حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى قازاقستاندى وسىنداي ساناۋلى مەملەكەتتەر قاتارىندا اتادى
بۇكىل الەمنىڭ ەڭ وتكىر پروبلەمالارىنان بىرىنە اينالىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەسى الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى ساياساتكەرلەردى, عالىمداردى, ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى وكىلدەرىن قاتتى تولعاندىرۋدا. قازىرگى كۇنى جاھاندىق پروبلەماعا اينالىپ وتىرعان بۇل دەرتپەن ۇيىمداسىپ كۇرەسۋ ماقساتىندا بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدار جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (حەۇ) بار. بۇۇ-نىڭ وسى سالاداعى ماماندانعان مەكەمەسى بولىپ تابىلاتىن بۇل ۇيىم 1919 جىلى ۆەرسال شارتى نەگىزىندە قۇرىلعان بولاتىن. 1946 جىلدان باستاپ ول بۇۇ اياسىندا رەسمي مارتەبەگە يە بولدى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى جۇمىس ۋاقىتىن رەگلامەنتتەۋ, جۇمىس كۇشىن ىرىكتەۋدى رەگلامەنتتەۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس, وندىرىستەگى قايعىلى وقيعالارمەن, كاسىپتىك اۋرۋلارمەن كۇرەس, ەڭبەك قاتىناستارىندا بالالاردىڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ جانە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمدى ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانادى.
مىنە, وسى الەم بويىنشا ەڭبەكپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن حالىقارالىق ەڭ بەدەلدى ۇيىم 2010 جىلعى ءوزىنىڭ قورىتىندى ەسەبىندە اتالعان پروبلەمانىڭ بارعان سايىن بەلەڭ الا تۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن.
حەۇ ەسەبى بويىنشا 2010 جىلى الەمدە 250 ميلليون ادام جۇمىسسىزدىقتىڭ زاردابىن تارتقان. بۇل كورسەتكىش 2007 جىلعى قورىتىندىمەن سالىستىرعاندا جۇمىسسىزدار قاتارىنىڭ 27,6 ميلليون ادامعا ارتا تۇسكەندىگىن بىلدىرەدى.
حەۇ بولجامى بويىنشا 2011 جىلى جۇمىسسىزدىق جاعدايى الەمدەگى ەڭ اۋقىمدى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل جىلى بولجام بويىنشا 203,3 ميلليون ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلەدى.
سونىمەن قاتار, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا حالىقتىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى اسىرەسە, دامىعان ەلدەردە وسە تۇسكەندىگىن مالىمدەي كەلە, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەسىندە برازيليا, قازاقستان, تايلاند سەكىلدى ەلدەر جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتكەن.
ءسويتىپ, قازىرگى كۇندەرى بۇكىل الەم بويىنشا العاندا قازاقستان ءوز ىشىندەگى جۇمىسسىزدىقتى اۋىزدىقتاي العان ساناۋلى ەلدەردىڭ اراسىنان بوي كورسەتىپ وتىر. بۇل ارينە, ۇلكەن جاقسىلىق. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن بەلسەندى تۇردە شەشۋ, الەمدى كەرنەگەن داعدارىسپەن كۇرەسۋ جونىندە ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ءساتتى ورىندالا باستاعاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
ونىڭ ۇستىنە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستاندا «جۇمىسپەن قامتۋ- 2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى تۇراقتى جانە ءناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى مەن تابىسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعدارلاما ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستايدى.
باعدارلامانىڭ قانداي باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلەتىندىگى, قالاي ىسكە اسىرىلاتىندىعى تۋرالى وسىدان ءبىر-ەكى اپتا بۇرىن عانا گازەتىمىزدەگى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى» دەگەن ماقالامىزدا كەڭ كولەمدە جازعان بولاتىنبىز. سوندىقتان وندا جازىلعان ءجايتتەردى قايتالاپ جاتپاس ءۇشىن ءبىز بۇل جولى ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, جۇمىسپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىنىڭ الەمدىك اعىمدارىنا توقتالماقپىز. وسى اعىمدارمەن سايكەس قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردى سالىستىرا كورسەتپەكپىز.
پلانەتا اۋماعىندا حالىقتىڭ ورنالاسۋ پروبلەماسى
ءتۇرلى تابيعي فاكتورلار مەن ادامزات وركەنيەتىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپتىڭ كەنجەلەپ دامۋىنا بايلانىستى جەر شارىنىڭ حالقى پلانەتا اۋماعىندا وتە اركەلكى ورنالاسقان. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى جەر شارى حالقىنىڭ 70 پايىزى پلانەتانىڭ قۇرعاق بولىگىنىڭ 7 پايىزىندا عانا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە شىعىس جارتى شارىندا الەم حالقىنىڭ 80 پايىزى شوعىرلانسا, سولتۇستىك جارتى شاردا 0,9 پايىزى عانا تۇرادى.
جەر شارىندا ءاربىر شارشى شاقىرىمعا ورتا ەسەپپەن العاندا 40 ادامنان كەلەدى. الايدا وسى ورتا كورسەتكىش الەمنىڭ ءارتۇرلى بولىگىندە ءارتۇرلى دەڭگەيدە, حالىق تىعىز ورنالاسقان جەرلەردە ءاربىر شارشى شاقىرىمعا 2000 ادامنان كەلسە, ەندى ءبىر جەرلەردە ءبىر ادامنان دا اينالمايدى. ماسەلەن, باتىس ەۋروپا مەن ازيادا 1 شارشى شاقىرىمعا 100 ادامنان كەلسە, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكادا 20 ادامنان, اۆستراليا مەن وكەانيادا 4 ادامنان كەلەدى. بەلگيا, نيدەرلاندى, ۇلىبريتانيا, يزرايل, ليۆان, بانگلادەش, كورەيادا 1 شارشى شاقىرىمدا 200 ادامنان تۇرىپ جاتسا, موڭعوليا, ليۆيا, ناميبيا, گرەنلانديادا 2 ادامنان تۇرادى.
مىنە, جەر شارىندا حالىقتىڭ اركەلكى ورنالاسۋى تابيعي رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىنىڭ ۇلكەن سەبەبى بولىپ وتىر. وسى ماسەلە قازىرگى كۇنى حالىقارالىق ەڭبەك ميگراتسياسى ارقىلى شەشىمىن تابا باستادى.
جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستىڭ الەمدىك ادىستەرى
الەمدىك تاجىريبەدە حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ءىسىن باسقارۋدىڭ ءارتۇرلى مودەلدەرى قولدانىلادى. ماسەلەن, امەريكالىق مودەل ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ ەلەۋلى بولىگى ءۇشىن ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن, بىراق حالىقتىڭ قالىڭ بولىگىن كەڭىنەن قامتۋعا ۇمتىلاتىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي جاعدايدا جۇمىسسىزدار قاتارى ازايعانىمەن, حالىقتىڭ كەدەي بولىگىنىڭ جاعدايى ونشا جاقسارا قويمايدى. ال سكانديناۆيالىق مودەل مەملەكەتتىك سەكتوردا تابىسى ورتاشا, ەڭبەكاقىسى قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشا وتىرىپ, جۇمىس كۇشتەرىن سولاي قاراي تارتۋعا بەيىمدەلگەن. بۇل مودەل نەگىزىنەن مەملەكەتتىك قارجى قاراجاتىنا ارقا سۇيەيدى. ءۇشىنشى ەۋروپالىق مودەل ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە ورايلاستىرىلعان. مۇنداي جاعدايدا جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىلارى ءبىرشاما جوعارى بولادى. قازاقستاننىڭ قازىرگى قولعا العان شارالارى وسى مودەلگە كەلىڭكىرەيدى, بىراق وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى از ەمەس.
جۇمىسپەن قامتۋدىڭ الەمدىك اعىمدارى
قۇل يەلەنۋشىلىك جانە فەودالدىق قوعامدىق قۇرىلىس كەزىندە الەم حالقى تۇگەلگە جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەندىگى بەلگىلى. كاپيتاليزم ونەركاسىپتىڭ جاندانۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بىرتە-بىرتە فابريكالار مەن زاۋىتتاردا جۇمىس ىستەۋگە اۋىستى. بۇل قالالار قۇرىلىسىن دامىتتى. ءسويتىپ, قازىرگى كۇنى دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قالالاردا ءومىر سۇرەتىن بولدى.
ونەركاسىپتىك وندىرىستەگى ەڭبەكتى اۆتوماتتاندىرۋ ءىسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەندى زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ورنىن ءتۇرلى اۆتوماتتى قۇرال-جابدىقتار باسا باستادى. ءسويتىپ, كاپيتاليزمنىڭ قازىرگى سوڭعى ساتىلارىندا جۇمىس كۇشتەرىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا قاراي ويىسقاندىعى انىق سەزىلىپ وتىر. قازىرگى كۇنى ونەركاسىپتىك دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ 60 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتۋدە. ال ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردان بىلىكتىلىك قابىلەتى تومەن ادامدار بارعان سايىن ىعىستىرىلىپ شىعارىلۋ ۇستىندە.
