ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاياۋداعى سايلاۋدا جارقىن جەڭىسكە جەتۋىنىڭ ءبىر سىرى – كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس مايدانى اشىلىپ, حالىقتىڭ ادىلەتتىلىككە سەنىمى ارتا تۇسكەندىگى, وسى ىسكە پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە نازار اۋدارۋى دەۋگە دە بولادى. قوعامدى ىشتەن ىرىتەتىن وسى ماسقارا قۇبىلىسپەن كۇرەس ءوزىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ تە وتىر. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك انتيكوررۋپتسيالىق رەيتينگتەگى كورسەتكىشىن بىردەن 45 ساتىعا جاقسارتتى. بۇل ارقىلى تمد بويىنشا قازاقستان عانا ۇزدىك ورىندى يەلەنىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى وسى ورگاننىڭ قۇزىرلى قىزمەتى ارقاسىندا قارماققا تەك “شاباقتار” عانا ەمەس, ءىرى “شورتاندار” دا ىلىگىپ, جەمقورلاردىڭ جەلىگى باسىلعانداي بولدى. وتكەن جىلى الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا پارا الۋ جاعدايلارى 28 پايىزعا كوپ انىقتالدى. سەگىز جۇزدەن استام سىبايلاس جەمقورلار ءىسى سوتقا بەرىلدى, ولاردىڭ اراسىندا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر كوپ بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلى جوعارعى سوتتىڭ التى بىردەي سۋدياسى قارماققا ءىلىندى. وسىنداي وراسان ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەمقورلىق قىلمىستاردان مەملەكەتكە كەلگەن 3,7 ميلليارد تەڭگە شىعىن قايتارىلدى. مىنە, وسى ەل, حالىق ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساتتىبەك وڭعارباەۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ قايتارۋىن سۇراعان ەدىك.
– ساتتىبەك وڭعارباي ۇلى, زامان اعىمىنا وراي قازىرگى ۋاقىتتا كەز كەلگەن ەلدىڭ اتىن دا شىعاراتىن, زاتىن دا ءوشىرەتىن جەمقورلىق بولىپ وتىر. جەمقورلىعى وراسان ەلدىڭ جاماندىعى جانىن جايلاعاندىقتان ونىڭ جوعارى ىزگىلىكتى ىستەر اتقارۋ قاتارىنا قوسىلۋى دا قيىن. بۇل تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماسى جانە قولدانىستاعى ارەكەتتەرىمىز دە ەڭ تيىمدىلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعانى كوڭىل قۋانتادى.
– ءيا, بۇگىنگى تاڭدا, ەلباسىمىز ايتىپ وتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. جەمقورلىق جايلاعان ەلدە ادىلەت سالتانات قۇرمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بىردە-ءبىر مەملەكەتتە بۇل قاۋىپتى كەسەلدىڭ بەتىن بىزدەگىدەي تەز قايتاراتىنداي امال ىسكە اسقان جوق. تەك ەكى جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جەتەكشى, وبلىستىق جانە قالالىق اۋقىمداعى بىرنەشە لاۋازىمدى تۇلعالار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇلاردىڭ اراسىندا اكىمدەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى بار. مينيسترلەر, ۆيتسە-مينيسترلەر, ءتۇرلى كومپانيا پرەزيدەنتتەرى مەن اگەنتتىك ءتورايىمى جانە ت.ب. لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە جەمقورلىعىنا بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. مۇنىڭ ءبارى, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, زاڭدارىمىزدىڭ جەتىلگەنى جانە سول زاڭعا سايكەس ءبىزدىڭ ارەكەتتەرىمىزدىڭ ناتيجەسى. بىراق ەندى شورتاندار قارماققا ىلىگىپ جاتقان كەزدە باسقا بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعالار مۇددەلىلىك تانىتىپ, ولارعا اراشا تۇسەتىن بولدى. بيىك مىنبەدەن ەلباسى بۇل ماسەلەنى دە قوزعاپ ءوتتى. تەرگەۋدىڭ ءالى اق-قاراسى شىعارىلماي جاتىپ كوررۋپتسيا بەلگىسىمەن قارماققا ىلىككەن جانعا جاقتاسىپ, ايىپسىز نەمەسە جازىقسىز دەپ سونىڭ عانا سويىلىن سوعىپ جوعارى دەڭگەيدە شۋ كوتەرۋ – زاڭعا قايشى ارەكەت. تەرگەۋ اياقتالعان سوڭ ونىڭ زاڭدىلىعىن پروكۋراتۋرا قاداعالايدى, سوت تالقىلايدى. سول كەزدە ادامنىڭ ايىبى بار ما, جوق پا ناقتى ايقىندالادى. جازىقسىز ايىپقا تارتىلعان بولسا, قارجى پوليتسياسىنىڭ تەرگەۋشىسى جاۋاپ بەرەدى. ال زاڭ ورىندارى شىنىمەن ونى ايىپتى دەپ تاپسا, وندا قىلمىسكەر قامالۋى كەرەك. بىراق بۇعان كەدەرگى جاساعىسى كەلەتىن ادامداردىڭ تۇپكى مۇددەسىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. سوندىقتان جەمقورلىقپەن كۇرەس قاشاندا ىمىراسىزدىقپەن جالعاستىرىلا بەرەتىندىگىن كىمدە-كىم جەتە ۇعىنۋى ءتيىس.
