كەشە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ەكىنشى پلەنارلىق جالپى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىسقا قاتىسۋشىلار الدىمەن «تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگى: دامۋى جانە جاڭا بەلەستەرى» اتتى فوتوكورمەمەن جانە تۇركى اكادەمياسىنىڭ قىزمەتىمەن تانىستى. ودان كەيىن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى باستالدى. وتىرىسقا تۇرك پا كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ توراعالىق ەتتى جانە جۇرگىزىپ وتىردى.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ اشىلۋ راسىمىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ, ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسىنىڭ توراعاسى وكتاي اسادوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ توراعاسى احماتبەك كەلديبەكوۆ جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسى ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى مەحمەت الي شاحين ءسوز سويلەدى.
قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرك پا ءىى پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
قۇتتىقتاۋدا بىلاي دەلىنگەن:
قازاقستان تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا تۇلەتۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى.
تۇركى الەمى – ءبىزدىڭ مادەني مۇرالارىمىزدى ەتەنە بايلانىستىراتىن التىن ارقاۋ. ءتۇپ تامىرىمىز ءبىر, تاريحىمىز, ءدىنىمىز, ءتىلىمىز جانە مادەنيەتىمىز ورتاق. بىزدەر وسى يگىلىكتەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى جاسامپازدىق جولىنا پايدالانۋىمىز قاجەت.
بۇگىندە تامىرلاس حالىقتاردىڭ نەعۇرلىم تىعىز جاقىنداسا ءتۇسۋى جولىندا تۇركى كەڭەسى, تۇركسوي, تۇركى اكادەمياسى سياقتى قۇرىلىمدار, سونداي-اق تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ارقىلى ناقتى قادامدار جاساۋعا مول مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
اسسامبلەيا – پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ايماقتىق جانە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جانداندىرۋعا زور ەڭبەك سىڭىرۋدە. بۇل يگى قادامدار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدەگى بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىققا جانە ءوركەندەپ دامۋعا جول اشۋدا.
بۇگىنگى وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردى فورۋم جۇمىسىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, بۇل باسقوسۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز بەن حالىقتارىمىز اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن ساياسي ۇنقاتىسۋدا جان-جاقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن.
پلەنارلىق وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا ءساتتىلىك تىلەيمىن.
قۇتتىقتاۋدان كەيىنگى ءسوزىن و.مۇحامەدجانوۆ بيىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەلەرى رەتىندە قالىپتاسقان ءازىربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىندىگىنەن باستادى. 2011 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز, باعا جەتپەس جەڭىسىمىز. تاۋەلسىزدىك الۋمەن جاس ەل تاريحىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى. بۇل جاسامپازدىق, سەنىمدى ءارى سەرپىندى دامۋ كەزەڭى بولدى», دەپ اتاپ كورسەتتى, دەدى سپيكەر وسى تۋرالى. ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ قاي-قايسىسى ءۇشىن دە بۇل كەزەڭ قيلى-قيلى قاتال سىناق پەن ءمان-ماڭىزى مول ىستەرگە تولى كەزەڭ بولدى. قازاقستان دا وسىنداي سان سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, ءححى عاسىر تابالدىرىعىنان ابىرويمەن اتتادى. ءبىز ءوز جولىمىزدى تابا بىلدىك, بۇل جول بىزدەردى ءبىرلىگى مەن ىنتىماعىنا قۋاتى ساي, الەمگە تانىمال ەل مارتەبەسىنە جەتكىزدى.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – الەمدىك ەكونوميكالىق قاتىناستارعا كىرىگۋ بولاتىن, دەدى شەشەن ءارى قاراي. وسىلايشا, ءوز رىنوگىمىزدىڭ قاقپاسىن باسقا ەلدەرگە ايقارا اشقان كەزدە جاھاندىق ءۇردىستەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل ۇردىستەردىڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەل ەكونوميكاسىنا 122 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سوڭعى ون جىل بويى قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز ءورلەۋ ۇستىندە ەكەنىنە بۇكىل الەم كۋا. ءتىپتى, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ دامۋىمىزعا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزە المادى. وعان دالەل, 2010 جىلى ىشكى جالپى ءونىم 7 پايىزعا ءوسىپ, ول 140 ملرد. دوللاردان استى.
ءماجىلىس توراعاسى, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن دا ورتاعا سالدى. ءتوراعانىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن باتىل قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ تۇپكى ماقساتى بىرەۋ, ول – قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىن جاقسارتۋ.
توراعا بۇدان سوڭ قازاقستان كوپ ۇلتتى ەلدەردىڭ بىرەگەيى بولا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوعامنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن, حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاي بىلگەندىگىنە, ەلىمىزدەگى 130-دان استام ەتنوستار دوستىق, بەرىك تاتۋلىق جانە ىرىستى ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىنا قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى. بۇگىنگى كۇنى قۇرامىنا 820 ەتنومادەني بىرلەستىكتەر كىرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ ارقاۋلىق ينستيتۋتىنا اينالىپ, وسى سالادا جەمىستى جۇمىس اتقارۋدا, دەدى شەشەن. 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما نەگىزىندە اسسامبلەياعا پارلامەنت ماجىلىسىنە 9 دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىعى بەرىلدى.
ورال مۇحامەدجانوۆ قازاقستان رەسەيمەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى, قىتايمەن تۇراقتى جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن جانە اقش-پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى, مۇسىلمان الەمىمەن سىندارلى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان تەڭدەستىرىلگەن ديپلوماتيانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىت العانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى قازىرگى زامانعى الەم دىندەرى اراسىنداعى جاھاندىق ۇنقاتىسۋدىڭ ەتەنە ءارى پارمەندى بولىگىنە اينالدى, دەدى سپيكەر.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ توقتالىپ وتكەنىندەي, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ يگى باستامالارى ارقاسىندا تۇركى تامىرلاستىعى يدەياسى جاڭا سەرپىنگە يە بولىپ, تىڭ مازمۇنمەن تولىقتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي ءماجىلىس توراعاسى قازاقستاننىڭ ءازىربايجانمەن, قىرعىزستانمەن جانە ءتۇركيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, تاعى باسقا دا سالالارداعى قاتىناستارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتتى. تۇركى حالىقتارى قوعامداستىعىنا ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتاتىن, ەسەلەپ ارتتىرا ءتۇسەتىن جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتەتىن كەز كەلدى, دەدى ورال مۇحامەدجانوۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ. تاريح بىزگە وسىنداي ءمۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ال ونى پايدالانا ءبىلۋ ءۇشىن بۇدان دا تىعىز ارالاسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى بۇدان دا تەرەڭ تانىپ-ءبىلۋ جولىندا ناقتى قادامدار جاساۋىمىز كەرەك.
تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى – جاس ۇيىم. ءبىزدىڭ وسى باسقوسۋىمىزدىڭ ارقاۋى بولىپ وتىرعان ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى تۋرالى تاعى دا ءسوز قوزعاي وتىرىپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ويداعىداي وتكەنى سياقتى, تۇرك پا-نىڭ دا تۇركى الەمىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسياسىن كۇشەيتۋگە قابىلەتى بار بەدەلدى ۇيىمعا اينالاتىنى كۇمانسىز.
ءازىربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ توراعاسى وكتاي اسادوۆ الدىمەن تاۋەلسىزدىك ورتالىق ازياداعى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرمەن قاتار, ازىربايجانعا دا تىڭ وزگەرىستەر الىپ كەلگەنىنە توقتالدى. سپيكەردىڭ اتاپ ءوتۋىنشە, ءازىربايجان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى اۋقىمدى جەتىستىكتەرگە جەتتى. جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستا دا ەل ەكونوميكاسى قۇلدىراعان جوق. قازىرگى كەزدە ويداعىداي دامىپ كەلەدى. سوڭعى ون جىل ىشىندە ءازىربايجان ەكونوميكاسى 16 ەسەگە وسكەن. باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرىنىڭ تارتىلۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسۋدا. بۇل مۇناي قۇبىرى ارقىلى ءازىربايجان مۇنايى سىرتقى رىنوكقا شىعارىلاتىن بولادى.
تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىعى ءاركەزدە دە قاجەت, دەدى سپيكەر ءارى قاراي. بىزدەردىڭ اتا-بابالارىمىز وسىنى ارمانداپ كەلگەن. سوعان ەندى مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بۇل جەردە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ءوزىندىك ءرول اتقارادى. قازىرگى كەزدە تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تاريحي-مادەني مۇرالاردى ساقتاپ, ولاردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى كۇن ءتارتىبىنە قويىلۋدا. ءازىربايجاندىقتار تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبۇگىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا شىن نيەتپەن قۋانادى. ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ ءوزارا ىقپالداسىپ, ىنتىماقتاسۋىنا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ىستامبۇلدا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى جاڭاشا سەرپىن بەرگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
وكتاي اسادوۆ ىستامبۇل سامميتىندە العا قويىلعان ماقسات-مىندەتتەر بۇگىندە تولىق ورىندالىپ كەلە جاتقانىنا ريزاشىلىق بىلدىرە كەلىپ, پارلامەنتارالىق ديپلوماتيانىڭ ءرولىن ورتاعا سالدى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان قىرعىزستان جوگوركۋ كەنەشىنىڭ توراعاسى احماتبەك كەلديبەكوۆ قىرعىز ەلى ەگەمەندىگىن العاننان بەرگى كەزەڭدەردە قىرعىزستان كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستان كەشكەندىگىنە بايلانىستى پايىمىمەن ءبولىستى. توراعانىڭ توقتالعانىنداي, قىرعىزستانداعى وتكەن جىلعى, سونداي-اق ودان بۇرىنعى ساياسي جاعدايلار ەلدى تۇراقسىزداندىرۋعا دۋشار ەتتى. وسى پروبلەمالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. دەگەنمەن, قىرعىزستاندىقتار سول قيىندىقتار مەن جانجالداردى جەڭۋگە توتەپ بەردى. قازىرگى كەزدە ەلدەگى ساياسي جاعداي تۇراقتانىپ, حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە, ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى شارالار قولعا الىنۋدا.
بۇدان سوڭ احماتبەك كەلديبەكوۆ قىرعىزستانداعى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, قيىنشىلىق كەزدە قولداۋ-كومەك كورسەتكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسى ەلدەردىڭ قولداۋ-كومەكتەرىنسىز ءبىزدىڭ ەل باسقا تۇسكەن قيىندىقتاردان شىعا الماس ەدى, دەدى ول. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن وياتتى.
سونىمەن قاتار, شەشەن قىرعىزستاندا يندۋستريالىق جوبالار قولعا الىنىپ جاتقاندىعىن, ەلدىڭ الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن سىرتقى ساياساتى وزگەرمەيتىندىگىن اتاپ ءوتتى. پارلامەنت سايلاۋىنىڭ تالاپ دەڭگەيىندە وتۋىنە قازاقستان, تۇركيا جانە ءازىربايجان پارلامەنتاريلەرىنىڭ ۇلكەن قولداۋ كورسەتكەنىنە العىس ايتتى. قىرعىزستان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاساتىنىن العا تارتا كەلىپ, اسسامبلەيانىڭ كەلەسى وتىرىسىن ءبىشكەكتە وتكىزۋگە ۇسىنىس جاسادى.
ال تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىستىڭ توراعاسى مەحمەت الي شاحين ءسوزىن وسىدان 20 جىلداي بۇرىن قازاقستان, ءازىربايجان جانە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاعاندا, وسى ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى بولىپ تانىعان مەملەكەت تۇركيا بولعانىنان باستادى. بيىلعى جىلى قازاقستان, ءازىربايجان جانە قىرعىزستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 20 جىل تولادى, دەدى ءماجىلىس سپيكەرى وسى تۋرالى. بۇل سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ءۇشىن دە, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە ەرەكشە مەرەيتوي بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلدەر تاريحي جانە مادەني تۇرعىدان ورتاق قۇندىلىقتارعا يە. وسى ماسەلەلەردى ەسكەرە كەلىپ, ىستامبۇلدا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ۇيىمى قۇرىلدى. بۇل ماسەلەنى العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. مۇنى مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعى, كورەگەندىگى دەپ بىلەمىن.
وسىلاي دەگەن مەحمەت شاحين ءارى قاراي تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىنا توقتالدى. جانە پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ باكۋدەگى باسقوسۋىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلى باكۋدە وتكەن تۇرك پا-نىڭ وتىرىسىندا بىرقاتار ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. ال ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەيا اياسىندا ءوزارا تاجىريبەلەر الماسۋىنا تولىق مۇمكىندىكتەرى بار. سونداي-اق ول تۇركيا پارلامەنتىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى قىزمەتىنە توقتالا وتىرىپ, تۇركسوي مەن تۇركى اكادەمياسى الداعى ۋاقىتتا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيتىندىگىنە سەنىمدى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. تۇرك پا-عا بولاشاقتا وزبەكستان مەن ءتۇركىمەنستان پارلامەنتتەرى دە كىرەتىندىگىنە سەنەتىنىن جەتكىزدى.
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى پارلامەنتتىك وداعىنىڭ باس حاتشىسى ماحمۋد ەرول كيليچ ءوزى باسشىلىق ەتىپ وتىرعان پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ەو-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان كەيىنگى ەكىنشى وداق بولىپ سانالاتىنىنا توقتالدى. پارلامەنتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ ءۇشىن قۇرىلعان بۇل ۇيىم جىل سايىن جينالىسىن وتكىزىپ تۇرادى, سوڭعى باس اسسامبلەيامىز ابۋ-دابيدە جينالدى. ەندىگىسى, يندونەزيادا وتەدى. ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزدىڭ 19 ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردا بايقاۋشىلىق مارتەبەسى بار جانە تۇرك پا-داعى بايقاۋشى مارتەبەسى سول وتكەن جولى ابۋ-دابيدەگى جيىندا ءبىزدىڭ كەڭەسپەن ماقۇلداندى. مىنە, وسىنىڭ شەڭبەرىندە ءبىز ەكىجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋعا پەيىلدىمىز. شىنىندا تۇرك پا-نىڭ ءمۇشەلەرى ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ دا ءمۇشەلەرى. ءبىز جاعىراپيالىق جاعىنان 3 توپقا – اراب, ازيا ەلدەرى جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر دەپ بولىنەمىز. ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە, ءبىزدىڭ ۇيىمدى بايقاۋشى رەتىندە قابىلداۋلارىڭىزعا راحمەتىمدى ايتامىن, دەدى.
مودەراتور مۇنان سوڭعى ءسوز كەزەگىن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى حالەل اقىنجىعا ۇسىندى. قۇرمەتتى پارلامەنتاريلەر, وتىرىسقا قاتىسۋشىلار, ەڭ الدىمەن كەزدەسۋگە شاقىرعاندارىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى ايتىپ الايىن, دەپ ءسوزىن باستاعان ول ءارى قاراي وسى ايماقتاعى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن العانىنا 20 جىل تولعانىنا توقتالا كەلىپ, وسى جىلدار ىشىندە ولاردىڭ اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ ارتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
تۇرك پا قۇرىلۋى ول بايلانىستاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. تۇركسوي 1993 جىلى قۇرىلىپ, تۇركى الەمى مادەنيەتىنىڭ, قۇندىلىقتارىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ جەر جۇزىنە جايىلۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. بىزدە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ قورى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل قور وسى مەملەكەتتەردەگى عىلىمنىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسپاق. سونىمەن قاتار, بىزدەر ەكونوميكالىق جانە بيزنەس كەڭەسىن قۇرۋعا مۇددەلىمىز, جانە وسى وي جۇزەگە اسۋى ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارىن قولعا الىپ وتىرمىز. ءبىرىنشى ەكونوميكالىق كەڭەس بيىلعى جىلى الماتىدا وتەدى دەگەن جوسپارىمىز بار. وسى جايىنداعى حاتتاماعا الداعى سامميتىمىزدە قول قويىلادى.
ءبىز وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستاردى دامىتۋ ۇستىندەمىز. تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ الەمدە وزىندىك داۋىسقا يە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. جانە پارلامەنتتىك ولشەمدەگى ءىس-ارەكەتتەرىمىز ءبىزدىڭ ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىعىمىزدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى, دەدى ح.اقىنجى.
تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى فىرات پۋرتاش تۇرك پا-نىڭ ەكىنشى وتىرىسى ءوتىپ جاتقان مەزگىلدە اشعابادتا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىمىزدىڭ شەشىمىمەن مادەني فەستيۆال ءوتىپ جاتقاندىقتان, باس حاتشى كەلە المادى, الايدا ول كىسى ءوز ريزاشىلىعىن جەتكىزۋدى ماعان جۇكتەدى, دەدى.
تۇركسوي اياسىنداعى ەلدەردىڭ ورتاق تاريحى, مادەنيەتى, ءتىلى مەن ورتاق قۇندىلىقتارى بار ەكەنىن ءبىز ءبارىمىز دە بىلەمىز. ال تۇرك پا وسى ەلدەردەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. شىنىندا دا, قازىرگى كۇنى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ەگەر ءبىز تەرەڭىرەك بويلاساق, تۇركسوي مەن تۇرك پا-نىڭ تۇپكى ماقساتتارى ءبىر, ويتكەنى, ءبىز ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ-جاراتىنى جوق ورتاق قۇندىلىقتارى بار ەلدەرمىز. سوندىقتان, بىزدەردىڭ بىرلەسە جۇمىس اتقارۋمىز بارشا تۇركىلەردىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن قاجەت. تاجىريبە الماسۋ, ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, بىرلەسە جۇمىس جاساۋدىڭ بەرەر ولجاسى مول دەپ بىلەمىز, دەپ الداعى جوبا-جوسپارلار جايىن دا ورتاعا سالدى.
ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرحاد ۆارلى قازىرگى تاڭدا ءبىز اوسشك باسشىلىعى اتىنان وسىنداي جۇزدەسۋدى جەمىستى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن. تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە جاس مەملەكەتتەردە يگى وزگەرىستەر كوپ بولدى. وسى جىلدار ىشىندە كاپ تاۋىندا, بالقان تۇبەگىندە جاڭا مەملەكەتتەردىڭ, جاڭا شەكارالاردىڭ پايدا بولعانىن, ءار مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ دەربەس ساياساتىن ۇستاناتىنىن كورىپ كەلەمىز. سونداي-اق, جاڭا شەكارالاردىڭ پايدا بولۋى جاڭا قاۋىپتەردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلگەنى ايان. الەم وزگەرۋ ۇستىندە. سوندىقتان ءبىزدىڭ بايلانىستارىمىز دا جاڭا قاعيدالارعا سۇيەنۋى ءتيىس. وسى رەتتە قازاقستان جانە ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتاق ءماسەلەلەردى شەشە الاتىن ۇيىم قاجەتتىگىن جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن بىرىگۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتتى. وسىنداي يگى ماقساتتان قۇرىلعان اوسشك ىنتىماقتاستىق پەن سەنىمدى ورنىقتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى باسىمدىقتاردى انىقتادى, دەدى.
وسىدان كەيىن تۇركى تىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ رەگلامەنتىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءسوز تۇرك پا باس حاتشىسى راميل گاسانوۆقا بەرىلدى. الدىمەن ول پارلامەنتتىك اسسامبلەياعا 4 كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەنىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, ولار: ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە قارجىلىق ماسەلەلەر, قۇقىقتىق ماسەلەلەر, حالىقارالىق ىستەر جانە الەۋمەتتىك, مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى تۇراقتى كوميسسيالار بولادى, دەدى ول. ودان ءارى رەگلامەنتتە كوميسسيالاردىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيالارى, وتىرىستارىن وتكىزۋ, شەشىمدەرىن قابىلداۋ ءتارتىبى, مۇشەلەرىنىڭ سانى جانە ت.ب. تۋرالى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنى جاريالاندى. سونىمەن بىرگە, شەشەن 22-باپتىڭ ءبىرىنشى تارماعىنا قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسىمەن اسسامبلەيا جۇمىسىن جۇرگىزۋدىڭ رەسمي تىلدەرى قاتارىنا كەلىسۋشى تاراپتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىنەن باسقا اعىلشىن ءتىلى دە ەنگىزىلەتىنىن ايتتى. سونداي-اق قاتىسۋشى ەل بولىپ تابىلمايتىن تاراپتاردىڭ شاقىرۋى بويىنشا سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسۋ ءتارتىبى تۋرالى دا قوسىمشا ەنگىزىلەتىنى بەلگىلى بولدى.
بايانداما اياقتالعان سوڭ قاتىسۋشىلار ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. سونداي-اق وسى شەشەننىڭ بايانداۋىندا تۇرك پا ءتولبەلگىسى مەن تۋى تانىستىرىلدى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ۇسىنىلعان بەلگىلەردى وزگەرىسسىز قابىلدايتىندىقتارىنا داۋىس بەردى.
كەلەسى كەزەكتە تۇركى تىلدەس ەلدەر پا حاتشىلىعىنىڭ 2011 جانە 2012 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتىنىڭ جوبالارى تۋرالى ءماسەلە قارالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسىنىڭ دەپۋتاتى ۋلۆي گۋليەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ بايانداماسىنان ۇيىمنىڭ 2011 جىلعى بيۋدجەتىنىڭ كىرىس جانە شىعىس بولىكتەرى 300 مىڭ ەۋرودان تۇراتىنى بەلگىلى بولدى. ال 2012 جىلدىڭ بيۋدجەتى 560 مىڭ ەۋرو كولەمىندە بەلگىلەندى.
بايانداما وقىلىپ بولعان سوڭ حاتشىلىقتىڭ بيۋدجەتى ءبىراۋىزدان بەكىتىلدى.
كۇن تارتىبىندەگى كەلەسى ماسەلە – تۇرك پا-نىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارعا بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋى تۋرالى بولدى. ايتىلعان ماسەلە بويىنشا بايانداعان ءتۇركيا رەسپۋبليكاسى ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى اگاح كافكاس يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك وداعى (يكۇ پو) بايقاۋشى مارتەبەسىن سۇراعانىن جەتكىزدى. ءوتىنىش ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
كەلەسى ماسەلە تۇرك پا جالپى وتىرىسىنىڭ قورىتىندى قۇجاتى – استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا ارنالدى. ونىڭ جوباسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىم وقىپ بەردى. الىپ-قوسار ۇسىنىستار بولماعان سوڭ دەكلاراتسيا تۇتاسىمەن قابىلداندى.
وتىرىس سوڭىندا قىرعىزستان تارابىنان باس حاتشىنىڭ ورىنباسارلىعىنا بەكتەمىر زيادينوۆ سايلاندى جانە كەلەسى وتىرىس 2012 جىلدىڭ مامىر, ماۋسىم ايلارىنىڭ بىرىندە بىشكەك قالاسىندا وتەتىن بولىپ بەلگىلەندى.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا دەلەگاتسيالار باسشىلارى جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى.
-------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.