سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ حالقى, سونىڭ ىشىندە اقجار اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى بۇگىندە ۇلكەن قۋانىش ۇستىندە. ويتكەنى, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا الاش ارىستارىنىڭ بىرەگەيى, قازاق حالقىنىڭ داڭقتى پەرزەنتى, ءبىزدىڭ ارداقتى جەرلەسىمىز سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسىمى مەملەكەتتىك دارەجەدە ۇلىقتالۋدا.
قاڭتار ايىندا استانا قالاسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, بەلگىلى تاريحشىلار, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرى باس قوسقان «قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى جانە قازاقستان وتانشىلدىعى: ەلدىك مۇرات پەن جاۋاپكەرشىلىك» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ماسكەۋدەگى دون قابىرحاناسىندا جاتقان سماعۇل ءمايىتىنىڭ كۇلىن ارنايى دەلەگاتسيامەن ەلوردامىز استاناعا الىپ كەلۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ارنايى قاۋلى قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. سول ۇسىنىس قابىلدانىپ, سماعۇل ءسۇيەگىنىڭ ك ۇلى سالىنعان قوبديشا ەلىمىزگە جەتكىزىلدى.
بۇل يگى ءىس – «قازاعىم – ەلىم» دەپ ۇلتى ءۇشىن بەلى قايىسا قايرات قىلعان ارداقتى ارىسىمىزعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت جانە زور تاعزىم. ءبىز سوعان قاتتى ريزا بولدىق.
ءاربىر ەلدىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋى – ۇلتتىق ءمۇددەگە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىس ارقىلى ىسكە اساتىنى بارشاعا ءمالىم. مەملەكەتتىك باسقارۋ – الدىمەن سول جەردى يەلەنگەن حالىقتىڭ عاسىرلار قويناۋىنان تامىر الاتىن تاريحي ەرەكشەلىگىنە, وزىندىك تابيعي بولمىسىنا, پروگرەسشىل ءومىر ءتاجىريبەسىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. سوندا عانا قالىپتى دامۋعا جول اشىلماق. وسىناۋ بيىك ماقساتتاردى ومىرلىك شىندىققا اينالدىراتىن قايراتكەر ادامدار, سولاردىڭ مىڭداعان كەدەرگىلەردى جەڭگەن جىگەرى, كوزگە بىردە كورىنسە, بىردە كورىنبەيتىن الۋان ءتۇرلى قيىندىقتارعا مۇقالماعان, ازۋى التى قارىس قايسار رۋحى. قازاق حالقىندا ۇلتتىڭ سونداي بىرەگەي ۇلدارىنىڭ ءبىرى, بەل بالاسى دەۋگە تۇرارلىق ارىسى – سماعۇل سادۋاقاسوۆ بولدى.
ونىڭ ەل ەرتەڭىنىڭ جارقىن بولماعى ءۇشىن جاساعان جانقيارلىق ەرەن ەڭبەگى, قايراتكەرلىك ۇستانىمى – ازاماتتىق پەن ۇلتجاندىلىقتىڭ شىن ءمانىندە نە ەكەندىگىنە, ولاردىڭ قالاي قالىپتاساتىندىعىنا ايعاق بولادى. بۇگىنگى كۇنى تاريحتى ءجىتى بارلاعان عالىمدار مەن ويشىلداردىڭ ءبارى دە وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدار تاريحىن سارالاي تالداعاندا وسى تۇلعانىڭ ايتقاندارى مەن جازعاندارىن اينالىپ وتپەيدى. ءسويتىپ, ونىڭ ەلدىك ىستەگى ءپرينتسيپشىل كوزقاراستارىن, حالىق ىسىنە بارىنشا ادال بولۋدىڭ ۇلگىسى مەن ونەگەسىن, ساۋاتتى دا, پاراساتتى ۇستامدىلىعىن ادامگەرشىلىكتىڭ تەڭدەسسىز قاسيەتتەرى رەتىندە تانىپ, كەيىنگىلەرگە كەڭىنەن تانىستىرا وتىرىپ, قايراتكەرلىكتىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندە كورسەتۋدە. بۇل – بار بولعانى 33 جىل عانا كەلتە عۇمىر كەشكەن ازامات ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ارينە, تابيعي دارىنى بولماسا وسى از عۇمىردا مۇنداي دارەجەگە جەتۋ وڭاي بولماس ەدى.