– دەمەك, حالىق ايتسا قالت ايتپايدى دەگەندەي, شەنەۋنىكتەر, اسىرەسە لاۋازىمدى تۇلعالار اراسىندا جەمقورلار كوپ دەگەن اڭگىمەنىڭ راستىعى قازىر كۇننەن-كۇنگە ايقىندالا تۇسۋدە. قولىنا سەنىپ تاپسىرىلعان بيلىكتى ارام نيەتىمەن الماستىرعان ادام عانا قالايدا اقشا جاساۋدىڭ جولىن جاعالايدى. سوندىقتان بۇل جولداعى ادامداردىڭ بارىنشا تەزدەتىپ انىقتالىپ, ۇستالىپ جاتقاندىعىن الەمدىك ساراپشىلار دا جوعارى باعالاپ وتىر عوي.
– ءيا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولىنداعى ىسىمىزگە باعا بەرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەمەس, حالقىمىز بەن حالىقارالىق ساراپشىلار قوعامى. جەمقورلارعا قاشاندا, ەڭ الدىمەن, حالىق قارسى. ال دۇنيەجۇزى مەملەكەتتەرىندەگى جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەيتىن «ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل» حالىقارالىق ۇيىمى قازاقستانداعى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بارىسىن ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇل ساراپتاما ورتالىعى دامۋشى ەلدەردىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيىن, قىلمىسپەن كۇرەس بارىسىن تارازى باسىنا تارتىپ, وزىندىك ولشەم ناتيجەسىن شىعارادى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ ىسىمىزگە ولار وڭ باعا بەردى. ونى سوڭعى جىلدارى كوررۋپتسيامەن ۇستالعان جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ سانى دا, ساپاسى دا دالەلدەيدى. ال حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ سونشاما باسىمدىق بەرىپ وتىرعانى ولاردى, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوررۋپتسياعا قارسى قولدانىلاتىن زاڭدارىمىزدىڭ دەڭگەيى قاناعاتتاندىرادى. جالپى بۇرىنعى تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى رەت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قابىلدانىپ, شىن مانىندە جۇزەگە اسقانى بەلگىلى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن ىسكەرلىك تازالىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2005 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ تىكەلەي ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ اتسالىسۋىمەن ەلىمىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ تولىققاندى جۇيەسى قۇرىلدى. اتاپ وتەرلىك ءجايت, وسى زاڭداردىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان.
كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسيالارىنا قول قويىلدى. بۇلار بىرنەشە ەلدىڭ قۇقىقتىق مۇددەسى كوزدەلگەن, مازمۇنى تەرەڭ قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. وسى قۇجاتتارعا ءبىز قول قويعاننان كەيىن سول ەلدەرمەن قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز قاجەت. ياعني, ءبىزدىڭ ەلدە بىرەۋلەر قىلمىس جاساپ قاشىپ كەتكەن جاعدايدا ولاردى ىزدەۋگە, تاۋىپ اكەلۋگە ءمۇمكىندىك تۋادى. تەك ول قىلمىسكەرلەردىڭ وزدەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىمقىرعان دۇنيە-م ۇلىكتەرىن دە قايتارۋعا جاعداي جاسالادى. مىنە وسىنداي كوپتەگەن وڭدى ءوزگەرىستەردى باقىلاپ, سىرتتان كورىپ وتىرعان حالىقارالىق قاۋىمداستىق انتيكوررۋپتسيالىق رەيتينگ بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدىڭ كورسەتكىشى جاقسارعانىن سارالاپ شىعارىپ, جوعارى باعا بەردى.
