كۇنى كەشە قاراڭعى قازاق كوگىنە جارق ەتىپ شىعىپ, جالت ەتىپ اعىپ وتكەن جارىق جۇلدىزداي قىرشىن كەتكەن ۇلى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا ءجۇز جەتپىس بەس جىل تولۋى اتالىپ ءوتتى. سان قىرلى ساڭلاق عالىم, جالىعۋدى بىلمەگەن جيھانگەز ساياحاتشى, ەل تاريحىن تەرەڭنەن قوزعاپ, عاجايىپ شەجىرەسىن تۇزگەن زەردەلى زەرتتەۋشى, ءارى اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن جيناعان ايدىك ادەبيەتشىنىڭ ارتىندا تەلەگەي تەڭىز مۇرا قالدى. سول اسىل قازىنانىڭ قازىرگى تاڭدا دا تاريحي جانە عىلىمي ماڭىزى مەيلىنشە زور. الايدا, سول تاماشا تۋىندىلاردى تۋعان حالقى كۇنى بۇگىنگە دەيىن انا تىلىندە وقىپ, تولىق ءبىلدى دەپ ايتا المايمىز. رەسپۋبليكامىزدا ونىڭ شىعارمالارى ەكى مارتە ورىس تىلىندە بەس تومدىق بولىپ شىققانىمەن, قازاقشا باسىلعانى تەك تاڭدامالىلارى عانا. تاڭدامالى دەگەنمەن, وندا داڭعايىر عالىمنىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىنەن گورى زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى, جول جازبالارى كوبىرەك اۋدارىلىپ بەرىلگەن. تۋمىسىنان تاريح تەرەڭىنە بويلاعان عۇلامانىڭ تاريحي شىعارمالارى ولاردىڭ ىشىندە بىرەن-ساران عانا بولاتىن. وسىناۋ ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى نيەت ەتكەن بەلگىلى پۋبليتسيست, بايىرعى جۋرناليست, جازۋشى سارباس اقتاەۆ ءبىراز جىلدان بەرى عالىمنىڭ تاريحي تۋىندىلارىن اۋدارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. جاقىندا «انا ءتىلى» باسپاسىنان «مەرەيتويلىق ادەبيەت» ايدارىمەن جارىق كورگەن «شوقان ءۋاليحانوۆ. شىعارمالارى» اتتى كىتاپ تانىمال ءتارجىماشىنىڭ سول كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ ءبىر كورىنىسى. كىتاپتىڭ قازاقشا قانداي دەڭگەيدە سويلەيتىنىن اڭعارتۋ ءۇشىن وعان ەنگەن عالىم- ساياحاتشىنىڭ ۇلى اتاسى تۋرالى جازعان «ابىلاي» وچەركىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ابىلاي ورىس جىلنامالارىندا ءسىبىردىڭ حانزاداسى دەپ اتالادى. ال شىنىندا ابىلاي ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن حانى. ونىڭ تەگى ورتا ءجۇز سۇلتاندارىنىڭ كەنجە بۋىنىنان تارايدى دا, ءۇشىنشى اتادان بارىپ ابىلمامبەت حانعا قوسىلادى. ونىمەن ابىلاي (بىزدەگى دەرەك بويىنشا ابىلاي سۇلتان حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى) 1739 جىلى ورىنبوردا رەسەيگە ماڭگى بودان بولاتىنى تۋرالى انت بەرگەن. اتاسى, ونىڭ دا اتى ابىلاي, ءتۇركىستاننىڭ بيلەۋشىسى بولىپ تۇرعان. باتىرلىعىمەن, باتىلدىعىمەن اتى شىعىپ, سول ءۇشىن قانىشەر دەگەن قاھارلى دا قۇرمەتتى اتاققا يە بولعان كىسى. بىراق, بالاسى ءۋالي اكەسىنىڭ داڭقىن اسىرا الماي, تۇركىستاندى باسىپ العان كورشى بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. قالتقىسىز بەرىلگەن ءبىر ق ۇلىنىڭ ارقاسىندا عانا ون ءۇش جاسار ابىلاي امان قالدى.
ادال تولەڭگىت ءوز تۇلەگىن ەرتىپ, قازاق دالاسىنا تارتتى. اعايىن-تۋعاندارى سىرتقا تەپكەن جاس ابىلاي قىرعا كەلىپ, جاقسىلىق رۋىنىڭ ءبىر بايىنا مالشى بولادى. دۇربەلەڭگە تولى ءدۇبىرلى كەزەڭ ابىلايدىڭ تاپقىرلىعى مەن تاباندىلىعىن, اقىلدىلىعى مەن العىرلىعىن تانىتۋىنا جاعداي جاسايدى. حVIII عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندەگى ءبىر الاپات كەزەڭ ەدى. جوڭعارلار, ەدىل قالماقتارى, جايىق كازاكتارى مەن باشقۇرتتار قازاق رۋلارىنا جان-جاقتان تارپا باس سالىپ, قىرىپ-جويىپ, مالىن ايداپ, جانىن بايلاپ اكەتىپ, تالاي اۋلەتتى تۇتاسىمەن تۇتقىنعا الىپ كەتىپ ءجۇردى. قىتىمىر قىس, كەسەپات جۇت پەن اشارشىلىق ءتاڭىردەن تۇسكەن قىسپاقتاي-اق حالىقتى سانسىراتىپ, قايىرشىلاندىرىپ جىبەردى. ورىنبورداعى ءبىر قازاق رۋباسىنىڭ ءوز جەرلەستەرىنىڭ قايعىلى ءحالىن سوڭىنان ءبىر توپ ۇيالاس تازى قۋعان قوياننىڭ جاعدايىنا تەڭەگەنى بار.
اسىرەسە, 1723 جىل سۇمدىق سيپاتىمەن قازاقتاردىڭ ەسىندە وشپەستەي بوپ قالدى. قارى قالىڭ ءارى كوكتايعاق بولعان سول ءبىر سۇراپىل قىستا جوڭعار قونتايشىسى قالدان-سەرەن قيساپسىز قولمەن قازاق قىرىنا باسىپ كىرىپ, قازاقتار مەن قىرعىزداردى بۇرىنعى شالدۋارلىعى مەن شاپقىنشىلىعى ءۇشىن جاپپاي جازالاۋعا كىرىستى. قايدا بارسا دا قانقۇيلى جوڭعارلار قىر سوڭىنان قالماعان قازاقتار ۇرىككەن كيىك ۇيىرىندەي ءدۇركىرەپ, جول-جونەكەي دۇنيە-مۇلكىن, بالا-شاعاسىن, كەمپىر-شالىن, ارىق-تۇرىق مالىن, ءۇي مۇكامالىن شاشىپ, تۇستىككە بارىپ قويىپ كەتتى. ورتا ءجۇز – سامارقاننىڭ تۇبىنە, كىشى ءجۇز حيۋا مەن بۇقار بارىپ پانالايدى. ال قىرعىزدار بولوردىڭ ادام اياعى باسپاعان قۇز-جارىنا جاسىرىنىپ, ۇرەيى ۇشقانى سونشا گيسسار القابىنا دەيىن جەتەدى. ورتا ازيانىڭ قۇم بەلدەرىنەن شۇيگىن جايىلىم تابا الماي, جاڭا كورشىلەرىمەن جاۋىققان قازاقتار قۇدىرەتتى رەسەيدىڭ شەكاراسىنا ءجۇز سالىپ, ولاردان قولداۋ مەن قولقابىس ىزدەيدى.
مىنە, وسىنداي ەكىداي, ۇرەيلى قاندى-قاساپ كەزەڭدە ەل نازارى ابىلاي سۇلتانعا اۋادى. ويتكەنى ول جورىقتاردىڭ بارىنە العاش قاتارداعى جاۋىنگەر بوپ قاتىسىپ, سونىڭ وزىندە قيساپسىز ەرلىك كورسەتىپ, ايرىقشا امال-ايلاسىمەن كوزگە تۇسكەن ەدى. ونەگەلى اقىل-كەڭەسى, سۇڭعىلا زەردەسى ارقاسىندا, ول بىردەن-اق كورەگەن, كەمەڭگەر دەگەن اتقا يە بولادى. شىنىندا دا, قازاقتار مۇنى ۇلى ىستەر اتقارۋى ءۇشىن اللانىڭ ءوزى جىبەرگەن ەلشىسى, ارۋاق يەسى دەپ ۇققانعا دەيىن ابىلاي تالاي كۇرەستى باستان كەشىرىپ, سان سىننان سۇرىنبەي ءوتتى. ول ەكى مارتە تورعا ءتۇسىپ, بىرىندە قىرعىزدارعا, ەكىنشىسىندە قالدان-سەرەنگە تۇتقىن بولدى. ونىڭ قالداننان قۇتىلۋى شىن ءمانىندەگى كەرەمەت. سەبەبى ول حاننىڭ سۇيىكتى ۇلى شارىشتى جەكپە-جەكتە ءولتىرىپ, قۇدىرەتتى قالماقتىڭ قازاقتاردان تابانداپ تۇرىپ تالاپ ەتۋىمەن تۇتقىنعا ءتۇسكەن عوي.
قالاي بولعانمەن دە, 1739 جىلى ءبىز ونى ورتا ءجۇزدىڭ ەڭ ىقپالدى, ەڭ كۇشتى بيلەۋشىسى دەپ تانىدىق. ورىس ۇكىمەتى دە كوبىنەسە ابىلايمەن جانە ونىڭ اعاسى سۇلتانبەكپەن عانا بايلانىس جاساپ وتىرعان. ويتكەنى, قىرعا بارىپ قايتقان ورىستاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول تۇستا ناعىز حاننىڭ ەشقانداي ءمانى دە, بەدەلى دە بولماعان. دالامەن جاقسى تانىس تەۆكەلەۆ بۇل سۇلتاندى قىرعىز بيلەۋشىلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ايلاكەرى, ءارى ەڭ ىقپالدىسى دەيدى.
1759 جىلى ابىلاي ورىس سارايىنا ءوزىنىڭ تۋىسقانى جولبارىس سۇلتاندى جىبەرىپ, سىي-سياپات سۇرايدى. كەيىن وعان وكىلەتتىك قاعاز جىبەرىلىپ, جىلىنا 300 سوم جالاقىسى تاعايىندالىپ, 200 پۇت ۇن بەرىپ تۇرۋ بەلگىلەنەدى. وسى ەكى ارادا ورتا ازيادا ابىلايدىڭ مانساپ جولىنداعى وي-ارمانىن جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاسايتىن وقيعالار بولعان ەدى. ول ونىڭ حالىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلىن ءتىپتى اسپانداتىپ جىبەردى. 1745 جىلى قازاقتارعا ازىرەيىلدەي بولعان قالدان-سەرەن دۇنيە سالىپ, جوڭعاريادا بيلىككە تالاسقان دۇربەلەڭ باستالادى. قالماق تايشىلارى ەندى ابىلايدان كومەك كۇتەدى. ەسكى كەگى زىعىردانىن قايناتىپ, جوڭعارلارعا ءتىسىن قايراپ جۇرگەن سۇلتان ولاردىڭ التىباقان الاۋىز بوپ السىرەۋىن پايدالانىپ, بىردە ءبىر جاعىنا, بىردە ەكىنشىسىنە ىرشىپ شىعىپ, ۇرىس-كەرىستىڭ كورىگىن قىزدارا تۇسەدى.
جوڭعاريانى تاريحتا تەڭدەسى جوق جىلدامدىقپەن وپ-وڭاي جاۋلاپ العان يمپەراتور تسيان-لۋننىڭ جەڭىمپاز ارمياسىنىڭ جوڭعار جەرىنە كەلۋى ابىلايدىڭ ساياساتىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى. جوڭعاريا مەن كىشى بۇقار ايماعىن وپ-وڭاي وزىنە قاراتۋى جانە قىتايلىقتاردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن كوتەرىپ, باسقىنشىلىق قۇشتارلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. زايىرى, يمپەراتور تسيان-لۋن حان جانە تان اۋلەتتەرىنىڭ زامانىن قايتالاعىسى كەلگەنگە ۇقسايدى. 1756, 1758 جانە 1760 جىلدارى قىتاي جاساقتارى ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ جەرىنە ات ءىزىن تاستايدى. قازاق بيلەۋشىلەرى كىشى ءجۇزدىڭ حانى نۇرالى, ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلمامبەت پەن ابىلاي اسپاناستى يمپەرياسىمەن كەلىسىمگە كەلۋگە قۇلشىنادى. 1756 جىلى ابىلاي ءوزىن بوگدىحان ۆاسسالى دەپ مويىنداپ, بەكزادا اتاعى مەن جىلپاراق الادى. ال نۇرالى پەكينگە ەلشىلىك جىبەرەدى. قوقان بيلەۋشىسى ەردەنە بي 1758 جىلى, كەيىن مۇراگەرى ناربوتا بي كوكتىڭ ۇلىنا پەندەلىگىن مويىندايدى.
وسىناۋ سىرتتاي تانتىلىككە قاراماستان ورتاازيالىقتار اسا ابىرجۋلى ەدى. كۇشتى جوڭعاريا قۇلاپ, كىشى بۇقاردىڭ باسىپ الىنۋى ادام ايتقىسىز ۇرەي تۋعىزدى. ونىڭ ۇستىنە ءدىندار مۇسىلماندار اقىر زامان بولار الدىندا جەردىڭ ءجۇزىن قارا قىتاي قاپتايدى دەگەن اڭىزعا قاتتى سەنەتىن-ءدى. 1762 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلمامبەت پەن ابىلاي سۇلتانعا 130 ادامنان تۇراتىن قىتاي ەلشىلەرى كەلىپ, يمپەراتوردىڭ ءامىرى بويىنشا كوكتەم تۋا تۇركىستان مەن سامارقاندقا اسكەر شىعاتىنىن جاريالاپ, الدا بولار جورىق ءۇشىن كومەككە كىسى, كولىككە جىلقى مەن وگىز, سويىمعا قوي سۇراۋى بۇرىنعى قازاقتاردىڭ ۇرەيىن ءتىپتى ۇشىرىپ جىبەردى. ولار ۋاقىتشا ءوزارا ىرىڭگەزەكتى دوعارىپ, وداق قۇرىپ, ونىڭ باسىنا قولباسشى ەتىپ ءنادىر-شاحتىڭ تۇمەنباسى, قانداعار بيلەۋشىسى ءارى دۋراني اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى احمەتتى تاعايىندادى. ابىلاي سىرتتاي وداققا كىرەتىن سياقتى كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە قىتاي ۇكىمەتىمەن بايلانىسىن ۇزبەي, بارعان سايىن ونىمەن جاقىنداسا ءتۇستى. ول ءتىپتى پەكينگە امانات ەتىپ ۇلى ءادىلدى جىبەردى. بىراق بوگدىحان ابىلايدىڭ ءتانتىلىگىنە ءدان رازى بولىپ, ءادىلدى قولىنا وكىلەتتىك قاعاز بەرىپ, كوپ سىي-سياپاتپەن اكەسىنە قايتا اتتاندىردى. ال, ابىلايدىڭ ءوزى بولسا سايرامكول جاعاسىنا ىلە تسزيان-تسزۋنىمەن (گەنەرال-گۋبەرناتورىمەن) كەزدەسىپ, ونىمەن ساۋدا شارتىن جاساستى. شارت بويىنشا تارباعاتاي (شاۋەشەك) مەن ىلەدە (قۇلجا) ايىرباس بازارى اشىلىپ, ودان قازاقتار ايداپ اكەلگەن مالىنا قىتاي بۇيىمدارىن ايىرباستاپ الىپ ءجۇردى. بوگدىحاننىڭ مۇنداي مەيىرىمى, اسىرەسە, تارتۋ-تارالعىسى باققۇمار, داڭققۇمار قازاققا ۇناماي قالعان جوق.
قىتايلارمەن بايلانىسى بەركىگەن سايىن ابىلاي رەسەيمەن قارىم-قاتىناستان ىرگەسىن اۋلاق سالا باستادى. 1771 جىلى حان سايلاعاندا دا ول ورىس شەكاراسىنا بارىپ, انت بەرگىسى كەلمەدى. ءسويتىپ, ول ءوزىن حالىق قالاپ, باياعىدا-اق بۇل دارەجەگە لايىقتاپ قويعانىن, كوكتىڭ ۇلىنىڭ جانە وكىلەتتىك قاعازى بارىن جەلەۋ ەتتى. دەگەنمەن, ورىس ۇكىمەتى قىرعا ءوز قىزمەتشىسىن ارنايى جىبەرىپ, ابىلايعا انت بەرگىزىپ, حان اتاعىنىڭ بەلگىلەرىن (قىلىش, قامقا تون جانە بورىك) تاپسىردى. ونداعىسى وزدەرى بەكىتپەي تۇرىپ, حان بولۋ دەگەن قازاقتاردىڭ قاپەرىنە دە كەلمەسىن دەگەن ىشكى ەسەپ. ابىلاي ءوز بالالارىنا اقىل ايتقاندا قىتايمەن جاقىنداسا ءتۇسۋگە كەڭەس بەرىپ, رەسەيمەن كەلىسىمدى ساقتاۋ كەرەك دەپ تاپسىردى. ونىڭ ويىنشا, قىتايلار حان بيلىگى ءۇشىن ەشقاشان قاتەرلى ەمەس, ال, ورىس ۇكىمەتى بولسا, جەرگىلىكتى بيلىككە ەڭ كۇشتى باسەكەلەس. ونىڭ ۇستىنە زامان اعىمى قازاقتاردىڭ رەسەي كومەگىنە مۇقتاجدىعى از ەكەنىن ايقىنداي ءتۇستى.
ابىلايدىڭ قىرداعى بيلىگى تىپتەن نىعايدى. ۇلى ءجۇز دە (بىزدەگى قاعاز بويىنشا ءۇيسىن بولىستارى) ونىڭ بيلىگىن مويىندادى. جوڭعارلاردى قىتايلار جويىپ جىبەردى. قازاقتار تۋ-تالاپاي ەتكەن, اسىرەسە ابىلايدىڭ ءوزى تۇبىنە جەتكەن تورعاۋىتتار ىلەگە ارەڭ جەتىپ, قىتاي ساياساتشىلارىنىڭ قيتۇرقى تورىنا ءتۇستى. پۋگاچەۆ ب ۇلىنشىلىگى تيتىقتاتىپ, تاعدىرىن ەندى ۇكىمەت قولىنا العان جايىق كازاكتارى ءوز بەتىمەن باسىپ كىرە الماس حالگە جەتتى. قازاقتاردىڭ ەندىگى جاۋى تۇركىستان, سوزاق, سايرام, شۋ مەن تاشكەنتتىڭ اراسىنداعى جانە باسقا قالالارداعى قازاق سۇلتاندارىنان اۋىلىن اۋلاق سالۋعا تىرىسقان قۋ قىرعىزدار مەن ورتا ازيا بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىر بولەگى عانا. ابىلايعا ايان بەرىپ وتىراتىن ادەتتەن تىس ارۋاققا دەگەن سەنىم قازاق حالقىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وجەتتىك دارىتتى. 1770 جىلى ابىلاي شات اسۋىنان دا اسىپ, تۋرو وزەنىنىڭ ماڭىندا قىرعىزدارعا شابۋىل جاسادى. تاۋلىقتاردى وكشەلەي قۋىپ, ول شۋ جازىعىنا دەيىن ايداپ سالدى. شۋعا قۇياتىن قىزىلسۋ مەن شامسي وزەندەرىنىڭ بويىندا قىرعىزدار ابىلايعا قارسى وداقتاسىپ قان كەشە ءجۇرىپ ايقاسادى. بۇل جايىندا «جايىل قىرعىنى» اتتى اڭىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. قىرعىزداردىڭ قىرىلعانى سونشا, سۇلتۋ رۋىنىڭ تالقان دەگەن اتاسىنان تەك قىرىق-اق ادام ءتىرى قالادى. سونان سوڭ ابىلاي ولجاسىن ارتىنىپ-تارتىنىپ ءوزىنىڭ ءسىبىر جەلىسىنە جاقىن سۇيىكتى قونىسى كوكشەتاۋعا قايتىپ كەلەدى. الىپ كەلگەن تۇتقىندارى ءتىپتى كوپ, قازىر ولاردىڭ ۇرپاعى جاڭا جانە باي قىرعىز دەگەن ەكى بولىس ەل بولىپ وتىر.
ابىلايدىڭ تاشكەنتپەن جانە حودجەنتپەن سوعىسى جيزاققا دەيىن جەتىپ, شاھاردى الۋىمەن تىندى. ولاردىڭ اراسىندا ازىرەت سۇلتان, سايرام, شىمكەنت, سوزاق جانە باسقا قالالار بار. ال, تاشكەنت الىم-سالىق تولەپ وتىرۋعا ءتيىستى بولدى. 1774 جىلى ابىلاي ءۇيسىننىڭ ەل اعالارىنىڭ ءوتىنۋى بويىنشا ولاردى باسقارۋ ءۇشىن ۇلى ءادىلدى جىبەرىپ, وعان تالاس وزەنىنىڭ بويىنان قالاشىق سالىپ بەردى. كەنتكە كىلەڭ ەڭبەكقور قاراقالپاقتار قونىستاندى. ۇزىن سانى جەتپىس بىرگە جەتەتىن باسقا بالالارىنا ول ورتا جانە ۇلى ءجۇز رۋلارىن ءبولىپ بەردى. ال, ءوزى اۋلەت باسى رەتىندە رۋباسىلارىنىڭ عۇرپى بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تۇركىستاندا قالدى. سوندا 1781 جىلى دۇنيە سالىپ, مۇردەسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مەشىتى الاڭىنا جەرلەندى.
مىنە, عالامات قازاقتىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ جەلىسى وسىنداي. داڭقى داۋىرلەپ كوتەرىلۋىنە جەكە باسىنىڭ كىسىلىگىمەن, اقىل-پاراساتىنىڭ كەڭدىگىمەن جەتكەن ول ارىنى اۋىزدىقسىز, قىزۋقاندى قىزبا حالىقتىڭ قادىر-قۇرمەتىنە يە بولا ءبىلدى. قىرداعى بۇل قۇرمەتتىڭ تىلسىمداپ تاستايتىن تاماشا ءبىر سيپاتى بولدى. ابىلمامبەت قايتىس بولعاننان كەيىن ءوز سۇلتاندارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ لايىقتىسى وسى دەپ حالىق ونى بىردەن حان كوتەردى. ال, قازاق داستۇرىنە باقسا, ءابىلمامبەت بالالارىنىڭ ىشىنەن زاڭدى مۇراگەرلەر تابىلاتىن-اق ەدى. وسىناۋ سايلاۋدىڭ كۋاگەرى بولعان ورىس ازاماتى القالاعان رۋباسىلارىنىڭ ونى اق كيىزگە سالىپ قالاي توبەگە كوتەرگەنىن, بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ وجەتتىگى مەن وتىمدىلىگىن, جامپوزدىعى مەن جەڭىمپازدىعىن جەر-كوككە سىيعىزباي قالاي ماداقتاعانىن, سونان سوڭ ول كيگەن شاپاندى ءورىم-ءورىم عىپ قيقىمداي جىرتىپ, ۇلەسىپ العانىن تامسانا جازادى. مۇنىڭ ءوزى حاننىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىتار تاماشا كورىنىس ەدى.
قازاق حاندارىنىڭ اراسىندا ابىلايداي شەكسىز بيلىككە يە بولعان بىردە-ءبىرى جوق. ول ءوز وكتەمدىگىن اسىرىپ, ەڭ العاش ءولىم جازاسىن ەنگىزدى. بۇرىن بۇنداي سۇمدىق شەشىم حالىق جيىنىنىڭ ۇيعارىمىمەن عانا جۇزەگە اساتىن. ءسويتىپ, ول حاننىڭ بيلىگىن القالى كەڭەس ارقىلى شەكتەپ وتىراتىن رۋباسىلارى مەن سۇلتانداردىڭ وركوكىرەك ۇستەمدىگىن تىيدى. اۋەلى مۇنداي جاڭالىق سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, باس كوتەرتتى دە. 1781 جىلى دايىر سۇلتان ورىنبور گۋبەرناتورىنا ارىز ايتىپ, ابىلايدى وزىنە ءتيىستى ەمەس بيلىكتى باسىپ الۋشى دەپ بەينەلەيدى. رۋباسىلارى ەجەلگى ادەت بويىنشا كادىمگى پولشاداعى كورولعا قارسى سوعىس سياقتى, حانعا قارسى اتتانباق تا بولدى. الايدا, ابىلايدىڭ تولەڭگىتتەرى ولاردى تاس-تالقان قىلدى دا, ءبارى حاننىڭ تەمىر تەزىنە باعىنۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل حاننىڭ ىقىلىم زاماننان ايالانىپ كەلگەن ەركىن جايىلۋدى وكتەمدىكپەن باسىپ, ءوز قيمىل-قارەكەتىن قالاي زاڭداستىرعانىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر ۇرپاقتار ونى اۋليە ساناپ, شابۋىلعا شىققاندا ەسىمىن جىگەر شىڭدار ۇران ەتىپ اتايدى. ال, ونىڭ ءوز بالالارىنا قالدىرعان اۋىزشا وسيەتى اقساق تەمىردىڭ ساياساتىمەن استاسىپ جاتقانىن اڭعارتادى. بالالارىنا ول قازاق تايپالارى اراسىنداعى رۋ تالاسىن ەشقاشان تۇبەگەيلى شەشپە, دۇردارازدىق پەن داۋ-داماي قاشاندا حان بيلىگىنىڭ تاپجىلماس تايانىش-تىرەگى بولۋى كەرەك دەپ اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىرعان.
قازاقتاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىندە ابىلاي ايرىقشا قاسيەتى بار كيەلى, كەرەمەت قۇدىرەت يەسى بولىپ سانالادى. ونىڭ جورىقتارى جانە باتىرلارىنىڭ كوزسىز ەرلىگى مەن قاھارماندىعى جىر-داستانداردىڭ ارقاۋىنا اينالعان. دومبىرا مەن قوبىزدا ورىندالاتىن نەبىر كۇيلەر سونىڭ داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن جانە كوبى سول كەزەڭدى سيپاتتايدى. حالىق كۇيى «شاڭدى جورىق» جاۋدان قايتىپ كورمەگەن جۇرەك جۇتقان بايان باتىر وپات بولعان شابۋىل كەزىندە شىعارىلعان. ال «قىپشاق قاعۋ» ەدىل قالماقتارىنا قارسى قىسقى جورىقتان تۋادى. سول جولى قازاقتار جەتى كۇن بويى اشىعىپ, ولجاعا قولى ارەڭ جەتەدى. بۇل كۇيلەردىڭ ءبارى كۇنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ابىلاي ۇرپاقتارىنا سوناۋ ءبىر داڭقتى كەزەڭدەردى ەلەستەتەدى.