندە بىرلەسكەن كۇش ارقىلى قارسى تۇرا الامىز.
– دۇرىس ايتاسىز. سوعان وراي ۇستىمىزدەگى جىلى ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ شەڭبەرىندە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس بويىنشا وكىلەتتىك بەرىلگەن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوتتى. شىۇ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە اسا ماڭىزدى اسپەكتىلەر بويىنشا كەلىسىلگەن شەشىم قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتەدى, ءوزارا پايدالى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق كەشەنىن دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى ءىس-قيمىل جاساسۋ شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتەگى ءبىردەن-ءبىر باعىتى بولىپ تابىلادى. وسى سالادا كوپ جاقتى بىرقاتار قۇجاتتار, ونىڭ ىشىندە زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى كۇرەستە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قابىلداندى. قازاقستان وسى ۇيىمنىڭ بەلسەندى ءمۇشەسى رەتىندە ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستە جۇيەلى شارالاردى قابىلداۋدا. اتالعان كەڭەستە 2011-2016 جىلدارعا ارنالعان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسى تالقىلاندى. ول ستراتەگيا ۇيىم كەڭىستىگىندە زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل جاساسۋ, ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ, ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامداردى ەمدەۋ جانە وڭالتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا باعىتتاردى انىقتايدى. ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيا شەڭبەرىندە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن كۇشى ەسىرتكىنىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستىڭ ءتيىمدى نىسانى بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.