ساياسي ومىرگە 1917 جىلدىڭ توڭكەرىسى وتكەن سوڭ ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن بىلەك سىبانا ارالاسقان ونىڭ ساياساتكەر رەتىندەگى ءومىر جولىنىڭ تۇساۋى ومبىداعى الاششىل قازاق جاستارىنىڭ «بىرلىك» اتتى ۇيىمىندا جۇرگەندە كەسىلگەن-ءدى. توڭكەرىستەن كەيىنگى جاڭا داۋىردە ەلدىڭ مۇددەسى, قازاعىنىڭ قامىن عانا كوزدەگەن ۇستانىمنان اينىماعان ول ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن وسى پوزيتسياسىنان اينىعان جوق جانە بۇل ىستە ول جاستىعىنا قاراماي وزگەلەرگە ۇلگى بولا ءبىلدى.
ەڭبەك جولىن 1915 جىلى اۋىل مۇعالىمىنەن باستاعان ول 1918-1919 جىلدارى باتىس-ءسىبىر كووپەراتيۆ وداعى ينسپەكتورىنىڭ باقىلاۋشىسى, 1920 جىلى ومبىدا شىققان «كەدەي داۋىسى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقارسا, 1920-1921 جىلدارى قازاق اۆتونومياسىنىڭ جاستار وداعىنا جەتەكشىلىك ەتتى, 1921 جىلى جالپىقازاقتىق كەڭەستەر سەزىندە قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ جانە بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى جانىنداعى وكىلى بولدى, 1923 جىلى قازاق اۆتونومياسى جوسپارلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاق جەرىن اۋدانداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
ونىڭ قايراتكەرلىك, ازاماتتىق الەۋەتى تولىق اشىلعان كەزەڭ 1925-1927 جىلدار. ول 1925 جىلى حالىق اعارتۋ كوميسسارى, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى, 1926 جىلى تۇڭعىش قازاق تەاترىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, 1927 جىلى تاشكەنتتەگى قازاق ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى بولدى. بۇل كەزەڭ ف.ي. گولوششەكيننىڭ قازاقستان ءولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ ىستەي باستاعان كەزىمەن دالمە-ءدال كەلەدى. ونىڭ جاۋاپتى حاتشىمەن ۇستاسقان 4 ماسەلەسى بولدى: 1) مەكەمەلەردى قازاقىلاندىرۋ, 2) وقىعاندارعا وڭ كوزقاراس, 3) بايلارعا دۇرىس كوزقاراس, 4) ونەركاسىپتى دامىتۋ. ونىڭ بۇل ءماسەلەدەگى ويلارى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. ونىڭ ۇستىنە سماعۇل ءوز پىكىرلەرىن ايتىپ قانا قويماي, كەي جاعدايلاردا جۇزەگە دە اسىردى. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆتەرگە وقۋلىقتار جازدىرىپ, ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, قامقورلىق جاساپ ءجۇردى.
وسىنداي ۇشى-قيىرسىز قىزمەتى وعان كەڭ كوسىلىپ قالام تارتۋىنا قانشالىقتى كەدەرگى كەلتىرگەنمەن, ول ونداعان اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر, كوپتەگەن ساياسي جانە ادەبي-سىن ماقالالار قالدىردى.
نەگىزىندە ادەبيەتشى, جالىندى پۋبليتسيست بولعان س.سادۋاقاس ۇلى ۇلتتىق رۋحاني سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. جيىرماسىنشى جىلدارى «ەڭبەكشىل جاستار», «كەدەي ءسوزى», «ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولا ءجۇرىپ ول وتكىر ماقالالار مەن كوركەم پروزادا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى. انا تىلىمەن قوسا ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ول سول ۋاقىتتاعى قازاقشا, ورىسشا «ترۋدوۆايا سيبير», «تەمىرقازىق», «كوممۋنار», «جاس الاش», «ەڭبەكشى قازاق», «ستەپنايا پراۆدا» سەكىلدى ءباسپاسوزدىڭ بارىنە ءجيى شىعىپ تۇردى.
ول ۇلكەن ءۇش كوركەم شىعارما جازدى. «سالماقباي-ساعىندىق» اتتى العاشقى رومانىندا قازاق اۋىلىنداعى الەۋمەتتىك تاپتاردىڭ كووپەراتسيا سياقتى جاڭالىققا كوزقاراسى, «كۇلپاش», «كۇمىس قوڭىراۋ» پوۆەستەرىندە كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن, ولاردىڭ وزىندىك بەت-بەينەسى, مىنەز-قۇلقى, وي-ارمانى بار جەكە تۇلعالار ەكەنىن كورسەتتى.
ونىڭ قالامىنان كوپتەگەن پاتريوتتىق-تاربيەلىك ءمانى بار دۇنيەلەر دە تۋىنداعان. بار بولعانى 28 جاسىنا دەيىن ول ءىرىلى-ۇساقتى 7 كىتاپ جازىپ قالدىرىپتى.
ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنى مەن كىسىلىگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ ىستەگەن كەزىندە ايقىن كورىندى. بار-جوعى ەكى جارىم جىلداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە 25 جاسار مينيستر قازاقستانداعى نەگىزگى ءبىلىم مەن ءمادەنيەت وشاقتارىن قالىپتاستىردى. ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين سىندى تالانتتى جازۋشىلارعا كوپ قامقورلىق كورسەتتى. «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىن زەرتتەپ شىعارعان الەكساندر زاتاەۆيچكە ارنايى اتاق بەرگىزدى. سونىمەن بىرگە قازاق مەملەكەتتىك تەاترى مەن قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن اشۋعا ايرىقشا كۇش-جىگەر جۇمسادى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ جوعارعى جاۋاپتى قىزمەتىندە جۇرسە دە تۋعان جۇرتى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ازامات سول كەزدەگى باس-كوزسىز تاركىلەۋگە, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىقپاي تۇرا المادى. حالىقتىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن بىلمەيتىن, ءوزىنىڭ سولاقاي ساياساتىمەن قالىڭ ەلدى توز-توز قىلعان گولوششەكين سەكىلدىلەردىڭ ىستەرى مەن سوزدەرىنە قاسقايا قارسى تۇرعان بىردەن-ءبىر ساياساتكەر سماعۇل بولدى. اقىر سوڭىندا گولوششەكيندىك قۋعىنعا ۇشىراپ, جالعان ايىپ تاعىلعان ول بارلىق قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ەلىنەن قۋىلىپ, ماسكەۋدى پانالادى. 1928-1932 جىلدارى ونداعى كولىك ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىن وقىپ بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋ-دونباسس تەمىر جول قۇرىلىسىندا ينجەنەر-قۇرىلىسشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. وسىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ 1933 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا دۇنيەدەن وزدى. ونىڭ ءولىمىنىڭ دە جۇمباق تۇستارى كوپ. سۇيگەن جارى ەليزاۆەتا ولە-ولگەنشە وعان نكۆد تاراپىنان قاستاندىق جاسالعانىن ايتىپ كەتكەن.
سماعۇل سادۋاقاس ۇلى بىرنەشە قاسيەتتى بويىنا جيناعان تالانتتى دا تاباندى, كۇردەلى دە تەرەڭ تۇلعا. ول, بىرىنشىدەن ساياساتكەر, اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى, ەكىنشىدەن, جازۋشى, پۋبليتسيست, سىنشى. ۇشىنشىدەن, جاستار ۇستازى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, وت اۋىزدى, جالىندى شەشەن. ءتورتىنشىدەن, قازاقستانداعى كووپەراتسيا قوزعالىسىنىڭ باسشىسى, بەسىنشىدەن, مادەنيەت قايراتكەرى, قازاق تەاترىن, جوو ۇيىمداستىرۋشى بولدى.
قازاقتا «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى...» دەگەن دانالىق بار. ونىڭ بارلىق قىرلارى مەن قاسيەتتەرى ەلىمىزگە ەندى عانا تانىلا باستادى دەپ ويلايمىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ۇرپاققا ونىڭ ءبىتىمى مەن بولمىسىن دارىپتەي بەرۋ. سوندا عانا قايراتكەردىڭ الدىنداعى ادال بورىشىمىزدى ورىنداي الامىز. وسى ماقساتتا اتقارىلعان جۇمىستار قاتارىندا - اقجار اۋدانىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىنىڭ كوشەلەرىنە, تۋعان جەرى ۇيالى ورتا مەكتەبىنە ونىڭ ارداقتى ەسىمى بەرىلگەنىن, سونىمەن قاتار, بىرنەشە مەكتەپتە سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ اتىنداعى مۇراجايلار بار ەكەنىن ايتىپ وتكىمىز كەلەدى.
اۋداندىق «دالا ديدارى» جانە «اقجار حابارى» گازەتتەرىنىڭ مۇقاباسىندا س.ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن. تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويىنا وراي اۋدان ورتالىعى تالشىق سەلوسىندا اكىمدىكتىڭ الدىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلعان بولاتىن.
وسى ەسكەرتكىشتىڭ جانىنان 2010 جىلى تاعى ءبىر مادەني نىسان – مۇراجاي سالىنىپ, بۇگىنگى كۇنى قۇرىلىس جۇمىستارى تولىق اياقتالدى. بۇل يگى ءىس س.ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ 110 جىلدىعىنا ارنالىپ «س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايى» دەپ اتالدى.
سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ارمان ەتكەن زامان ەندى تۋا باستاعانىن, قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, ءجاسوسپىرىم شاعىنان قايعىلى قازاعا ۇشىراعانعا دەيىن ۇلت بوستاندىعى مەن ەركىندىگى جولىندا كۇرەسىپ, قازاق اۆتونومياسىنىڭ جان-جاقتى دامۋىنا اتسالىسىپ, تەر توككەن, جىلدار بويى جامىلىپ كەلگەن جالادان ارىلىپ, ءوزىنىڭ كىرشىكسىز ادال كەلبەتىمەن حالقىنا قايتا تانىلىپ, دەنەسىنىڭ ك ۇلىنىڭ ەلوردامىز استاناعا اكەلىنىپ, سالتاناتتى جاعدايدا مۇسىلمان عۇرپىمەن جەرلەنۋى قازاق حالقى ءۇشىن ەرەكشە قۋانىشتى وقيعا بولارى ءسوزسىز.
ءبىز – اقجارلىقتار سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ جەرلەسى ەكەندىگىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ارداقتىلارىمىزدىڭ رۋحى اسقاقتاي بەرسىن.
اعزام تاستەمىروۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى.
رەداكتسيادان: ماقالادا ايتىلعان سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ ءمايىتىنىڭ ماسكەۋدەن قاڭتار ايىندا جەتكىزىلگەن ك ۇلى ءالى كۇنگە جەرگە بەرىلمەي, س.عىلماني مەشىتىندە ساقتاۋلى تۇر. بىزگە بەلگىلى حابارلارعا قاراعاندا ول 31 مامىر – قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ جەرلەنەتىن كورىنەدى. قوعامدىق پىكىر استانانىڭ ءتۇبىندەگى قابانباي قورىمىنىڭ جانىنان ۇلتتىق پانتەون اشۋ ءجونىندەگى ويدى قۇپتاۋدا. سماعۇلدىڭ ك ۇلى سوندا جەرلەنەتىن شىعار دەگەن بولجام بار.