ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى باستاۋ الدى
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى (تكش) ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءىرى دە ماڭىزدى سالالارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا, كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ كىرىس كولەمى 500 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ جىعىلعان ەكەن. دەي تۇرساق تا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق سيپاتىنان گورى الەۋمەتتىك ءمانى باسىم ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرا قويماس. وركەنيەت زامانىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا بەيىمدەلگەن ەل تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن تكش-نىڭ قىزمەتىنسىز ەلەستەتۋ دە مۇمكىن ەمەس. ول الدىمەن – تۇرعىن ءۇي, اۋىز سۋ, كارىز جۇيەلەرى, جارىق جانە جىلۋ.
وسىنداي جالپى تۇرعىندار ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدىلىعى مەن ماندىلىگىنە قاراماستان ەكونوميكامىزدىڭ بۇل سالاسى ۇزاق جىلداردان بەرى «وگەي بالانىڭ» كۇنىن كەشىپ, «اۋزى اققا» ءبىر جارىماي-اق كەلەدى. سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدە «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» قاعيداسىمەن مەملەكەت تە بۇل سالادان سىرت بەردى. كەيىننەن بىتەۋ جارا جارىلىپ, كوپ قاباتتى ءۇيدى سۋمەن, جىلۋمەن, جارىقپەن جابدىقتاۋ, ەڭ اقىرى, جەكە مەنشىك پاتەر سىرتىنداعى ورتاق م ۇلىكتىڭ تولىپ جاتقان تۇيتكىلدەرى اندىزداپ شىعا كەلدى.
سودان ايتەۋىر, پيك-تەردى (پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىن) قۇرا باستادىق. كەيبىر ۇلگىلى پيك-تەر بولماسا كوپشىلىگى تەك پاتەر يەلەرىنەن اقشا جيناپ, جالاقى الۋدى عانا ماقسات تۇتتى. اقىرى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كوممۋنالدىق جۇيەلەرى قىرىق قۇراۋ جاماۋعا تولىپ, ىستەن شىعا باستادى. بالالار وينايتىن الاڭدار قۇرىلىس نىسانىندارىنا بەرىلىپ, اۋلالار كولىك تۇراعىنا اينالدى. كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنا دەيىن قاڭتارىلاتىن كولىكتەردى قىزدىرۋ ءۇشىن قىستا وت جاعىلىپ, جازدا ماي اعىپ ەسىكتىڭ الدى متس-تەردىڭ جوندەۋ الاڭقايلارىنان اۋماي قالدى. ول ول ما, پيك-تەردىڭ قوجايىندارى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىن, ءورت شىققاندا پايدالاناتىن قوسالقى كىرەبەرىستەرىن كاسىپكەرلەرگە ساتىپ, دۇكەندەر, سىراحانالار سياقتىلاردى اشىپ قىزويناققا اينالدىردى. ورتاق م ۇلىككە جاۋشا قاراۋدىڭ اقىرى ەلىمىزدەگى بارلىق كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ 32 پايىزدان استامىن شۇعىل كۇردەلى جوندەۋ جاساماسا, پايدالانۋعا كەلمەيتىن جاعدايعا جەتكىزدى.
ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋ جەلىلەرى دە, سۋمەن, جىلۋمەن, گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى دە جەكە مەنشىكتىڭ قولىنا كوشتى. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل مونوپوليالىق ءىرى قۇرىلىمدار تاريفتەرىن قىمباتتاتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاققاننان باسقا, جەلىلەردى جاڭعىرتۋ, قۇبىرلاردى جاڭالاۋ, جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە ينۆەستيتسيا تارتىپ, قارجى سالۋعا قاراۋلىق تانىتتى. سونىڭ سالدارىنان, ەلىمىزدەگى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 64 پايىزى, سۋ تاراتۋ قۇبىرلارىنىڭ 66 پايىزى, جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 63 پايىزى, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 73 پايىزى, گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 54 پايىزى جەدەل كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايعا جەتتى. اششى شىندىقتى ايتساق, تكش سالاسىنداعى قوردالانعان پروبلەمالار ەلدىڭ بۇدان كەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاۋىپ ءتوندىرەتىن شەككە شىقتى.
وسىعان بايلانىستى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا» اتتى جولداۋىندا «بىرىنشىدەن, بۇل كوممۋنالدىق جەلىلەردى قايتا جاراقتاندىرۋ جانە جاڭعىرتۋ. بۇل – سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەنەرگەتيكا مەن كارىز سۋلاردىڭ نىساندارى مەن جەلىلەرى. بۇل كوزگە كورىنبەيتىن جۇمىس, بىراق تا بىزگە ونى ءبارىبىر ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ول – بولاشاق دامۋدىڭ نەگىزى» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن وتكەن جىلى ۇكىمەت تكش سالاسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ ماقساتىنداعى ءىس-شارالاردى قولعا الدى.
حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدىعىنا بايلانىستى 2010 جىلى 13 شىلدەدە ۇكىمەت تۇرعىنداردى سۋمەن جابدىقتاۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىلدادى. سۋ تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ جەكە مەنشىككە بەرىلگەن ۇلەسى اقتوبە, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا شوعىرلانعان. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا 43 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. الايدا وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى بۇل قارجىنى ءتيىمدى پايدالانبادى. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنا سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا ءبىردەي مولشەردە قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سۋ تاراتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ 3,4 پايىزعا ارتسا, جامبىل وبلىسىندا 0,3 پايىزعا تومەندەپ كەتكەن. سۋ تاراتۋ جەلىلەرىندەگى اپات كولەمى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 20 ەسە تومەندەسە, جامبىل وبلىسىندا 2 ەسە كوبەيىپ كەتكەن. مىنە, وسى مىسالداردان كورىنىپ وتىرعانداي ءوڭىر اكىمدىكتەرى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىنا ەرەكشە اسەرى بار بۇل سالانىڭ ماڭىزدىلىعىنا جەتە ءمان بەرمەيدى.
جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ باسىم بولىگى اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە استانا مەن الماتى قالالارىندا جەكە مەنشىككە بەرىلگەن. وسىعان قاراماستان 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا وسى وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 19 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. وتكەن جىلى وسى بولىنگەن قارجىنىڭ تيىمدىلىگىن تەكسەرگەن كەزدە جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تۇرعىنداردى جىلۋمەن قامتۋ ساپاسى بۇرىنعىدان دا تومەندەپ, ال جىلۋ جەلىلەرىندەگى اپاتتار ءتىپتى ءوسىپ كەتكەندىگى انىقتالدى. ياعني, بولىنگەن قارجى ەشبىر تيىمدىلىككە قول جەتكىزبەدى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىندەگى احۋال ەرەكشە الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتكەن. ماسەلەن, ماگيسترالدى جىلۋ تاراتۋ جەلىلەرىندە جىلۋدىڭ ىسىراپ بولۋى 11 پايىزدى قۇراسا, جىلۋ تاراتۋ جەلىلەرىندەگى ىسىراپ مولشەرى 17 پايىزعا جەتكەن. وسىنىڭ سالدارىنان 2009 جىلى رەسپۋبليكامىزدا تۇتىنۋشىلارعا جىبەرىلگەن 66 ميلليون گكال. جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ 11 ميلليون گكال. ىسىراپ بولعان. ساراپتاۋ بارىسىندا تۇتىنۋشىلارعا بەرىلەتىن جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ 20-30 پايىزى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ ەسىك-تەرەزەلەرىندەگى ساڭىلاۋلار, توبەدەگى اقاۋلار ارقىلى ىسىراپ بولىپ جاتاتىندىعى انىقتالدى. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا قالالارداعى كوپ قاباتتى ۇيلەر جىلۋدى ەڭ كوپ مولشەردە ىسىراپ ەتەتىن نىساندارعا اينالىپ وتىر.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اسسوتسياتسيانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا عيماراتتارعا جۇمسالاتىن جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ شىعىنى 1 شارشى مەتر اۋماققا جىلىنا 240 كۆت. بولادى ەكەن. ال فرانتسيادا بۇل كورسەتكىش – 126, گەرمانيادا – 120, شۆەتسيادا 82 كۆت.-عا تەڭ. ەلىمىزدەگى كوپ قاباتتى ۇيلەرگە بولىنەتىن جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ ىسىرابىن ازايتپايىنشا ءبىز ەنەرگيا قۋاتتارىن ۇنەمدەپ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزە المايمىز.
ەلىمىزدىڭ ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن دامىتۋعا 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە 8 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل رەتتە بارلىق اۋداندىق, وبلىستىق ەلەكتر جۇيەلەرى كومپانيالارىنىڭ جەكەنىڭ قولىندا ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ال بۇگىنگى تاڭدا ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 73 پايىزى جارامسىز دەڭگەيگە جەتكەن.
ەلباسى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاق دامۋىنىڭ نەگىزى بولاتىن تكش سالاسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇن تارتىبىنە قويدى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا «سۋمەن, جىلۋمەن, ەلەكتر جانە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنە كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇرگىزىپ, سونداي-اق تۇرعىن ءۇي قاتىناسىنىڭ وڭتايلى مودەلىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن نىسانداردىڭ ۇلەسى 32 پايىزدان 2015 جىلعا قاراي 22 پايىزعا تومەندەۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جاقىندا «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ» باعدارلاماسىن قابىلدادى.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكى باعىتتان تۇرادى. ءبىرىنشى كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسى. وعان تۇتىنۋشىلاردى سۋمەن, گازبەن, جىلۋمەن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى, كارىز جۇيەسى, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارى كىرەدى. ەكىنشى باعىتقا تۇرعىن ۇيلەردى كۇتىپ ۇستاۋ, كوپ قاباتتى ۇيلەردەگى پاتەر يەلەرى مەن قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ, ورتاق م ۇلىكتى باسقارۋ, كۇتۋ جانە پايدالانۋ جۇمىستارى جاتادى.
جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بولاشاقتا ءىس جۇزىنە اسىرىلۋعا ءتيىس «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ» باعدارلاماسىنىڭ جوباسى قارالدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا 2015 جىلعا قاراي رەسپۋبليكا بويىنشا جاڭعىرتىلعان جۇيەلەردىڭ ۇزىندىعى 31 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن بولادى. كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەتىن كوندومينيۋم نىساندارىنىڭ (كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي) ۇلەسى 32 پايىزدان 22 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى ءتيىس. باعدارلاما بويىنشا تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنىڭ وڭتايلى ۇلگىسىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىنىپ وتىر.
مەملەكەت حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن ءبىزدىڭ بانكتەرىمىزدى تارتا وتىرىپ, جەكە ينۆەستورلارعا, كاسىپورىندار مەن جەكەلەگەن ازاماتتارعا تۇرعىن ۇيلەر مەن كوممۋنالدىق نىسانداردى جوندەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ بىرىككەن ارنايى تەتىكتەرىن ۇسىنادى. باعدارلاما, جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, تكش-ءنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكى باعىتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى باعىتتا «جول كارتاسىنىڭ» قاعيداتتارى بويىنشا جىلۋمەن, ەلەكترمەن جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ, ەكىنشى باعىت بويىنشا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ.
سونىمەن جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەتىن جەلىلەر مەن قۇرىلعىلاردىڭ ۇلەسى 63 پايىز, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 73 پايىز جانە گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 54 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ بۇگىنگى تەحنيكالىق جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, كوندومينيمۋم نىساندارىنىڭ 32 پايىزى نەمەسە 50 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي كولەمى كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەدى. تۇرعىن ۇيلەردىڭ 3,8 ميلليون شارشى مەترى نەمەسە جالپى كولەمنىڭ 2 پايىزىن قۇرايتىن كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر تولىق بۇزىپ, قايتا سالۋدى قاجەت ەتەتىن اپاتتىق جاعدايدا تۇر. ەندى ۇكىمەت قابىلداعان باعدارلاما بويىنشا بۇل كولەمدى دە كەلەلى مىندەتتەردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى تۋرالى تىلگە تيەك ەتەيىك.
كوممۋنالدىق سالا جۇيەلەرىن جاڭعىرتقان كەزدە جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ مىنانداي ءتارتىبى بەلگىلەندى: ءبىرىنشى, مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن قۇرىلعىلاردى جاڭعىرتۋ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن دە, سونداي-اق, كاسىپورىنداردىڭ تاريفتىك رەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن دە جۇرگىزىلەتىن بولادى. ەكىنشى, جەكە مەنشىك يەلىگىندەگى ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن قۇرىلعىلاردى جاڭعىرتۋ تاريفتىك رەتتەۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلمەك. ءۇشىنشى, حالىقتىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا ينفراقۇرىلىمدار سالۋ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىن بولادى.
ءتارتىپ بويىنشا تاريفتەردىڭ ەسەبىنەن قالىپتاسقان كاسىپورىنداردىڭ شىعىندارى ون جىل ىشىندە 452 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. ەگەر كاسىپورىندار وسى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ورىنداماسا, وندا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردى جاڭعىرتۋعا مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 184 ميلليارد تەڭگە نەمەسە جالپى شىعىن كولەمىنىڭ 29 پايىزى جۇمسالماق. ونىڭ ىشىندە 166 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 18 ميلليارد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن جۇمسالادى.
كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ ەكى تەتىك بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى (اكك) كاپيتالداندىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ترانسفەرتتەر بولىنەدى. پيك, مەردىگەر جانە اكك-لەر اراسىندا ارنايى شارتتار جاسالىنادى. كوپ قاباتتى ۇيلەردەگى جەكە مەنشىك پاتەر يەلەرى تۇرعىن ءۇيدى جوندەۋدىڭ جالپى قۇنىنىڭ 15 پايىزى مولشەرىندە پيك-كە باستاپقى جارنا تولەيتىن بولادى. بۇل قاراجاتتى پيك-تەر مەردىگەرلەر ورىنداعان جوندەۋ جۇمىستارىنا اقى رەتىندە تولەۋگە جۇمسايدى. اكك-لەر مەردىگەرلەرگە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 85 پايىزىن تولەيتىن بولادى. قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن مەردىگەرلەر كوپ قاباتتى ءۇيدى جوندەۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ بارلىق كولەمىن ورىنداۋعا مىندەتتى. جيناق ەسەپ-شوتىندا جيناقتالعان قاراجات ورىندالعان جۇمىس كولەمىنىڭ تولەمى رەتىندە اكك-گە اۋدارىلادى. تاياۋ بولاشاقتا اكك-ءنىڭ ءرولىن ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى جانە تكش-نى دامىتۋ قورى اتقاراتىن بولادى.
ەكىنشى تەتىك بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىس اكىمدىكتەرىنە جىلىنا 0,1 پايىز سىياقىمەن 7 جىل مەرزىمگە نەسيە بەرىلەدى. وبلىس اكىمدىكتەرى ءوز اۋماعىنداعى قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىنە نەسيە بەرەدى. قالا اكىمدىكتەرى مامانداندىرىلعان وكىلەتتى ۇيىم رەتىندە قارجىلىق قورىنا مەملەكەت 100 پايىز كولەمىندە قاتىساتىن جشس نەمەسە اق قۇرادى, نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعان وسىنداي جشس-لار مەن اق-تاردى جۇمىسقا تارتادى.
باعدارلاما بويىنشا 2011-2012 جىلدارى قالا اكىمدىكتەرى وسىنداي جشس-لاردى كاپيتالداندىرادى. بۇدان كەيىنگى جىلدارى اكىمدىكتەر ولارعا تومەن سىياقى ستاۆكاسىمەن نەسيە بەرىپ وتىراتىن بولادى. سودان كەيىن جشس-لار تاپسىرىس بەرۋشى بولىپ تابىلاتىن پيك-تەرمەن كەلىسىم-شارت جاساسادى. كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردەگى جەكە پاتەرلەردىڭ مەنشىك يەلەرىنىڭ جالپى جينالىسىندا جشس-لار جوندەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزەتىن قوسالقى مەردىگەرلەردى بەلگىلەيدى. جەكە مەنشىك پاتەر يەلەرى كوپ قاباتتى ۇيلەردى جوندەۋگە جۇمسالاتىن بارلىق قارجىنىڭ 15 پايىزى مولشەرىندە پيك-تەرگە باستاپقى جارنا تولەۋگە ءتيىس. شارتتا بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە جەكە مەنشىك پاتەر يەلەرى ارنايى جيناق شوتىنا اي سايىن جارنا اۋدارىپ وتىرادى.
كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋدىڭ كورسەتىلگەن تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتارعا اتاۋلى كومەك كورسەتۋ كوزدەلگەن. ولارعا كوندومينيمۋم وبەكتىسىنىڭ ورتاق مۇلكىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ جانە قاراجات جيناقتاۋعا ارنالعان جارنانى تولەۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي كومەگى كورسەتىلەتىن بولادى. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 10 جىل مەرزىمگە 109 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ كوزدەلىنىپ وتىر.
كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ مىنانداي ادىستەرمەن جۇزەگە اسىرىلماق.
تاريف ەسەبىنەن قۇرالاتىن كاسىپورىندار شىعىنى 10 جىل ىشىندە 452 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل قارجىنى كاسىپورىندار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايدى. ەگەر كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمداردىڭ مەنشىك يەلەرى بۇل جوبانى ورىندامايتىن بولسا, قولدانىستاعى زاڭدار نەگىزىندە ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل ماسەلەلەردى رەتتەۋ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنە جۇكتەلىپ وتىر. كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمداردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىن كاسىپورىنداردىڭ بۇل قارجىسىنان باسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 166 ميلليارد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 18 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەدى. جالپى العاندا 2011-2020 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا ءارتۇرلى قارجى كوزدەرىنەن 636 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەتىن بولادى.
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى تۇعىرلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان وسى اسا زور اۋقىمدى ىستەردى شەشۋ ماسەلەسىن ەندى كەشەۋىلدەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جىلدار بويى «قالعان-قۇتقاندى» ءبولۋ قاعيداتى بويىنشا قارجىلاندىرىلىپ كەلگەن كوممۋنالدىق سالانى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت رەتىندە قويىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەتىن بۇل اۋقىمدى جۇمىستىڭ نەگىزگى سالماعىن بيۋدجەت كوتەرەتىن بولادى. جالپى, ون جىل ىشىندە بۇل ماقساتتارعا جۇمسالاتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 533 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە 160 ميلليارد تەڭگە قايتارىمدى نەگىزدەگى قارجى بولىپ تابىلادى. بۇل قاراجاتتىڭ 166 ميلليارد تەڭگەسى كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, 358 ميلليارد تەڭگەسى كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيلەردى جوندەۋگە جۇمسالادى. بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 2015 جىلعا قاراي رەسپۋبليكامىز بويىنشا جاڭعىرتىلعان كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەردىڭ ۇزىندىعى 31 مىڭ شاقىرىمنان اسىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي نىساندارىنىڭ ۇلەسى قازىرگى 32 پايىزدان 22 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلەتىن بولادى.
ءيا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى بۇگىندە قارىشتى دامۋ باسپالداعىنا شىققان كەزدە ءاربىر تۇرعىننىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن ايقىندايتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ ەل بولاشاعىنىڭ كەپىلى بولماق. ەندەشە, مەملەكەت ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىرعان بۇل باعدارلاماعا بولىنگەن قارجى تالان-تاراجعا سالىنباي ءتيىمدى جۇمسالۋى ماڭىزدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.