وسى جاعداي ەندىگى كەزەكتە جۇمىس كۇشتەرىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن بارىنشا ارتتىرا ءتۇسۋدى قاجەت ەتە باستادى. كىمنىڭ ءبىلىمى جوعارى, جۇمىسقا بىلىكتىلىگى ارتىق بولسا, سول ادام عانا ءوز ومىرىنە لايىق تياناقتى جانە تۇراقتى جۇمىس ورنىندا ەڭبەك ەتە الاتىن بولادى. ەگەر 90-شى جىلداردىڭ باسىندا باستاۋىش ءبىلىمى عانا بار ادامداردىڭ اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 10,9 پايىزدى قۇراسا, ورتا بىلىمگە تولىقتاي قول جەتكىزە الماعانداردىڭ اراسىندا ول 8,4 پايىزدى, تولىق ورتا بىلىمدىلەردىڭ اراسىندا 5,7 پايىزدى, ال جوعارى بىلىمدىلەر اراسىندا 3,9 پايىزدى قۇراعان. دەمەك, قازىرگى كۇنى كىمنىڭ ءبىلىمى تومەن – سول ادام جۇمىسسىزدىق جاعدايىنا ءجيى تۇسەتىن بولادى.
ءبىزدىڭ قازاقستاندا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسى جاڭا اعىمدىق قۇبىلىستارى الدىن-الا ەسكەرىلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز. ەلباسىمىز جاستاردىڭ ورتاسىندا بولعان كەزدە «ءار ادام ءوز كاسىبىنىڭ شىڭىنا شىعۋ ءۇشىن ول ەڭ الدىمەن ءبىلىمدى بولۋى كەرەك» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتادى. وسى قاعيدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ساياساتىنىڭ باستى وزەگىن قۇرايدى. مۇنى ورتا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ 12 جىلدىق وقىتۋعا قاراي باعىتتالىپ كەلە جاتقاندىعىنان, ەلىمىزدە ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋىنان, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ازىرلەنىپ, ەل جاستارىنىڭ شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن وقىتىلۋىنان انىق بايقاۋعا بولادى.
جۇمىسسىزدىق تۇرلەرى
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ انىقتاۋى بويىنشا, ءدال سول ساتىندە جۇمىسى جوق, بىراق ونى بەلسەندى تۇردە ىزدەستىرىپ جۇرگەن, ەڭبەك بيرجاسىندا رەسمي تىركەۋدەن وتكەن ادام جۇمىسسىز دەپ ەسەپتەلەدى. ارينە, كوپتەگەن ەلدەردە جۇمىسى جوق ادامداردىڭ بارلىعى بىردەي رەسمي تىركەۋدەن وتە بەرمەيتىندىگى بەلگىلى. مۇنى «جاسىرىن جۇمىسسىزدىق» دەپ اتايدى. مۇنداي ەلدەر حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرە الماعاندىقتان, كوپ جاعدايدا ونىڭ قورىتىندى ەسەپتەرىنەن تىسقارى قالىپ جاتادى.
ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ساراپشىلار جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوزىن بىرنەشە تۇرگە بولەدى. ولار فريكتسيالىق, قۇرىلىمدىق, تسيكلدىك, ماۋسىمدىق جانە ەرىكتى جۇمىسسىزدىق دەپ اتالادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قازىرگى كۇنى قۇرىلىمدىق جۇمىسسىزدىق ءتۇرى ءتان بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتپەكپىز.
قۇرىلىمدىق جۇمىسسىزدىق دەگەنىمىز كوپ جاعدايدا تەحنولوگيالاردىڭ وزگەرۋى مەن دامۋىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ەلگە جاڭا تەحنولوگيالار مەن ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جاڭا ءتۇرلەرى مولىنان ەنگىزىلگەن كەزدە, جەرگىلىكتى حالىق سول تەحنولوگيالاردا بىردەن جۇمىس ىستەپ كەتە المايدى. وسىنىڭ ىقپالىمەن پايدا بولعان قۇبىلىستى قۇرىلىمدىق جۇمىسسىزدىق دەپ اتايدى.
ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازىرگى كۇنى جۇمىستىڭ تەحنولوگيالىق نەگىزدەگى جاڭا تۇرلەرى مولىنان كەزدەسەدى. ەگەر جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىنداردىڭ مەرزىمدى باسىلىمداردا جۇيەلى تۇردە بەرىلەتىن حابارلاندىرۋلارىنا نازار اۋداراتىن بولساڭىز, ولاردىڭ اراسىنا ەڭبەكاقىسى مول نەشە ءتۇرلى جۇمىستاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ قالىڭ بولىگى وندا قويىلاتىن تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الماي وتىر.
ەلىمىزدە قابىلدانىپ وتىرعان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىندا وسى ماسەلە قاتتى ەسكەرىلگەن. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءوزى جۇمىسسىز حالىقتى قايتا وقىتۋ ارقىلى دايارلىقتان وتكىزۋدى, ولاردى ەڭبەك رىنوگىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەۋدى كوزدەيدى. باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ىزدەۋشى ادام ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانعا حابارلاسقان جاعدايدا, ول جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, مەملەكەتپەن ءتيىستى كەلىسىم-شارت جاساسادى. وسى شارتتىڭ نەگىزىندە ول ادام مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن وقىتىلاتىن بولادى. وقۋدان وتكەننەن كەيىن وعان جاڭادان يگەرگەن ماماندىعى مەن دايارلىعىنا سايكەس جۇمىس قاراستىرىلادى. مۇنداي جۇمىس باسقا جەرلەردەن تابىلعان جاعدايدا, مەملەكەت ونىڭ جاڭا جەرگە كەلىپ ورنالاسۋىنا, ءۇي ساتىپ الۋىنا, جاڭا ورتادا بەيىمدەلۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.
كەدەيشىلىك – جۇمىسسىزدىقتىڭ نەگىزگى كوزى
الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا نازار اۋداراتىن بولساق, قازىرگى جۇمىسسىزدىق جاعدايىنىڭ كەڭ ەتەك الۋى كوپتەگەن ەلدەردە حالىقتىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋدىرىپ, مۇنىڭ ءتۇرلى ساياسي كيكىلجىڭدەرگە ۇلاسىپ جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. كوپتەگەن اراب ەلدەرىندەگى قازىرگى حالىق تولقۋلارىنىڭ استارىندا ءسىڭىرى شىققان كەدەيلىك جاتىر. ال كەدەيلىكتى تۋدىراتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىق بولىپ تابىلادى.
الەمدە قازىرگى كۇنى 1 ميلليارد ادام كەدەيلىك قۇشاعىندا. ۇستىمىزدەگى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا بۇۇ-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن جاھاندىق مىڭجىلدىق كەزدەسۋدە اتالعان ۇيىم ۇلتتىق مەملەكەتتەر مەن بيزنەستىك قۇرىلىمدار الدىنا كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ تالابىن قويعان بولاتىن. وسى تالاپ بويىنشا 2015 جىلى الەمدەگى كەدەي ادامدار سانى 0,7 ميلليارد ادامعا دەيىن ازايتىلۋى كەرەك. بىراق قازىرگى وقيعالاردىڭ بارىسى بۇل مەجەگە قول جەتكىزۋدىڭ وڭاي بولمايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, الەمدەگى ەڭ باي ەل سانالاتىن اقش-تىڭ وزىندە كەدەيلىك شەگىندەگى ادامداردىڭ ۇلەسى 13,2 پايىزدان 14,3 پايىزعا دەيىن وسە تۇسكەن. 43,6 ميلليون ادام كەدەي دەپ تابىلعان. بۇل اتالعان ەلدەگى سوڭعى 50 جىل ىشىندەگى رەكوردتىق كورسەتكىش بولىپ وتىر.
ءبىزدىڭ قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا كەدەيلىك پەن كۇرەستى العاشقى بولىپ باستاپ, ونىڭ دەڭگەيىن اشىق تۇردە ايقىنداعان ەل بولىپ تابىلادى. «اۋرۋىن جاسىرعان ارام ولەدى» دەگەن ءسوز بار. كەيىننەن قازاقستانعا وسىنداي باتىل قادامعا بارۋىنىڭ كوپ پايداسى ءتيدى. سول كەزدە ەلىمىزدە حالىقتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى كەدەي دەپ تابىلىپ, ولارعا مەملەكەت تاراپىنان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ءىسى جۇيەلى جولعا قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە بىرنەشە رەت قىسقاردى. ەندى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلاتىندىعىنا سايكەس قازاقستانداعى كەدەيشىلىك ودان ءارى تومەندەي تۇسەتىندىگىنە سەنىم مول. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان تمد-داعى ەڭ كەدەيى از ەل بولىپ تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ اۋقىمى تىپتەن دە تارىلا تۇسەتىن بولادى.
قازاقستانداعى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتتارى
ەلىمىزدە قازىرگى كۇنى حالىقتى تابىسى جاقسى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتۋ ءىسى جان-جاقتى باعىت بويىنشا ءورىس الىپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىز.
سونىڭ ۇلكەن كوزدەرىنىڭ ءبىرى – 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى. وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە وتكەن جىلى ەلىمىزدە 152 جاڭا جوبا ىسكە قوسىلدى. بيىلعى جىلى تاعى دا وسىنداي 192 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىلاردىڭ نەگىزىندە جاڭادان سان مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى. جۇمىسسىز حالىقتىڭ ءبىراز بولىگى وسى جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قاراي باعىتتالاتىن بولادى. ال ولاردى باعىتتاۋ تەتىكتەرى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىندا ناقتى ايقىندالعان. باعدارلاماداعى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزگى ءۇش باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ باستالاتىن 2011 جىل – قاناتقاقتى كەزەڭ بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى جىلى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى ناقتىلانىپ, ولار قۇقىقتىق تۇرعىدان, ياعني زاڭدىق نەگىزدەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
ەكىنشى كەزەڭ 2012-2015 جىلداردى, ءۇشىنشى كەزەڭ 2016-2020 جىلداردى قامتيدى. بۇل كەزەڭدەردە باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جۇيەلى جولعا ءتۇسىپ, پارمەندى سيپاتقا يە بولۋى ءتيىس.
قازىرگى كۇنى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدا. وسى بويىنشا باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءوزارا مىندەتتەمەلەرى ايقىندالدى. ول مىندەتتەر الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتتار جاساسۋ ارقىلى بەكىتىلەدى. كوپ ۇزاماي يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى جوبالار مەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنداعى شارالار نەگىزىندە پايدا بولعان جانە جاڭادان قۇرىلاتىن جۇمىس ورىندارىن ناقتى پايدالانۋ ءۇشىن اعىمداعى جانە پەرسپەكتيۆالىق جۇمىس ورىندارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان دەرەكقورى جۇمىس ىستەي باستايدى.
باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاردەمدەسۋ ارقىلى ولاردىڭ جۇمىسپەن تۇراقتى جانە ناتيجەلى قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. بۇل باعىت ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىسۋشىلار, جۇمىسسىزدار جانە تابىسى از ادامداردى قامتيتىن بولادى.
باعدارلاماعا قاتىسۋدىڭ باسىم ءمۇمكىندىكتەرى اۋىل جاستارىنا بەرىلەدى.
ءبىرىنشى باعىتقا قاتىسۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ مىناداي تۇرلەرى كورسەتىلەتىن بولادى:
كاسىپتىك دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا تەگىن جولدامالار بەرىلەدى جانە وقۋ ورنىنا جەتكەنگە دەيىنگى جولاقى شىعىندارى سۋبسيديالانادى;
لايىقتى بوس جۇمىس ورىندارى ىزدەستىرىلەدى جانە جۇمىسقا, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسۋىنا جاردەم كورسەتىلەدى;
جۇمىسقا پسيحولوگيالىق بەيىمدەۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلادى.
ەگەر باعدارلاماعا قاتىسۋشى كاسىپتىك وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسا الماسا, وعان باعدارلامانىڭ ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى باعىتتارىنا قاتىسۋ ۇسىنىلادى.
ەكىنشى باعىتتىڭ ماقساتى – جەكە ءىسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
جەكە ءىسىن ۇيىمداستىرۋدى قالايتىن جانە وعان مۇمكىندىگى بار ازاماتتار باعدارلامانىڭ قاتىسۋشىلارى بولا الادى. سونىڭ ىشىندە جەكە ءىسىن اۋىلدا ۇيىمداستىرۋدى قالايتىندار نەگىزگى نازارعا الىنادى, ياعني ولارعا باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى.
وسى باعىت بويىنشا باعدارلاماعا قاتىسۋشىعا كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن وقىتۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ, جەتىسپەيتىن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ جانە جايلاستىرۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرى كورسەتىلەدى.
شاعىن نەسيە بەرۋ اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى. ول قايتارىمدىلىق نەگىزىندە 3 ملن. تەڭگەگە دەيىنگى كولەمدە 5 جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە بەرىلەدى.
ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جاعداي, شاعىن نەسيە تۇتىنۋشىلىق ماقساتتارعا, باسقا كرەديتتەردى وتەۋگە جانە جىلجىمايتىن تۇرعىن ءۇي الۋعا بەرىلمەيدى, تەك قانا جەكە ءىسىن ۇيىمداستىرۋ نەمەسە كەڭەيتۋ ءۇشىن بەرىلەدى. بۇل نەسيەنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ونى الۋشىعا كرەديت بويىنشا پايىزداردى تولەۋ جانە نەگىزگى قارىزدى وتەۋ بويىنشا ون سەگىز ايعا دەيىنگى مەرزىمگە جەڭىلدىكتى كەزەڭ ۇسىنىلادى. ال ونى الۋشى ءۇشىن شاعىن نەسيە بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى پايىزدىق ستاۆكانى وڭىرلىك كوميسسيامەن كەلىسە وتىرىپ, ۋاكىلەتتى وڭىرلىك ۇيىم بەلگىلەيدى.
ەگەر جۇمىس ىزدەۋشىنىڭ جوعارىداعى ەكى باعىتقا قوسىلۋعا مۇمكىندىگى بولماعان جاعدايدا وعان باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعىتى ۇسىنىلادى. بۇل باعىت جۇمىس ىزدەۋشىنى ەكونوميكالىق الەۋەتى تومەن ەلدى مەكەندەردەن ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىنا ءوز ەركىمەن كوشۋىنە جاردەمدەسۋ ماقساتىن كوزدەيدى. كوشىرۋ ءبىر اۋداننىڭ ىشىندە نەمەسە ءبىر وبلىس ىشىندە ء(بىر اۋداننان ەكىنشى ءبىر اۋدانعا) جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل باعىتقا قاتىسۋدىڭ باسىم قۇقىعى كوبىنەسە اۋىل جاستارىنا بەرىلەتىن بولادى.
بارلىق باعىتتار بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرى مەن ولاردى ۇسىنۋ ءتارتىبى قازىرگى ۋاقىتتا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ازىرلەپ جاتقان ەرەجەدە تولىق قامتىلادى.
بۇل باعدارلاما حالىققا نە بەرەدى؟
بىرىنشىدەن, جۇمىسسىز, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان جانە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ازاماتتار تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورنىنا يە بولا الادى.
ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلەر وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە جەڭىلدىكتى شاعىن نەسيەلەرگە يە بولۋ, جاڭادان ينفراقۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋ نەگىزىندە ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن كەڭەيتۋدى ۇيرەنەدى.
ۇشىنشىدەن, جۇمىسسىز, الەۋمەتتىك از قامتىلعان نەمەسە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتار مەملەكەتتىڭ تەگىن وقىتۋىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ماماندىقتاردى يگەرىپ, ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرا الادى.
تورتىنشىدەن, ءوز تۇرعان ورىندارىندا جۇمىس تابا الماعان ادامدار جاڭا جەرلەرگە بارىپ, جاڭادان تۇرمىس باستاپ, ءومىرىن جاڭارتا الادى. جاڭا جۇمىسقا يە بولادى.
بەسىنشىدەن, حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىنە ءوز كىرىسىن ارتتىرىپ, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى پايدا بولادى.
التىنشىدان, باعدارلاماعا قوسىلعان ازاماتتار تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلۋ ارقىلى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءتۇرلى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلىپ, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرگە يە بولادى.
سونىمەن اڭگىمەنى قورىتا ايتقاندا, قازاقستان الەمدى شارلاعان داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ باعىتىندا جۇرگىزگەن ءتۇرلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇل قيىندىقتان ەداۋىر سەرپىلىسپەن شىقتى. وسى قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن تومەندەتپەي, قايتا ونىڭ دەڭگەيىن جاقسارتا ءتۇستى. قازاقستاننىڭ بىرەگەي بۇل باتىل قادامى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ونىڭ جاقسى باعاسىنا يە بولدى. ال ەندى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن بەلگىلەگەن «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلاتىندىعى ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىقتى ەڭسەرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى جاقسارتۋ باعىتىندا جاڭا ءبىر قادام, ناتيجەلى باستاما بولىپ تابىلاتىندىعى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي.