سىردىڭ تەڭىزگە قۇيارلىعىندا امانوتكەل دەگەن اۋىل بار. داريانىڭ سوڭعى اتىراۋىندا جاتقان بۇل قۇتتى قونىستا سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى اتانعان اقىن نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلى باستاعان كوپتەگەن جىراۋ-جىرشىلار ومىرگە كەلگەن. ال وسى اۋىلمەن قاناتتاس مىرزاس اۋىلىنىڭ وزىنەن ەر-ازاماتتاردان بولەك 18 جىراۋ قىز شىققان ەكەن. وسىنداي ونەردىڭ وندىردەي ولكەسى اتانعان توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جىراۋ, پرەزيدەنتتىك وركەستردىڭ مۇشەسى ەلميرا جاڭابەرگەنوۆا كىشكەنتايىنان ءان مەن جىرعا قۇمارتىپ ءوستى.
قۇمارتىپ وسكەنى شىعار, ءوزىنىڭ جەتى اتاسى جاعىنان دا, ناعاشى جۇرتى تاراپىنان دا توپقا ءتۇسىپ توسەلىپ جىرلاعان جىراۋ بولماعانمەن, ەسىن بىلگەلى دومبىرانى جاتا-جاستانا قولىنان تاستامايتىن ەدى. بالكىم, «ونەر قونىپ, تۇنەگەن» اۋىلدىڭ وزىندىك ونەگەسى اسەر ەتكەن دە شىعار. ال تۇقىم جاعىنان ىلىنەتىن ءبىر ىلگەك ىزدەسەك, ناعاشىلارى شەتىنەن كەلەر كۇندى بولجاي بەرەتىن كورىپكەل كىسىلەر بولعان كورىنەدى. سول وزگەشە ونەر ەلميرانىڭ تۋعان شەشەسىنە دە قونىپتى. ول بالا جاسىنان اناسىنىڭ باعزى زامانداعى باقسىلار ءتارىزدى زارعا زاپىران قوسىپ, تىلىمەن شوق جالاپ وتىرعانىن, سول ارقىلى دەرتكە شالدىققان تالاي ادامعا شيپا جاساپ, اۋرۋىنان قۇلان-تازا ايىقتىرىپ جىبەرگەنىن تالاي مارتە ءوز كوزىمەن كورگەن. «ءدىن – اپيىن» دەگەن زامان عوي, باقسى مەن بالگەردى حالىق جاۋىنان بەتەر قاۋىپتى تانىعان كەڭەستىك بيلىك پەن ءتارتىپ ساقشىلارى بۇل وتباسىن ۇدايى نازارعا الىپ, اناسىن اڭدۋدا ۇستايتىنىن دا ەلميرا ۇمىتقان جوق.
ءبىر جاقسىسى, بۇل اۋلەت ونەردى كيەلى نارسە رەتىندە باعالاي ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبۇلدىرشىن قىزدىڭ ءتىلى شىققاننان تاقىلداپ, ولەڭ ايتۋعا قۇشتار بولعانىن اكە دە, شەشە دە شەت كورمەدى.
– ونەر جولىنا قاراي قادام باسقان باستاپقى كەزدەرi الدىڭعى بۋىن جىرشىلارعا ەلiكتەيتiنمiن, – دەيدى ەلميرا. – جىر-تەرمەلەردi ورىندار الدىندا ونىڭ ماتiندەرi مەن ماقامدارىن ءدال سول قالپىندا جاتتاپ الاتىنمىن. اۋەلگىدە اۋەننىڭ اۋەزiنە كوبىرەك ەلiكتەۋشى ەدىم. سول كەزدە ءماتiننىڭ دۇرىس-بۇرىس ايتىلعانىنا كوپ قاراماپپىن. جىر ءماتiندەرiندەگى اراب, پارسى تiلدەرiنەن قوسىلعان سوزدەردىڭ ماعىناسىنا تەرەڭدەپ بارعام جوق. دەگەنمەن, سول جىلدار مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ۇلكەن ونەرگە باستاپ باراتىن داڭعىل جولدىڭ باستاۋى وسىلاي سالىندى.
سوندىقتان دا ەلميرا ءوزىنىڭ ونەردەگى ۇلى ۇستازى رەتىندە اۋىلداعى تەرمەشى اعا-اپالارىمەن قوسا ءوزىنىڭ جەكە ورىنداۋىنداعى وسى جىر-تەرمەلەرiن اتايدى. سەبەبى, ورىنداۋشىلىق باعىتىنداعى ۇيرەنىستەرى ونى اقىرى بىرتىندەپ ءتاربيەلەپ, بۇگىنگى كۇنگى دارەجەسىنە دەيىن جەتكىزدى. ول سول جولدا ءبىر ماقامنىڭ ءوزىن بىرنەشە جىراۋدىڭ ورىنداۋىندا تىڭداپ كوردى جانە سول ءارتۇرلى نۇسقالاردىڭ بارىندە دە ورىندادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءبىر ماقامدى بىرنەشە جىراۋدىڭ ورىنداۋىنان ۇيرەنگەن ەلميرانىڭ دا وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاستى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىر عانا مەكتەپتىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويعان جوق. بۇل ونى بەساسپاپ ەتىپ شىعاردى. بۇگىندە ول تەك ارال مەن سىر بويى جىراۋلارىنىڭ عانا ەمەس, ارقانىڭ دا, جەتىسۋ مەن باتىستىڭ دا اۋەندەرىنە سالىپ, تەرمە ورىنداي بەرەدى. ونىڭ رەپەرتۋارىندا بۇقار جىراۋدىڭ دا, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ دە, شاكارىمنىڭ دە, ءماتجاننىڭ دا, كەنەننىڭ دە شىعارمالارى بولا بەرەتىنى سوندىقتان. دەگەنمەن, ەلميرا ءوزىن نەگىزىنەن تۋىپ-وسكەن ءوڭىرى – ارال مەن قازالى ماڭايىندا قالىپتاسقان جىراۋلىق مەكتەپتىڭ تۇلەگى, اقىن نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلىنىڭ ءداستۇرلى مەكتەبىن جالعاستىرۋشى سانايدى.
ونەردى ومىرلىك سەرىگى ساناعان ەلميرا 1999 جىلدىڭ جازىندا استاناعا ءبىرجولا كوشىپ كەلدى. بۇعان كەزەكتى كونتسەرتىن كورىپ, تاماشالاعان ەلباسىنىڭ: «جىرشىلىق, جىراۋلىق ونەردi استانادا وركەندەت. ورىنداۋ شەبەرلiگiڭ ەرەكشە ەكەن. بiلگەن-تۇيگەنiڭدi سوڭىڭنان ەرگەن باۋىرلارىڭا ۇيرەت», دەگەنى سەبەپ بولدى. سەنىم بىلدىرىلە ايتىلعان وسى ءسوزدەر ونى كوپ ويلانتتى. اقىرى ەلورداعا قاراي كوشتىڭ باسىن بۇراتىن كۇن دە تۋدى. «استانادا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتiندە بiراز جاڭا فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار اشىلادى», دەگەندi ەستiسiمەن, دەرەۋ ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كافەدرا مەڭگەرۋشiسi راۋشان قوجابەكقىزىمەن اقىلداسا وتىرىپ, كافەدرا جينالىسىندا ويىن ايتتى. بۇعان سوڭىنان بiلiم مينيسترلiگى مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ايمان مۇساقوجاەۆا قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى ءان دەپارتامەنتىنىڭ ىشىنەن تەرمەشى-جىراۋلار دايارلايتىن سىنىپ اشىلدى. البەتتە, ونى اشا سالۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. وسى جەردە ەلميرا ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تاباندىلىعىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى. سول ىزدەنىستى كۇندەرى امەريكاداعى ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتiندە ۇستازدىق جاسايتىن قازاق قىزى, مۋزىكا زەرتتەۋشi, پروفەسسور الما قۇنانباەۆامەن, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سايدا ەلامانوۆامەن اقىلداسا كەلە, جوسپار جاساپ شىعۋعا قول جەتكىزدى. مۇندا ول قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى الماس الماتوۆتىڭ جىراۋلىق ونەرi بويىنشا تۇزiلگەن وقۋ جۇيەسiنە بايلانىستى جۇمىس باعدارلاماسىنا سۇيەندى.
ايتقانداي, «ۇستاز» دەگەندە ول ءوزىن عىلىم جولىنا باستاتقان سايدا اپايىن عانا اۋىزعا الا الادى. بىراق سايدا ءابدىراحمانقىزى بۇعان قالاي تەرمە تاڭداپ, جىر توگىلدىرۋدى ۇيرەتكەن جوق. ول مۇنىڭ ءوز سالاسىندا عالىم اتانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى. سول ءۇشىن دە اپايىنىڭ الدىندا قاشاندا قالت تۇرادى.
– الداعى ۋاقىتتا جىراۋلىق ونەر تەك اۋىزەكi ەمەس, وقۋلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مۋزىكا تۇرعىسىندا ۇيرەتiلۋi تيiستi. ءالi-داعى اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ. ەڭ باستىسى, جىراۋلىق ءداستۇردi دامىتۋ ءۇشiن فولكلورلىق كابينەتتەر مەن كوپتەگەن وقۋلىقتار قاجەت. بiر ادامنىڭ كۇشi جەتپەيتiن جۇمىس, – دەيدى ەلميرا ەندى اڭگىمە جىرشىلىقتى عىلىمي نەگىزدە دامىتۋ جايىنا ويىسقاندا. – ارال-قازالى ءوڭiرiنiڭ جىراۋلىق ونەرi بۇعان دەيiن ادەبي تۇرعىدان بiراز زەرتتەلگەنiمەن, مۋزىكا تەورياسى مەن تاريحى ىڭعايىندا ەشقاشان جان-جاقتى سارالانباپتى. سول سەبەپتى مەن ونى تۇڭعىش رەت عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىردىم.
ونىسى راس. ونەردى ومىرلىك سەرىك ەتكەن ەلميرا سول ونەرگە قاتىستى عىلىمنىڭ دا كوسەگەسىن كوگەرتىپ جۇرگەن ىزدەنىمپاز عالىم. ول ءوزىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا جىراۋلىق ءداستۇر تاقىرىبىن قوزعاي وتىرىپ, ونى عىلىمنىڭ تاريح, ادەبيەتتانۋ جانە مۋزىكاتانۋى سەكىلدى ءۇش سالاسى بويىنشا قاراستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋدiڭ ماقساتى وتاندىق جانە باسقا دا ەلدەردiڭ مۋزىكالىق بiلiم سالاسى مەن مۋزىكالىق سوتسيولوگيا جەتiستiكتەرiن, مۋزىكالىق دانالىق تۋىندىلار, فولكلور مەن ادەبيەت, تاريح عىلىمدارى دەرەكتەرiن پايدالانا جانە نەگiزگە الا وتىرىپ, ارال ءوڭiرiنiڭ جىراۋلىق ءداستۇرiن بiرتۇتاس قۇبىلىس رەتiندە, تاريحي-ادەبي-حالىقتىق مۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان زەرتتەپ-تالداۋ. بۇل ەڭبەكتە مۋزىكاتانۋ سالاسىندا العاش رەت «ارال ءوڭiرiنiڭ جىراۋلىق ءداستۇرi» ۇعىمى عىلىمي اينالىمعا ەنگiزiلدi, ءداستۇر جالعاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن ارىسى قورقىت, بەرiسi نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلىنان باستالعان ۇستاز-شاكiرت اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىس, تۇقىم قۋالاۋشىلىق ۇردiستەر سالا-سالا جانە ايماقتىق مەكتەپتەر بويىنشا جان-جاقتى سارالاندى. العاش رەت ارال ايماعىنىڭ ادەت-عۇرىپ اۋەندەرi مەن باقسى سارىندارى, جىر جانە كۇي تەكتەس ماقامدارى مۋزىكاتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان قاراستىرىلدى.
– ەلiمiزدىڭ ەگەمەندىك العانى وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, ولگەنىمىزدى تىرىلتكەندەي بولدى, – دەيدى ەلميرا ونەردىڭ بولاشاعى جايلى ءسوز قوزعاعانىمىزدا. – سول تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقالى بەرi ەلباسىمىز تاريحي-مادەني مۇرالاردى جيناۋ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ iستەرiنە ايرىقشا كوڭiل ءبولىپ كەلەدi. سونىڭ ساتىمەن ءتىپتى ءۇش جىلدى «مادەني مۇرانى» ىزدەستىرىپ, زەرتتەۋگە ارنادى. وسى رەتتە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ, ونىڭ ويى وزىق, قيالى تەرەڭ, عالىم باسشىسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قازىرگى تاڭدا كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى سالانى كوتەرۋ جولىندا جاساپ كەلە جاتقان جاندى جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز. ءبىزدى مادەنيەت پەن ونەردىڭ باسىندا وسىنداي ناعىز جاناشىر ادامنىڭ وتىرعانى قۋانتادى. باسقاسىن ايتپاي, تەك مۋزىكا سالاسىندا اتقارىلعان ىرگەلى ىستەرگە توقتالسام, بىلتىر عانا حالىق قولىنا تيگەن «قازاقتىڭ مىڭ ءانى» مەن «قازاقتىڭ مىڭ كۇيى» جوبالارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! مىنە, ۇلى ونەردى ۇلىقتاي بىلەتىن اتپال ازاماتتىڭ تىرلىگى بۇل!
ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەر ءبىر ءجايت بار. قازىر بىرقاتار ۋاقىتتاردان بەرى قاتار جۇرگەن قۇربى-قۇرداستارى, جاناشىرلارى مەن جاقىندارى ەلميرانىڭ اتىن ءسال بۇرىپ, ەلمۇرا دەپ اتايتىن كورىنەدى. باسىندا مۇنى ءوزى سەكىلدى ۇلكەن ونەردىڭ ادامى ەلەنا ءابدىحالىقوۆا: «سەن كيەلى ونەردى كۇيتتەپ, ەلدىڭ مۇراسىن ارقالاپ ءجۇرسىڭ عوي. سوندىقتان سەنىڭ ەندىگى ەسىمىڭ ءوزىڭنىڭ ءتول اتىڭا ۇقساستىرىلىپ, ەلمۇرا اتالۋى كەرەك», دەگەن ەكەن. سول تاڭىلعان ات ارتىنشا كەڭىنەن تاراپ, شىنايى قولدانىسقا ەنىپ كەتىپتى. نەسى بار, تەرمەشىلىك-جىراۋلىق ونەردىڭ كيەلى ەكەنى اقيقات. ونى ەرتەڭگى كۇنگە جەتكىزۋ جولىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەلميرانىڭ ەل مۇراسىنىڭ جاناشىرى ءارى جوقتاۋشىسى ەكەنى دە شىندىق. بىزدىڭشە, وسى ەسىم وعان شىنىندا جاراسىپ تۇر.
جاڭاگۇل سەردالىقىزى.
استانا.