سوڭعى ۋاقىتتا ءباسپاسوز بەتتەرىندە تاريحشىلار مەن عالىمدار تاراپىنان بيىلعى جىلى ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعى نەگە تويلانبايدى دەگەن پىكىرلەر وقتىن-وقتىن كوتەرىلە باستادى. Cونىمەن بىرگە, زەرتتەۋشىلەر اراسىندا ابىلايدىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ەكىۇداي (1711 نەمەسە 1713 جىل) پىكىرلەرگە ءالى دە تۇپكىلىكتى بايلام جاسالماي كەلە جاتقانى شىندىق. بۇل ورايدا, قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت ءبىرقاتار ابىلايتانۋشى عالىمداردىڭ ۇسىنىسىنا سۇيەنىپ, ۇلى بابامىزدىڭ 300 جىلدىعىن 2013 جىلى اتاپ ءوتۋ جونىندە قاۋلى جوباسىن ازىرلەپ جاتقانىن ەستىدىك. سول سەبەپتى, ءبىز م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «ابىلاي حان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى زارقىن تايشىبايدىڭ وسى تاقىرىپتا جازىلعان ماقالاسىن جاريالاۋدى ءجون سانادىق.
ۇستىمىزدەگى 2011 جىل تۋعان بەتتە-اق, ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ جونىندە پىكىرلەر ايتىلا باستادى. دۇرىس-اق, قولداۋعا تۇرارلىق. حالقىمىز ءوزىنىڭ اتاقتى ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ مۇشەل تويلارىن ءار قاھارماننىڭ وزىنە لايىق اتاپ ءوتۋدى ەجەلدەن ادەتكە اينالدىرعان. «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» عانا ەمەس, مۇشەل يەسىنىڭ حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن, ارتىنا قالدىرعان مۇراسىن كەڭ ناسيحاتتاۋ ءۇشىن, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنا جاڭا قازىنالار قوسۋ ءۇشىن تويلايمىز.
وسىدان 15 جىل بۇرىن ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتتىك. وعان مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ, بەس جىل دايىندالدىق. عىلىمداعى, ادەبيەت پەن كوركەمونەردەگى اباي بەينەسى مەيلىنشە مولىقتى. ەندى, مىنە, ەكى جارىم عاسىردان بەرى ەسىمى ەرلىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ, حالقىنا شىن بەرىلگەندىكتىڭ بالاماسىنا اينالعان, اڭىز-ءاپسانا قاھارمانى عانا ەمەس, قيىن-قىستالاڭدا قازاق قاۋىمى اتىنا سيىنىپ, اۋليەگە اينالعان ابىلاي حاننىڭ دا 300 جىلدىق مۇشەل تويى كەلىپ قالىپتى. ۇلى حاننىڭ تۋعان, قازا بولعان جىلدارى تۋرالى حاتتالىپ, ساقتالىپ قالعان ناقتى قۇجات ءالى قولعا تۇسكەن جوق. سوندا دا, جاناما ماعلۇماتتار ارقىلى مۇمكىندىگىنشە شىندىققا جاقىنداپ, نانىمدى تۇجىرىم جاساۋعا جەتەلەيتىن دەرەكتەر بارشىلىق.
قازاق تاريحىندا ابىلايدىڭ تۋعان جىلى تۋرالى كەيىندە قالىپتاسقان 1711 جىلى, 1713 جىلى دەگەن ەكى پىكىر بار. ەكەۋى دە نەگىزسىز ەمەس, بىراق, ناقتىلاي ءتۇسۋدى كەرەك ەتەدى. دەمەك, ەكەۋىن سالىستىرا وتىرىپ, قولدا بار دەرەكتەردى قايتا قاراپ كورسەك, ابىلاي قازاق كۇنتىزبەسى بويىنشا 1712 جىلدىڭ اياعىندا, ورىسشا جىل ەسەبى بويىنشا 1713 جىلدىڭ باسىندا تۋعان جانە 1780 جىلدىڭ كۇزىندە قايتىس بولعانىن اڭدايمىز. دالەل قانداي؟ زەرتتەۋشىلەردىڭ سۇيەنەتىنى ءۋالي سۇلتاننىڭ حاتىنداعى: «اكەم, ابىلاي 69-عا قاراعان جاسىندا ومىردەن ءوتتى», دەگەن سوزدەر. بۇل ارادا مىنا سويلەمدى قاعازعا تۇسىرگەن ءۋالي سۇلتان ەمەس, ارينە, ونىڭ حاتشىسى. ورىس تىلىنە اۋدارعاندا, قازاقشا «الپىس توعىزعا قاراعان جاسىندا» دەگەن تىركەستىڭ ماعىناسى «الپىس سەگىز جاستا» بولىپ شىعادى. جانە دە بۇل جاس قازاقتىڭ جىل قايىرۋ ەسەبىمەن مولشەرلەنگەنىن ەسكە الايىق. ءبىرىنشى, مۇشەل, ون ءۇش جاس, ودان كەيىنگىلەرى ون ەكى جىلدان كەلىپ وتىرادى. سوندا ابىلاي تولىق 5 مۇشەل جانە 7 جىل ءومىر سۇرگەن.
1781 جىلعى 27 قاڭتاردا ابىلاي حاننىڭ حاتشىسى جاعدا وسمانوۆ ورىنبور كەڭسەسىنە كەلىپ, قازاق حانىنىڭ جاعدايى تۋرالى بەرگەن مالىمەتىندە مىنالار بار: «ابىلاي ءوزىنىڭ بالالارىن, ەلدىڭ بيلەرى مەن باستى ادامدارىن جيناپ, قازاق جاساقتارىن شاقىرتىپ, قىرعىزداردى شاۋىپ, وزىنە قاراتپاق بولدى. ءسويتتى دە, 1779 جىلدىڭ كوكتەمىندە قالىڭ قولمەن (كەيبىرەۋلەر 12 مىڭ دەپ ايتادى) اتتانىپ كەتتى. ءدال وسى كەزدە قاسىنا 12 ادام قوسىپ بەرىپ, ءوزىنىڭ ۇلى سىزدىق سۇلتاندى قىتاي پاتشاسىنا جونەلتتى. ونداعىسى – قىتايمەن جاساسقان بۇرىنعى كەلىسىم بويىنشا, ەكى جاق ءتورت جىلدا ءبىر مارتە ەلشى جىبەرىسىپ, اماندىق-ساۋلىق ءبىلىپ تۇرۋشى ەدى. سول سىزدىق سۇلتان ارقىلى قىتاي پاتشاسىنا قىتاي تىلىندە حات جازىپ, قىرعىزداردى باعىندىرۋعا كومەككە اسكەر سۇرادى. ابىلاي حاننىڭ ورداسىندا قىتايشا ساۋاتتى قالماق حاتشىسى بولاتىن...».
ەلشىلەر سول كەتكەننەن 1780 جىلعى قازانعا دەيىن... ورالعان جوق.
جاعدا حاتشى 1780 جىلعى قازاندا ابىلاي ورداسىنان ورىنبورعا اتتانىپ كەتەدى. ول حان ورداسىنان پەتروپاۆلعا كەتەردەن ون بەس كۇن بۇرىن, 1780 جىلعى 25 قىركۇيەك شاماسىندا كوكشەتاۋعا «ابىلاي حاننىڭ قاسىنان ء(وڭتۇستىكتەن) ونىڭ ۇلدارى شىڭعىس سۇلتان مەن ەسىم سۇلتان, دات باتىر باستاعان ءبىراز ادامدار كەلگەن». تۇركىستاننان كوكشەتاۋعا دەيىن سالت اتپەن كەمىندە ءبىر اپتالىق جول ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ابىلاي حان 1780 جىلعى 19-20 قىركۇيەكتە ءتىرى. ولار حاننىڭ جورىقتاعى جەڭىستەرىن ايتقان. كەلەر كوكتەمدە, ياعني, «1781 جىلدىڭ باسىندا ابىلاي سۇلتان كوكشەتاۋداعى ورداسىنا قايتىپ كەلەدى» دەگەن. (رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ساياساتىنىڭ مۇراعاتى. 122/3-قور, 1779-1780 جىلدار, 1-ءىس, 75-77 سىرت. پار.; جاريالانعان: «يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح حV?-؟؟ ؟؟؟؟؟؟. ءى-حح ۆەكوۆ». ءVى-توم. ا. 2007. س.139-145.).
پەتروپاۆل بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى س.ۆ.سۋماروكوۆ ءوزىنىڭ باستىعى گەنەرال ن.گ.وگارەۆكە ابىلاي حاننىڭ قازاسى تۋرالى مىناداي ءوتىنىش ايتادى:
«1781 جىلعى 9 اقپاندا ابىلاي حان ءولدى دەپ حابارلاعان ەكەنسىز. شىنىندا ءدال وسىلاي ما, ق ۇلىبەك باتىردى شاقىرتىپ الىپ, ءبىلىپ بەرىڭىز, انىق-قانىعىنا جەتۋ – ءبىز ءۇشىن وتە قاجەت. بارلىق كۇش-جىگەرىڭىزدى سالىپ, ق ۇلىبەك باتىردى ابىلايدىڭ ولگەن جەرىنە جىبەرىپ الىڭىز. ابىلايدىڭ ولگەنى راس پا, نەدەن ولگەنىن انىقتاسىن. ق ۇلىبەك كىسى جىبەرەمىن دەسە, جول شىعىنىن تولىق وتەيمىز, وعان قام جەمەسىن». (ومبى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى. 1-قور, 1-تىزبە, 226-ءىس, 52-پار. بۇرىن جاريالانباعان.).
بۇل حاننىڭ ءولىمى تۋرالى العاشقى حابار, حاتتالعان ازىرشە تۇڭعىش قۇجات. حاننىڭ حاتشىسى جاعدانىڭ 27 قاڭتاردا ورىنبورعا ايتىپ بارعانىن جازدىق. جانە ول ابىلاي حاننىڭ قازاسىن ەستىمەگەن, بىلتىرعى قازان ايىندا كوكشەتاۋدان شىعىپ, جايىق بويىنا قاراي كەلگەن.
***
سونىمەن, 2013 جىلى مارەسىنە جەتۋگە ءتيىستى ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مۇشەلىنە ءۇش جىلىمىزدى اتاپ, جان-جاقتى دايىندىق شارالارىن قازىردەن باستاپ كەتكەن ءجون بولار ەدى. ۇلى حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى دايەكتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ناتيجەسىن جاريا ەتۋ قاجەت. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ايتپاقشى: «...ەستە جوق ەسكى زامانداردان ەلەس ىزدەپ, قايداعى جوقتى قاۋزاعاننان گورى, ابىلاي تاقىرىبى ول تۋرالى اڭىزدى ءورشىتۋ ءۇشىن ەمەس, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعانىڭ ومىرىنەن تاعىلىم ءوربىتۋ ءۇشىن قاجەت». ابىلايتانۋدىڭ عىلىم رەتىندە ءبىر جۇيەگە كەلىپ, ساليقالى تۇردە قالىپتاساتىن كەزى تۋدى. وسى رەتتە وي ءبولىسۋ تۇرعىسىندا كەيبىر ۇسىنىستاردى ورتاعا سالۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي.
ابىلايدىڭ تاريحى قازاق تاريحىنىڭ, قازاق تاريحى الەمدىك تاريحتىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە قاراستىرىلعانى دۇرىس بولار ەدى. حVIII عاسىرداعى بۇكىل الەمدىك جەر ءبولىسى, يمپەريالاردىڭ پايدا بولۋى جانە ولاردىڭ عالامشاردى بولىسكە سالا وتىرىپ, ءوزارا باسەكەگە ءتۇسۋى قازاق دالاسىن اينالىپ وتە الماعان. بۇرىن الاڭسىز كوشىپ-قونىپ, تىرشىلىگىن جاساپ جاتقان قازاق حالقى دا وسىناۋ ۇلى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلىپ, تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ, جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتپەۋدىڭ جولىن ىزدەۋى كەرەك ەدى. ءحVىىى عاسىر قازاق تاريحىنىڭ قايشىلىققا تولى اسا ماڭىزدى كەزەڭى ەكەنىنە داۋ جوق.
قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى مۇحتار اۋەزوۆ ءدال باعالاعانداي, الەمدەگى تىرشىلىك اتاۋلىنى توپان سۋىنان ساقتاپ قالعان نۇح پايعامبارداي, قازاققا كەمەل ويلى, قۇدىرەتتى كۇش يەسى كوسەم كەرەك ەدى. قازاقتىڭ باقىتىنا قاراي تاريح ونداي تۇلعانى تۋعىزدى. ول – ابىلاي سۇلتان بولاتىن. حالقىمىز ابىلايدىڭ ەسىمىن ۇمىتقان جوق, تاۋەلسىزدىك العان سوڭعى 20 جىلدا ابىلاي اتى اسقاقتاپ, وتانسۇيگىشتىكتىڭ, كەمەڭگەرلىكتىڭ, ەرلىكتىڭ, كەرەك دەسەڭىز, سارابدال ۇستامدىلىقتىڭ وسكەلەڭ سيمۆولى رەتىندە تانىلىپ, ناسيحاتتالىپ كەلەدى.
ابىلاي حاننىڭ الداعى مۇشەل تويىنا دايىندىق ءۇستىندە ونىڭ ۇرپاقتارى ۇلى باباسىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن تۋعان حالقىنىڭ ەتەنە تاريحىمەن تىعىز ساباقتاستىرا وتىرىپ, زەرتتەۋگە دەن قويادى. ءاربىر تاريحي تۇلعانىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قازاق سالتىندا, سوڭىنان ايتىلاتىن الىپ-قاشپا, كەراعار پىكىرلەر, جوسىقسىز بايلامدار بولاتىنى دا راس. ابىلايتانۋدىڭ بالاڭ شاعىندا ۇشقارى ايتىلىپ, جازىلىپ كەتكەن, كەيىن داۋسىز اقيقاتقا رەتىندە قابىلدانىپ كەلە جاتقان پايىمداۋلار بارشىلىق. قازاقستاندىق تاريح عىلىمىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىنە لايىق نەعۇرلىم شىندىق تۇرعىسىندا تەرەڭ زەرتتەپ, بايىپتى تۇجىرىمدار جاساۋ ارقىلى ابىلاي توڭىرەگىندە كومەسكى قالعان, كۇدىك تۋعىزاتىن جاعدايلاردى اشىپ, الداعى ۇرپاقتارعا ابىلايدىڭ بەينەسىن اقيقات تۇرىندە بەرۋگە ۇمتىلاتىن كەز جەتتى. كورشى مەملەكەتتەردىڭ مۇراعاتتارىندا, اسىرەسە, مىسالى, رەسەيدە ابىلقايىر حاننان كەيىن, ەسىمى مەن ءىسى تۋرالى اقپار كوپ كەزدەسەتىن قايراتكەر ابىلاي ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, سول مول دەرەكتەردى ءالى دە جان-جاقتى يگەرۋ قاجەت.
ابىلايتانۋدىڭ قازىرگى جاعدايىنا كوز جىبەرسەك, عۇلاما الكەي مارعۇلاننىڭ: «اقىندى ايتساق, ابايعا, باتىردى ايتساق, ابىلايعا اپارىپ تىرەمەي توقتامايتىن قازاعىم-اي, باتىر بىتكەننىڭ ءبارى ابىلايدىڭ توڭىرەگىندە جۇرەدى», دەگەنىن ءبىر كەزدە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. وسى ءسوزدىڭ استارىندا كوپ ءمان جاتىر. «كىسىگە قاراپ ءسوز الما, سوزىنە قاراپ كىسىنى ال» (اباي). بۇگىنگى ۇستانىم, ابىلايتانۋدىڭ قۇبىلاسى وسى بولۋعا ءتيىس. ونى ماقتامايىق, اقتامايىق, داتتامايىق تا!
ابىلايدىڭ الدىنداعى وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى, ابىلايدىڭ زامانى مەن ءوز ىستەرىن جانە ابىلايدان كەيىنگى كەزەڭدەردەگى قازاق تاريحىن بايىپتى باعامداپ, سالىستىرا سارالاپ شىقساق, ابىلايدىڭ تۇلعاسى بۇكىل بولمىسىمەن, بارىمەن دە, جوعىمەن دە الدىمىزدان شىعا كەلەدى.
ابىلاي – ءبىزدىڭ زامانداسىمىز. ۇلت تاريحىنىڭ عاسىرلارعا ۇلاسقان ۇلى كوشىندە ابىلايسىز وتكەن 230 جىل ونشا ۇزاق ۋاقىت ەمەس. ءتىپتى, مىنا ءبىر عاجاپتى قاراڭىز: قازىرگى جاعدايدا, ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا قادام باسىپ, تولىق تاۋەلسىزدىككە يە بولعان وتپەلى كەزەڭدەگى قازاق قوعامىنىڭ قالپى مەن تالپىنىستارى ابىلاي باستاعان, ابىلاي ارمان ەتكەن داۋىرمەن ۇندەس, ءتىپتى ۇقساس.
مىنا الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باسقا كورشىلەرىمەن جاراسىپ, سولارمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتتىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, ىرگەسىن بەكىتۋ ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزگە ءتيىپ وتىر. وسى ورايدا ابىلاي حاننىڭ باستاۋشى, باعىتتاۋشى, ۇلتتى ۇلى ماقساتتارعا ۇيىستىرۋشى كەمەڭگەرلىگى ءححى عاسىرداعى ۇرپاقتارىنا ۇلگى بولعانداي. سوندىقتان, ابىلايدى زەرتتەۋ ونىڭ زامانىنا ساي الدىنا قويعان مىندەتتەردى كورەگەندىكپەن شەشۋ ونەگەسىن تالداپ قاراۋ, بۇگىنگى دامۋ ۇردىسىمەن ساباقتاستىرا باعالاۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
بۇل تۇرعىدا ساقتىقپەن قارايتىن ءبىر جاعداي بار سياقتى. ابىلاي حان تۋرالى ەستىگەنىن, كورگەن بىلگەنىن جازىپ قالعىسى كەلەتىندەر از ەمەس, ءتىپتى, تاريحي تۇلعاعا قىزىعا قاراۋ تۇرعىسىندا, بۇل تالاپتانۋلار زاڭدى كورىنۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان, ءباسپاسوز بەتىندە ابىلاي جانە ابىلايتانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ايتىلماق وي-پىكىرلەردىڭ عىلىمي-تانىمدىق قۇنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءجا, بۇرىن اڭىز-ءاپسانا, اڭگىمە-داستان تۇرىندە تارالىپ كەتكەن كوپ اڭگىمە بولدى. ءالى دە بار. ءتىپتى, كەشەلى-بۇگىننىڭ وزىندە ابىلاي ەسىمىنە قاتىستى كەيبىر جەكە دەرەكتەردىڭ تالعامسىز قولدانىسقا ءتۇسىپ, شيكىلى-ءپىسىلى ماقالا تۇرىندە شىعىپ جاتۋى وكىنىشتى. مۇنداي جوسىقسىز جاعدايلارعا جول بەرمەس ءۇشىن, باسپا, ءباسپاسوز باسىنداعى ازاماتتاردىڭ نەعۇرلىم جاۋاپتى بولعانى, قاجەت دەسە مامانداردىڭ سارابىنان وتكىزىپ الىپ قانا جارىققا شىعارعانى دۇرىس بولار ەدى. «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل, اللاعا اۋىز جول ەمەس», دەپ ۇلى اباي ەسكەرتكەن ەدى عوي. ارينە, بۇل سالىستىرۋىمىز سونشا ورىندى بولا قويماسا دا, ابىلاي ءجونىندە ايتقاندا, جازعاندا جەڭىل-جەلپى اۋەزەگە اينالدىرماي ساۋاتتى, عىلىمي نەگىزدەرى بايسالدى ماقالالاردى كورگىمىز كەلەدى.
زارقىن تايشىباي, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «ابىلاي حان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى.