2006 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۇركيادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءVىىى سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدى. تۇرك پا دەپ اتالعان سول ۇيىم 2008 جىلعى 21 قاراشادا ىستامبۇل قالاسىندا قۇرىلعان بولاتىن.
2009 جىلى ءازىربايجان استاناسى باكۋ قالاسىندا ۇيىمنىڭ العاشقى وتىرىسى بولدى. وسى وتىرىستا ۇيىمنىڭ رەگلامەنتى مەن حاتشىلىعى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. ال بۇگىن جانە ەرتەڭ استانادا تۇرك پا كەڭەسىنىڭ وتىرىسى مەن تۇرك پا-نىڭ ءىى پلەنارلىق وتىرىسى وتەدى. وسىعان وراي ءبىز تۇرك پا-نىڭ قازاقستاندىق دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى امانگەلدى مومىشەۆكە جولىعىپ, ۇيىم جۇمىسىنىڭ بارىسى جانە وتىرىستا قارالاتىن ماسەلەلەر جونىندە ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– مەنىڭشە, بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەسىنەن شىعىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كوپتەگەن مەملەكەتارالىق ۇيىمداردى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز تۇرك پا-نىڭ دا ومىرگە كەلۋى – تۇركىتىلدەس تۋىسقان حالىقتار اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە قىزمەت ەتەتىنىن كورەگەندىكپەن بولجاعان. باسقالار ءوزارا جاقىنداسۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, ءبىرىن ءبىرى قولداپ جاتقاندا, ءبىر اتانىڭ بالاسى بولىپ, ءبىر ءتىل, ءبىر ءدىل, ءبىر دىنمەن قالىپتاسقان تۇركى حالىقتارى نەگە ءوزارا جاقىنداسپاسقا؟ جانە ونىڭ نەشە ءتۇرلى جولدارىن, ءتۇرلى امالدارىن تاۋىپ, وسى كۇنگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تالابىنا ساي قۇرىلىمدار جاسالۋى كەرەك قوي. بۇرىن بىزدە مادەنيەت ورتاقتىعىن جانە وسى سالا بويىنشا جاقىنداسا ءتۇسۋدى كوزدەگەن تۇركسوي ۇيىمى بولسا, ەندىگى جەردە قۇقىقتىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا جاقىنداسۋدىڭ, ىنتىماقتاسۋدىڭ ماڭىزى زور. پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاسۋدىڭ الەۋەتى مۇنداي جاقىنداسۋلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بەرىك تۇتقاسى, ماڭىزدى ينستيتۋتى بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا مەن تۇرك پا-نىڭ بولاشاعى زور, ماڭىزى تەرەڭ ۇيىم دەپ ەسەپتەيمىن. بولاشاقتا ول ەۋروپارلامەنت سەكىلدى ىقپالدى ۇيىم بولار دەگەن ۇمىتتەمىن.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا قازاق دالاسىن « ۇلى تۇركى ەلىنىڭ قاراشاڭىراعى» دەپ اتاعان ەدى. قازاقتىڭ اسا ءبىلىمدى, تەڭىزدەي تەرەڭ دارىندى اقىنى ماعجان دا «كوپ تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا, قازاققا قاراشاڭىراق قالعان جوق پا؟» دەپ جازعان. تاريحتىڭ نەشە ءتۇرلى تەپەرىشىنە تۇسسە دە تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلماعان جالعىز تۇركى تىلدەس ەل – تۇرىك رەسپۋبليكاسى بولسا, ونىڭ باسشىلارى بولعان اتاتۇرىك, ودان بەرگى تۇرعىت ءوزال سياقتى ساڭلاقتارى تۇركىلەردىڭ ءوزارا بىرلەستىكتە, تاتۋلىق پەن تۋىستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىن جاقتاپ كەلدى. ولار قازاق دالاسىن « ۇلى تۇران دالاسى» نەمەسە «انا ۆاتان» دەپ اتاپ بولەكشە قادىرلەدى. ءبۇگىنگى تاڭداعى تۇركى الەمىنىڭ اسا ءىرى قايراتكەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سول ءۇردىستى جاقتاپ وتىر. قازىر تۇرىكتەر موڭعولياداعى كۇلتەگىن زيراتىنىڭ باسىنا كەسەنە سالۋدى قولعا الۋدا. سول جەردە مۇراجاي جاساپ, تۇركىلەردىڭ كونە تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن ورتالىق ۇيىمداستىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلان-باتىر قالاسىنان سول جەرگە اپاراتىن جولدى دا ءجوندەپ, جاقىن جەردەن ۇشاق قوناتىن ورىن دا اشپاقشى. مىنە, مۇنى دا ءتۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ورتاق تاريحىنا جاتاتىن ماڭىزدى ءبىر ءىس دەپ اتاۋعا بولادى.
– تۇرك پا-عا قانداي مەملەكەتتەر مۇشە بولىپ كىرەدى؟ ءاربىر مەملەكەتتەن وعان نەشە ادامنان مۇشە بولادى؟
– بۇگىنگى تاڭدا تۇرك پا-نىڭ قۇرامىنا ءتورت مەملەكەت مۇشە بولىپ ەنىپ وتىر. ولار: قازاقستان, تۇرىك رەسپۋبليكاسى, ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق پارلامەنتىنىڭ جەتى دەپۋتاتى پا مۇشەسى بولىپ ەنگىزىلگەن. قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ توراعاسى – ءماجىلىس سپيكەرى ورال مۇحامەدجانوۆ. ال مۇشەلەرى قاتارىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇزاققالي ەلەۋباەۆ, بەكبولات تىلەۋحان ءجانە مەن, ال سەناتورلاردان قايرات يششانوۆ, عاريفوللا ەسىم جانە سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بار. ءتۇركىمەنستان مەن وزبەكستان دەلەگاتسيالارى پا قاتارىنا ەنۋگە ق ۇلىق تانىتپاي وتىر. سونىمەن قاتار, ءبىز سوڭعى وتىرىستا رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى تاتارستان, باشقۇرتستان رەسپۋبليكالارى سياقتى تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىن دە بايقاۋشى رەتىندە شاقىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدىك.
بۇگىنگى تاڭدا تۇرك پا ەكپا-مەن (ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى) ءجانە ناتو پا-مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورناتىپ ۇلگەردى. ال حالىقارالىق پارلامەنت وداعىنا, ەقىۇ پا مەن يكۇ-عا بايقاۋشى مارتەبەسىن الدى.
– باكۋدە بولعان العاشقى وتىرىستا قانداي ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ ەدى؟
– ول وتىرىستا ءبىز تۇرك پا-نىڭ رەگلامەنتى مەن حاتشىلىق ەرەجەسىن قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە, ۇيىمنىڭ باس حاتشىسىن سايلادىق. وعان ءازىربايجان وكىلى راميل گاسانوۆ, ال ءۇش ورىنباسارىنىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاندىق مەلس سەمعاليەۆ سايلاندى. ۇيىمنىڭ 300 مىڭ ەۋرو كولەمىندەگى جىلدىق بيۋدجەتىن دە وسى جولى بەكىتتىك. باس حاتشى ەكى جىلدىق مەرزىمگە, كەلەسى وتىرىس بولعانشا سايلانادى, بيىلعى استانادا بولاتىن وتىرىستا جاڭا باس حاتشى قازاقستان تاراپىنان سايلاناتىن بولادى.
– بەيسەنبى كۇنى بولاتىن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە قانداي ماسەلەلەر ەنگىزىلگەن؟
– ەڭ الدىمەن بيىل تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان ءتۇركىتىلدەس ەلدەر تۋرالى باياندامالار وقىلادى. وندا, ارينە, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ينتەگراتسيالىق بايلانىستارى مەن ىقپالداستىقتارىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى دا ماسەلەلەر كوتەرىلەتىن شىعار. جاسالعان باياندامالار بويىنشا پىكىر الىسۋلار دا وتەدى. قازاقستاننان نەگىزگى باياندامانى جاسايتىن ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ بولادى. ودان ءارى پارلامەنتتىك اسسامبلەياعا مۇشە مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى كەزەكپەن سويلەيدى. سونىڭ ىشىندە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنان ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى مەحمەت شاحين, ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنان ميللي مەدجليستىڭ توراعاسى و.اسادوۆ جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان جوگوركۋ كەنەشتىڭ توراعاسى ا.كەلديبەكوۆ بايانداما جاسايدى. شاقىرىلعان قوناقتار اراسىنان قۇتتىقتاۋ سوزدەردى تۇرك سوي باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆ, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى پارلامەنتتىك وداعىنىڭ باس حاتشىسى ماحمۋد ەرول كيليچ, اوسشك اتقارۋشى ديرەكتورى چينار الدەمير, ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىقپالداستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى حالەل اكىنجى ايتادى دەپ كۇتىلۋدە.
قارالاتىن ماسەلەلەر اراسىندا 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى, پا رەگلامەنتىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋلەر دە بار. بيۋدجەتكە سالىناتىن جارنالار كولەمى ءاربىر تۋىسقان ەلدىڭ مۇمكىنشىلىگىنە قاراي بولىنگەن, سونىڭ ىشىندە, ناقتى ايتار بولساق, تۇرىك رەسپۋبليكاسى – 296, قازاقستان – 148, ءازىربايجان – 74 جانە قىرعىزستان 37 مىڭ ەۋرو كولەمىندە جارنا تولەيدى. ال رەگلامەنتكە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر قاتارىنا تۇراقتى كوميسسيالار قۇرۋ قاراستىرىلعان. بۇرىنعى رەگلامەنتتە ونداي بولماعان. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا, ساۋدا جانە قارجى, زاڭناما, حالىقارالىق ىستەر, الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى كوميسسيالار قۇرۋ كوزدەلۋدە. بۇلاردان باسقا دا ماسەلەلەر قارالاتىن بولادى.
سونىمەن بىرگە, كۇن تارتىبىنە تۇرك پا-نىڭ ءتولتاڭباسى مەن تۋىن بەكىتۋ دە ەنگىزىلىپ وتىر. ولاردىڭ جوبالارىمەن پا-عا ءمۇشە مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارى تانىسىپ شىقتى. وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا استانا دەكلاراتسياسى قابىلداناتىن بولادى. ال باس حاتشىلىق وسى جولى قازاقستان وكىلىنە بەرىلەتىنىن جوعارىدا ايتتىم, ونىڭ ءبىر ورىنباسارلىعىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى سايلاناتىن بولادى.
– پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ وتىرىسى قاي تىلدە ءجۇرگىزىلەدى؟
– قابىلدانعان كەلىسىم بويىنشا دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ءوز تىلدەرىندە سويلەيدى, بىراق تۇرىك جانە اعىلشىن تىلدەرىنە ىلەسپە اۋدارما جاسالىپ وتىرادى. بىزدەر, كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى ىلەسپە اۋدارمانىڭ ورىس تىلىندە دە ءجۇرۋىن قالاعان ەدى, سوندىقتان وسى وتىرىستا سوزدەر ورىس تىلىنە دە اۋدارىلاتىن شىعار.
– كەلەتىن قوناقتارعا ءمادەني شارالار دا كورسەتىلەتىن بولار؟
– ارينە, بۇگىن, ياعني سارسەنبى كۇنى ولار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مۇراجايىندا بولادى. ودان كەيىن پرەزيدەنتتىك ءمادەنيەت ورتالىعىندا بولىپ, كىتاپحانا, مۇراجاي, كونتسەرت زالدارىن تاماشالايدى. اسىرەسە, مۇراجايدىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى تۋىسقاندارعا ارنالىپ جاسالعان كورمەسى قوناقتاردىڭ كوڭىلدەرىنەن شىعار دەگەن ويدامىز. مادەني شارالار باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قوناقتارعا «قازاق ەلى» مونۋمەنتىن تانىستىرۋ, «تاۋەلسىزدىك» سارايىن كورسەتۋ جانە «بايتەرەككە» شىعارۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق ولاردىڭ «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتىنە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى دە كوزدەلىپ وتىر. وسى كۇنى قادىرلى مەيمانداردى سەنات توراعاسى ق.ءمامي جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى و.مۇحامەدجانوۆ قابىلدايدى دەپ كۇتىلۋدە. ال بەيسەنبى كۇنگى پلەنارلىق وتىرىس باستالماي تۇرىپ قوناقتار «ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگى: دامۋى جانە جاڭا بەلەستەرى» اتتى فوتوكورمەمەن تانىساتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, «تۇركى اكادەمياسى» قىزمەتىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولادى. ال جالپى وتىرىس اياقتالعان سوڭ, تۇستەن كەيىن دەلەگاتسيا باسشىلارىن «اقوردادا» ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلدايدى دەپ كۇتىلۋدە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.