– وسى ارادا جالپى اتقارىلعان جۇمىستارعا ناقتى توقتالىپ وتسەڭىز.
– قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قارسى شارالاردى قابىلداي وتىرىپ, ءبىز سوڭعى ءناتيجەگە, ياعني ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى بۇزىلماي قىلمىستىق ءىستىڭ سوتقا جەتكىزىلۋىنە باسا ءمان بەرەمىز. وتكەن جىلى قارجى پوليتسياسىنىڭ وندىرىسىندە 13 997 قىلمىستىق ءىس بولدى. ونىڭ 11 556-سى اياقتالىپ, 9 421-ءى سوتقا جىبەرىلدى. سول سياقتى وسى ارالىقتا ءتورت مىڭعا جۋىق ەكونوميكالىق قىلمىس انىقتالدى. تالداۋ كورسەتكەندەي, سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن بۇزۋشىلىق ەكى ەسەگە ازايعانى بايقالدى. ەگەر 2006 جىلى 102 زاڭ بۇزۋشىلىق كورىنىس بەرسە, وتكەن جىلى 52 دەرەك تىركەلدى. ءسويتىپ, جالپى كەلتىرىلگەن 198,9 ملرد.تەڭگە زياننىڭ 100,9 ملرد.تەڭگەسى وتەلدى. بۇلار قۇرعاق تسيفرلار ەمەس, ولاردىڭ ارتىندا وسى ساندارعا جاۋاپتى جەمقورلاردىڭ دا تۇرعانى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ورتالىق اپپاراتتارىنىڭ ءبىرقاتار باسشىلارىنىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر اياقتالدى.
ماسەلەن, ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى بايانوۆ پەن مەڭدىباەۆ حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناعىن وتكىزۋگە دەپ بولىنگەن 758 ملن. تەڭگەنى جىمقىرعانى ءۇشىن, ءىرى كولەمدە پارا بەرگەنى ءۇشىن توتەنشە جاعدايلار ۆيتسە-ءمينيسترى سابدالين, پارا العاندارى ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى كوميتەتتىڭ ەكسپورتتىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى تۇرماحان, يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى ساۋدا كوميتەتى باسقارماسىنىڭ باستىعى تۇزەلباەۆ, بيلىكتى اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن ۇقك دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ابەنوۆ, بيلىكتى اسىرا پايدالانعانى جانە بيۋدجەت قارجىسىن ءىرى كولەمدە جىمقىرعانى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى سۇلەيمەنوۆ, بيۋدجەت قارجىسىن ءىرى كولەمدە جىمقىرعانى ءۇشىن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى كولىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى جاڭبىرباەۆ جانە ت.ب. بىرقاتار ادامدار بىرنەشە جىلعا سوتتالىپ تىندى. ال بۇلاردان دا ءىرى شورتانداردىڭ قارماققا ىلىككەنىن ەلباسى جولداۋىندا كەلتىرىپ كەتكەندىكتەن ونى قايتالاماي-اق قويايىن.
جالپى, جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ كوبىن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى جاسايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ودان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارى, سالىق قىزمەتى, ادىلەت ورگاندارى, سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت, كەدەن ورگاندارى جانە باسقا دا ۆەدومستۆولار بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مامىتبەكوۆا 58 مىڭ اقش دوللارى جانە وسى وبلىستىڭ قۇرىلىس دەپارتامەنتى ديرەكتورى سابدەنوۆ 4 ملن. تەڭگە پارا العاندارى ءۇشىن بىرنەشە جىلعا سوتتالدى. قىزىلوردا, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى بويىنشا اۋماقارالىق جەر ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ايۋبەكوۆ لاۋازىمدى قىزمەتىن جەكە باس مۇددەسىنە پايدالانىپ, بايدىبەك اۋدانىنىڭ ايماعىندا كاسىپتىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا جەر تەلىمىن بولۋگە «كومەگىن» تيگىزگەنى ءۇشىن 10 ملن. اقش دوللارىن الىپ, سوتتالدى. سول سياقتى جامبىل وبلىستىق قازىناشىلىق دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى اجىباەۆ بيۋدجەتتىڭ 1,2 ملن. تەڭگەسىن جىمقىرىپ سوتتى بولدى. ال قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋ جانە تابيعي رەتتەۋ كوميتەتى «توبىل-تورعاي ەكولوگيا دەپارتامەنتى» مم باستىعى دادين اقتوبە وبلىسىندا جوسپارلانعان تەكسەرىستىڭ ناتيجەسى دۇرىس بولۋى جانە كەيىن جشس-نىڭ قىزمەتىنە ەشكىم ارالاسپاۋى ماقساتىندا پارا العانى ءۇشىن ون ءبىر جىلعا سوتتالدى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار وتە كوپ.
– ال ۇلەسكەر ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە قالاي تويتارىس بەرىلۋدە؟
– كوپشىلىگى استانا مەن الماتى قالالارىندا ورنالاسقان 55 قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ 82 باسشىسىنا بايلانىستى 2006 جىلدان بەرى 59 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ولاردان كەلگەن 100,7 ملرد. تەڭگە شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كىنالى ادامداردىڭ 70,8 ملرد. تەڭگە تۇراتىن م ۇلىكتەرىنە توقتام سالىندى. بۇل ىستەردى قاراعان سوت 32 ءىس بويىنشا ايىپتاۋ ۇكىمىن شىعارىپ, سوعان بايلانىستى 67 ادام سوتتالدى.
– بۇل قولدى بولعان اقشالاردىڭ ورنى قايتىپ تولتىرىلادى؟
– مۇنىڭ ءبارى جازىقسىز جاندارعا كەلتىرىلگەن شىعىندار. سوندىقتان ءبىز ءجابىرلەنگەندەردىڭ شىعىنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كىنالى ءۇي سالۋشىلاردىڭ مۇلكىنە توقتام سالۋ شارالارىن قاراستىرىپ كەلەمىز. بۇل ورايدا, مەنىڭ ويىمشا, ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى باياندى ەتۋ ءۇشىن, ياعني جابىرلەنگەن ۇلەسكەرلەردىڭ شىعىنىن تولىقتاي قايتارۋ ماقساتىندا توقتام سالىنعان م ۇلىكتەردىڭ تاعدىرىن سوتتار ۋاقتىلى شەشىپ, سوت ورىنداۋشىلارى ونى تەز ارادا جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. وسى تۇستا ءبىر ايرىقشا توقتالار ءجايت بار, ول – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان دارا ساياسات. ءوزىڭىز ويلاڭىز, كەزىندە الدانىپ قالعان ۇلەسكەرلەر جىلداپ جيناعان قارجىلارىن ءۇي تۇرعىزۋشىلاردىڭ قولىنا ءوز ەرىكتەرىمەن ۇستاتقانى بەلگىلى. ولاردى بىرەۋ كۇشتەگەن جوق. اركىم قۇرىلىس سالۋشىنى ءوزى تاڭدادى, سوسىن قالاۋىمەن اقشاسىن بەردى. ءبىراق سوعان قاراماستان ەلباسىمىز بۇل ماسەلەنى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الىپ, ءجابىرلەنگەن ۇلەسكەرلەردى دالادا قالدىرماس ءۇشىن مەملەكەتتەن قوماقتى قارجى بولگىزىپ, ولاردىڭ باسپانالى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس تەك قازاقستاندا عانا جاسالدى. ويتكەنى, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە يپوتەكالىق نەسيە تاراتۋ سوڭى دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا اكەلىپ ۇرىندىرعانى بەلگىلى. قازىر سول داعدارىس شىرماۋىنان ءالى شىعا الماعان اقش-تىڭ 8 شتاتىندا 5 ملن. ادام باسپاناسىز قالىپ, بۇل ماسەلەنى ءالى كۇنگە مەملەكەتتىڭ ءوزى دە شەشە الماي وتىر.
– ءيا, بۇل ماسەلەدە ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەكەندىگى بەلگىلى. جالپى, ءبۇگىندە ۇستالىپ جاتقان جەمقورلار سانىنىڭ كوپتىگى مەن ىرىلىگى قاۋىپتى كەسەلدىڭ تىم تەرەڭگە كەتكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان قارقىندى ودان ءارى ۇدەتە ءتۇسكەندى حالىق تا قۋاتتايدى. وسى ورايدا قارجى پوليتسياسىنىڭ الدىندا قانداي جوسپارلار تۇر؟
– قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتىن ناۋقاندىق نەمەسە جوسپارلى جۇمىسقا اينالدىرۋعا بولمايدى. بىراق جەدەل قىزمەت ۇنەمى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. الدىمىزعا وسى ايدا وسىنشاما جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك دەپ ناقتى جوسپار قوياتىنداي ءبىزدىڭ مەكەمە زاۋىت, فابريكا ەمەس. ارينە, بۇرىن كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۋچاسكەلىك ميليتسيونەرگە, مىسالعا ءبىر ايدا بەس, ياكي ون ماسكۇنەمدى, نە جۇمىس ىستەمەي قاڭعىباستىققا سالىنعان ادامدى ۇستاپ اكەلەسىڭ دەپ الدىنا ناقتى جوسپار قويىلاتىن. ول سونى ورىنداۋعا ءتيىس ەدى. ال جەدەل قىزمەت دەگەنىمىز, بىزگە جەدەل اقپاراتتار ءتۇسىپ تۇرادى. وندا, ماسەلەن, مينيستر مە, اكىم بە نەمەسە باسقا ءبىر شەنەۋنىك پە پارا الىپ جاتىر دەگەن اقپارات بولادى. بىراق, ول اقپارات بويىنشا دا بىردەن جەتىپ بارىپ ۇستاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. راسىندا, اۋەلى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, نە ىستەپ جاتقانى تەكسەرىلەدى. ارادا باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ءبىراز ۋاقىت وتەدى. بۇل جەردە ساتۋشى مەن اكىمدى ۇستاۋدىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي دەيتىنىمىز سوندىقتان.
– تامىرى تەرەڭگە تارتىلعان جەمقورلىقتى جويۋ جىرى قاشان توقتار ەكەن؟
– قولىنا ۇلكەندى-كىشىلى بيلىك تيگەن باسشىسىماقتار اۋەلى قالايدا ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۇجىمنىڭ جارتى اسىن اساپ قالۋعا اسىعادى. سوعان بايلانىستى قوس-قوستان شەتەلدىك قىمبات كولىك الىپ, ەكى, ءۇش قاباتتى ءۇي تۇرعىزىپ, تۋما-تۋىسقاندارىنىڭ دا جاعدايىن جاساپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانا باستاعاندارىن جۇرت كورمەيدى, بىلمەيدى دەپ ويلاي ما, سولاي بولۋعا ءتيىس دەگەندەي دۇنيەنى جالپاعىنان باسا باستايدى. بىراق سول كورگەن, بىلگەن ادامداردان قوڭىراۋ تۇسسە, الگى اسىپ-تاسىپ جاتقان بايلىقتىڭ قايدان كەلىپ جاتقاندىعىن ءبىر-اق ساتتە اشۋعا بولادى. الايدا بۇل جاعدايدا قۇر «جالاقىمەن» بايىپ جاتقاندار مەن ادال كاسىپكەرلىكپەن تاپ سونداي بايلىق جاساپ ەڭبەك ەتىپ جاتقانداردى اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان دا بۇل جەمقورلىق دەگەنىمىز كەز كەلگەن قوعامعا جان-جاقتى اسا قاۋىپ توندىرەتىن الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. ونىڭ كورىنىستەرى قالىپتى دەموكراتيالىق داستۇرلەرى مەن ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەردە دە بار.
قازاقستاندا جەمقورلىققا قارسى كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. بىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ساياساتىنىڭ باعدارلامالىق نەگىزى بار. ارينە, ونىڭ باستى نەگىزى ەلباسىنىڭ تىكەلەي كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قالانعانى بەلگىلى. ءار بەس جىل سايىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانادى. بۇگىندە 2011 جىلعا ەسەپتەلگەن جەمقورلىققا قارسى ءتورتىنشى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. بۇل قۇجات ءبىزدىڭ ەلدىڭ قاۋىپتى كەسەلمەن كۇرەستەگى نەگىزگى باعىتتارىن قامتىدى. بىرىنشىدەن, بۇل جەمقورلىققا قارسى زاڭداردى جەتىلدىرۋ, ەكىنشىدەن, جەمقورلىقتى تومەندەتەتىن مەملەكەتتىك شارالاردى قابىلداۋ, ۇشىنشىدەن, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جەتىلدىرۋ, ءتورتىنشىدەن, جەمقورلىقپەن كۇرەس سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, بەسىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ حالىق اراسىندا جەمقورلىققا قارسى كەڭىنەن ناسيحات جۇرگىزۋ جانە, التىنشىدان, ازاماتتىق قوعاممەن ءوزارا بايلانىس بولىپ تابىلادى.
جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ ماقساتى مەن ءمانى تەرەڭدە جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا قازىر حالىق جەمقورلىق وزدەرى ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەندىگىن كۇننەن كۇنگە جەتە ءتۇسىنىپ كەلەدى. تەك بۇل ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولىپ, حالىقارالىق بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىنىن دە جاقسى تۇسىنەدى. سونداي-اق 2007 جىلى جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى قابىلدانعان زاڭ ءىسىمىزدى ءبىراز ىلگەرىلەتتى. وندا كەزىندە قىلمىستىق جولمەن تاپقان م ۇلىكتەردى تاركىلەۋ باسىم باعىت الدى. ءتىپتى ول قىلمىسكەرلەر كەيىن سوتتالىپ كەتسە دە باسقا بىرەۋدىڭ جەكە مەنشىگىندە قالدىرعان, ياعني كەزىندە ارام جولمەن تاپقان دۇنيەلەرىن تاركىلەۋ كوزدەلدى. بۇرىن جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلعان ادامداردى كەيىن قايتا مەملەكەتتىك ورگاندارعا نەمەسە ۇيىمدارعا كەز كەلگەن لاۋازىمدى قىزمەتكە قابىلداۋعا ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تىيىم سالىندى. وسى اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ ءبارى ءتۇبى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تۇگەلدەي جويىلىپ كەتۋىنە بولماسا دا, باسەڭدەۋىنە اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.
– ازاماتتاردىڭ قارجى پوليتسياسىنىڭ جالعان قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسكەندەرى دە بولدى. وسىنداي جالعاندىقتان ساقتانۋ ءۇشىن نە ىستەگەن دۇرىس؟
– ءيا, ونداي وقيعالاردىڭ بولعانى راس. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ازاماتتار كىممەن سويلەسىپ تۇرعانىن ناقتى ءبىلۋى ءۇشىن «144» سەنىم تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالا قويسا بەلگىلى بولادى. ول ادامنىڭ قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى ەكەندىگىن انىقتاعان سوڭ, ەندى ونىڭ ارەكەتى دۇرىس پا نەمەسە بۇرىس پا ەكەندىگىن تاعى سۇراپ بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن قاتار, ءاربىر ازامات ءار تەكسەرىس تەك ءتيىستى قۇجاتتار نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىنىن جانە ول قۇجاتتارمەن تەكسەرىلەتىن ادام الدىن الا تانىستىرىلۋى قاجەتتىگىن ەستە ۇستاۋى ءتيىس.
– ەل بەدەلى مەن حالقىمىزدىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن جوعارىداعى قىرۋار جۇمىستىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ, مەملەكەتكە ابىروي اكەلگەن اگەنتتىك قىزمەتىنە قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– اگەنتتىك قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ۋاقىت ىشىندە بىرقاتار بەدەلدى ەۋروپالىق جانە ازيالىق ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتى. بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى حالىقارالىق كەلىسىم بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا اگەنتتىك بۇۇ, ەقىۇ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ترانسپەرەنسي ينتەرنەشنل جانە سالىق جانە ينۆەستيتسيا بويىنشا حالىقارالىق ورتالىقتارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاقستان ەدىۇ جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى ىستامبۇلدىق ارەكەت ەتۋ جوسپارىنا قابىلداندى. ءسويتىپ اتالعان ۇيىمنىڭ كومەگى جانە ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا استانا قالاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن «جەمقورلىقپەن كۇرەستى ءتيىمدى باسقارۋ – شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ جاعدايى» اتتى كوررۋپتسياعا قارسى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى زور بولدى. وندا «جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە ءتيىمدى باسقارۋ تۋرالى استانالىق ۇندەۋ» حالىقارالىق قۇجاتى قابىلداندى. بۇل قۇجاتتا بارلىق دەڭگەيدەگى جەمقورلىقتى جويۋ, ءتيىمدى توقتامداردى سالۋ ارقىلى جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جازالاۋ, شەتەلدىك لاۋازىمدى تۇلعالاردى پاراعا تارتۋدا قىلمىستىق قۋدالاۋ بارىسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كومەكتەسۋ شارتتارى قارالعان. سونىمەن قاتار وسى كونفەرەنتسيادا جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى العا تارتىلدى.
– ساتتىبەك وڭعارباي ۇلى, كوپتەگەن وقىرماندارىمىزدىڭ اتىنان سالماقتى دا ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت ايتامىز.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.