قازاق جەرىنە تاريحي جىل قادام باستى. بيىلعى جىلدىڭ اياعىندا قازاق مەملەكەتى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى. قازاق حالقى ءوز تۋىن كوتەرىپ, ءوز استاناسىن سالىپ, الەمگە ايگىلى بولىپ وتىرعان بۇل ساۋلەلى كۇن بىزگە وڭاي كەلە سالعان جوق. سوناۋ اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما كەزەڭىنە دەيىن دە, كەيىن دە قان كەشىپ ەل قورعاعان قاھارماندارىمىز از بولعان جوق. قازاقتىڭ بار باتىرلارىن ساناماعاننىڭ وزىندە قاي كەزدە دە قايقى قىلىشتاي سەس بولا الاتىن اتاقتى ءۇش باتىرىمىز – بۇقار بابامىز جىرلاعانداي – قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي.
تاۋەلسىزدىك مۇراتىن تىنباي تولعاپ كەلە جاتقان ارقالى اقىنىمىز نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق جولىنداعى بىرنەشە عاسىر كۇرەسىن تۇتاس بەينەلەيتىن پوەمالار تسيكلىن جازىپ جۇرگەنى قالىڭ وقىرمانعا ايان. بۇعان دەيىن «بايتەرەك», «مۇقاعالي – جەلتوقسان», «كوكالا ۇيرەك», «ساردار», «تۋ» (بوگەنباي, قابانباي باتىر تۋرالى), «اقمولا شايقاسى» (كەنەسارى, تايجان باتىر تۋرالى), «بەردىقوجا», «شاقانتاي», «تولەگەتاي», ت.ب. پوەمالار جازعان اقىن تاياۋدا «شاپىراشتى ناۋرىزباي» اتتى تۋىندىسىنا نۇكتە قويدى.
تومەندەگى مىنەزدى جىر – نەسىپبەك اقىننىڭ جاڭا داستانى. كەيىپكەرى – قازاقتىڭ حاس باتىرى, تاريحي تۇلعا – شاپىراشتى ناۋرىزباي. ءسوز ورايىن پايدالانىپ, اۆتوردىڭ بۇگىن ىقشامدالعان نۇسقاسى جاريالانىپ وتىرعان وسى داستاندى جازۋعا كوپ كومەك كورسەتكەن, وقيعالار وتكەن جەرلەردى ارالاتىپ, شابىتىنا شابىت قوسقان ارداقتى ازامات سەرىكباي ورىكباي ۇلى نۇرعيساەۆقا اق العىسىن گازەت ارقىلى جەتكىزگىمىز كەلەدى. باتىرلار ارۋاعى كوپكە جار بولسىن!
قالدانمەنەن ۇرىسىپ,
جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ,
سونداعى جولداس ادامدار:
قاراكەرەي قابانباي,
قانجىعالى بوگەنباي,
...شاپىراشتى ناۋرىزباي.
بۇقار جىراۋ
(پوەما)
ءى
قوبىلاندى, قاراسايلار, قابانبايلار,*
قاشاندا ەلگە پانا, زامانعا ايبار.
شەت بولسام ارۋاعىنا بىرەۋىنىڭ,
جارقىلداپ جايدىڭ وتى توبەمدە وينار.
جۇرەگىم ناۋرىزبايدى جىرلا دەدى,
جەتەلەپ قۇلازىعان قىرعا مەنى.
اسقاقتاپ الاتاۋداي باتىر داڭقى,
الدىمدا اسۋ بەرمەي تۇرعان ەدى.
قيادان ءىزىن قۋىپ حاس باتىردىڭ,
باسىنا ورمەلەدىم قاسقا شىڭنىڭ.
دەلبيگەن دەگەرەستىڭ بيىگىندە,
قىراندار قونىپ-ۇشقان تاستا تۇردىم.
قاتپارلى دەگەرەستىڭ جوتالارى,
ءبىر دەرەك بەرمەي قالاي جاتا الادى؟
قولباسى ناۋرىزباي تۋ تىككەن جەر,
«باس باتىر» كۇنى بۇگىن اتالادى.
ۇلى ءجۇز قولىن باستاپ كەلگەن باتىر,
دەسەدى وسى اراعا تىككەن شاتىر.
الىپتىڭ مۇردەسى دە مۇندا ەكەنىن,
ايگىلەپ جول بويىندا بەلگى جاتىر.
وتەتىن ءبىر-بىرىنە بازىناسى,
قازاقتىڭ كەڭ دالاسى – قازىناسى.
كەرەي مەن جانىبەك حان وردا تىككەن,
كولبەيدى كوكجيەكتە قوزىباسى.
ءتاڭىرى بەرگەن الاش بالاسىنا,
بايتاق جەر سىيماس كوزدىڭ شاراسىنا.
قىرعىندى كورمەگەندەي كونەدە وتكەن,
مۇلگيدى اڭىراقايدىڭ دالاسى دا.
جالت ەتكەن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا,
دۇنيە الدى-ارتىنا قاراسىن با؟
ناۋرىزباي اڭىراقايدىڭ شايقاسىندا,
جاس ەكەن جيىرمانىڭ شاماسىندا.
تۇيەدەي تۇرقى بيىك زور دەنەلى,
ارتقىعا ايتىپ كەتكەن كورگەن ەلى.
ءتاڭىرى قاس دۇشپاننان قورعاسىن دەپ,
حالقىنىڭ تىلەگىنە بەرگەن ونى.
اڭىزدىڭ اعىتىلسا بار تيەگى,
قۇلاعى شىندىقتىڭ دا سەلتيەدى.
سۋىرىپ العان دەيدى ون بەسىندە,
باتپاققا باتىپ قالعان نار تۇيەنى.
ەر ەكەن ەرەك تۋعان اناسىنان,
باتىرلىق مۇرا قالعان باباسىنان.
اسىپتى قاتار تۇرسا كەسەر باسى,
اتاننىڭ ەكى وركەشى اراسىنان.
جورىقتا تالمايتۇعىن قانات قىلىپ,
ۇنەمى جۇرەدى ەكەن الا ات ءمىنىپ.
الا اتتىڭ ۇستىندەگى الپاۋىتقا,
كورگەن جان ءسۇيسىنىپتى قاراپ تۇرىپ.
الا اتى ناۋرىزبايدىڭ ەكەۋ ەكەن,
بىرەۋى بىرەۋىنەن وتەدى ەكەن.
اۋزىمەن قۇس تىستەگەن قوس تۇلپارى,
ۇمتىلسا قۋعانىنا جەتەدى ەكەن.
تەل وسكەن ەكى بىردەي الا ق ۇلىن,
باتىرمەن بىرگە وتكىزگەن بالا كۇنىن.
شارلاعان كەڭ دالانى جانۋارلار,
كوتەرىپ ناۋرىزبايداي ەر الىبىن.
ءىى
قىرقىسقان ءبىر-بىرىمەن جوقتا دۇشپان,
قازاعىم كەلگەن جاۋمەن كوپ سوعىسقان.
تابىلىپ ءبىر توبەدەن تۋ استىندا,
شاقىرىپ ۇراندارىن اتتانىسقان.
قادالىپ قوس بۇيىردەن ورىس-قىتاي,
قالماقتى ايداپ سالىپ وكپە قىسقان.
تىزگىندى ءاز تاۋكەدەي ۇستاي الماي,
سوڭىندا قالعاندارى تاقتان ۇشقان.
تولقىعان تىرلىك قاشان كورگەن دامىل,
ءتاڭىردىڭ تاۋقىمەتىن العان قابىل.
جيىرما ءۇشىنشى جىل مىڭ جەتى ءجۇز,
شىقپايدى جادىمىزدان جالعاندا بۇل.
ەستىگەن, بىلگەنىمدى مەن بايانداپ,
كەلەيىن وقيعاعا ەندى اياڭداپ.
«اقتابان شۇبىرىندى, القاكولدە»,
قاڭعىرىپ, قايىڭ ساۋعان ەل جاياۋلاپ.
قورلانىپ, تاياق جەگەن ارلان قازاق,
كولدەنەڭ كوك اتتىعا بولعان مازاق.
ەر موينى ەرىكسىزدەن قيىلىپتى,
تاعدىردىڭ تار بۇعاۋى ابدەن قاجاپ.
جوڭعارلار جولبارىستاي الاسۇرعان,
ايلاسىن بۇعان دەيىن سان اسىرعان.
بەتتەسىپ بەس جىل بۇرىن اياگوزدە,
جەڭىلىپ قازاق قاتتى – ەل اشىنعان.
قان كورسە قارعا-قۇزعىن وڭمەڭدەيدى,
ساربازدار باۋداي ءتۇسىپ ولگەن دەيدى.
قايىپ پەن ابىلقايىر سول شايقاسقا,
وتىز مىڭ قولدى باستاپ كەلگەن دەيدى.
قاناتىن قاندى سوعىس كەڭگە جايعان,
ىزدەگەن ءىزىن تابار سول ماڭايدان.
قاسقايىپ قايىپ حان مەن ابىلقايىر,
قالماققا قارسى تۇرىپ سالعان ويران.
ءبىر كۇندە ءدام تاۋسىلىپ مىڭ كۇن تاتقان,
وتىز مىڭ بوزداق تۇگەل قىرعىن تاپقان.
ەرلەردى كۇڭىرەنىپ ەل جوقتاعان,
ەڭىرەپ شىققان تۋىس ءبىر قۇرساقتان.
قىرعىننان قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن,
قۇتىلعان ابىلقايىر از قولمەنەن.
اتانعان «ەڭىرەكەي» سودان باستاپ,
جەر اتى ءالى كۇنگە وزگەرمەگەن.
وتكەن سوڭ وكىنىشتىڭ ءبارى قايعى,
اتقان وق اجالسىزعا دارىمايدى.
قالماقتار كوپتىگىمەن جەڭگەنى راس,
دەگەندەي «كۇش اتاسىن تانىمايدى».
ەسىرگەن سىبان رابدان قاراسىن با,
قازاقتىڭ ويناق سالدى دالاسىندا.
ولجالاپ قىز-قىرقىندى ءوڭى ءتۇزۋ,
شۋلاتتى قاتىن, بالا-شاعاسىن دا.
بولا ما سۇراعانمەن جانعا ساۋعا,
قاسقايىپ قارسى تۇرماي قالىڭ جاۋعا.
ويلاعان ەلدىڭ قامىن ابىلمامبەت,
وتكىزدى حان كەڭەسىن ۇلىتاۋدا.
باس قوسىپ يگى جاقسى ەلدەن دارا –
جينالدى بي مەن باتىر, حان مەن قارا.
جارامدى ەركەك كىندىك اتقا قوندى,
قالماسا شەشەسىنە ەرگەن بالا.
ايقاسسا الىپ تۇسەر بەلدى ارىستان –
قول باستاپ ابىلقايىر كەلدى الىستان.
شىرماعان قالىڭ قالماق ورتاسىنان,
سۋىرىلىپ شىعا المادى جولبارىس حان.
اقىلشى, الاتاۋداي ەل ارداعى,
كەڭەسكە تولە بي دە كەلە المادى.
جاس باتىر ناۋرىزبايدان سالەم ايتىپ,
قاي جەردەن توساتىنىن حابارلادى.
القالى جيىن ءوتتى اق وردادا,
سويلەدى جۇيرىك ءتىلدى نەلەر دانا.
كوكەيدە ايتىلماعان ءسوز قالمادى,
بارىسىپ ارعى-بەرگى زامانعا دا.
توقتاسقان ۇلىتاۋدىڭ الابىندا,
ءار ءسوزدىڭ سالماق جاتتى سورابىندا.
ءۇش ءجۇزدىڭ جاقسىلارى بۇدان بۇرىن,
باس قوسقان ورداباسى, قاراقۇمدا.
بيلەردىڭ ەلدىڭ قامى تولعاعانى,
ايتىلعان اتالى ءسوز وندا-داعى.
تيسە دە ماڭدايىنا تالاي سوققى,
كەلەدى اياق تارتپاي قالماق ءالى.
حالىقتىڭ جۇرەگىندە قاينادى كەك,
باتىرلار ازۋلارىن ايعا بىلەپ:
«قازاقتىڭ شەشەسى دە قالجا جەگەن,
ويراتتىڭ جاتامىز با ويرانى بوپ!
بۇل قالماق بارعان سايىن كەلەدى ۇدەپ,
قازاقتى وتىرعان جوق ەل ەدى دەپ.
قاراسىن وشىرمەسەك, - دەستى ءبارى, -
اتادان ۇل بوپ تۋىپ كەرەگى جوق!»
جوڭعاردىڭ قيىلماسا قاندى وڭەشى,
قازاقتىڭ شىنىمەنەن ولگەنى وسى.
شاقىردى جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا,
ءۇش جۇزگە ۇران تاستاپ حان كەڭەسى.
جيىننىڭ تورەلىك قىپ توقتامىنا,
قازىبەك باتا بەردى اقتارىلا.
سايلانىپ ابىلقايىر باس قولباسى,
كەلگەن ەل قايتا قوندى اتتارىنا.
قول سالىپ كەزەنگەندە قورامساققا,
كۇڭىرەنىپ كىم جورتپاعان سوناۋ شاقتا؟!
ەر ەدى ەل قورعاعان ابىلقايىر,
تاعدىرىن جۇگىرتسەك تە تالاي ساققا.
تۇيىلگەن جاۋار كۇندەي قازاق قولى,
قالماقتى كۇيرەتپەكشى وسى جولى.
سەسكەنىپ اتا دۇشپان الاسۇردى,
جىرتقىشتاي ەكى كوزى قانعا تولى.
اتاجۇرت اڭىرايدى كوزگە تانىس,
قاينايدى كوكىرەكتە كەك پەن نامىس.
ىشىندە ناۋرىزباي دا قالىڭ كوپتىڭ,
ازۋى التى قارىس جاس جولبارىس.
جۇيرىكتەر تۇياعىنان شاڭ بوراتقان,
جورتادى جويقىن سەلدەي قىردان اققان.
كورىندى باسىندا – بۇلت, باۋىرىندا – جاۋ,
الاتاۋ مۇنارلانىپ مۇڭعا باتقان.
جەلبىرەپ قولىنداعى ءبورىلى بايراق,
بەرەدى جۇرەگىنە جىگەر-قايرات.
ءتۇرى بار جۇندەي تۇتەر وسى ساتتە,
ۇمتىلىپ جاۋعا شاپسا «قاراسايلاپ!»
جىگىتتەر سوڭىنا ەرگەن كوكجال ءبارى,
بىلىنەر اتا كورىپ, وق جونعانى.
ايقاسقا اسىعادى قانى قايناپ,
جوڭعاردىڭ جانعا باتىپ جوندانعانى.
ورناتىپ جاۋ باسىنا زاماناقىر,
ۇشىرماق ك ۇلىن كوككە وڭكەي باتىر.
بولات حان, ابىلقايىر, ابىلمامبەت,
دالاتاۋ بوكتەرىنە تىكتى شاتىر.
قۋانتىپ كۇتىپ جاتقان قالىڭ كوپتى,
تاشكەننەن تولە بي دە كەلىپ جەتتى.
قاسىندا جۇدەۋ تارتقان جولبارىس حان,
ونىڭ دا ەل قايعىسى جانىن جەپتى.
باق تۇرماس ەر باسىنا بايلاعانمەن,
تۇگەل بوپ ءتورت ت ۇلىگى جايناعانمەن.
جوق ەدى بولات حاندا باتىل بيلىك,
« ۇلى حان!» دەپ ايتەۋىر سايلاعانمەن.
ءۇش ءجۇزدىڭ كەڭەس قۇرىپ ارداقتىسى,
بارلادى قاندايلىعىن قالماق كۇشى.
سويلەدى ابىلقايىر ۇزاق تولعاپ,
ويىنىڭ تۇپتە جاتتى سالماقتىسى:
«ويراتتار وتىرا الماس ەندى شىداپ,
كورەيىك توسىپ الىپ ەڭ جاقسىسى.
شەشىلمەس ايلا تاپپاي ەشبىر ءتۇيىن,
ويلايىق جەردىڭ جايىن, اتتىڭ كۇيىن.
ارقاسىن الاتاۋعا تىرەپ تۇرعان,
قالماقتى قاراقۇرىم جەڭۋ قيىن.
اككى جاۋ الدىرمايدى شىرعالاماي,
وزدەرى ءتۇسسىن تومەن – قۇمعا قاراي.
تۇتەتىپ قاڭىرىعىن ءشول دالادا,
يتتەردى قاماپ الىپ قىرعان وڭاي».
حاننان دا, قارادان دا اقىل كۇتكەن,
قۇپتادى مىنا ءسوزدى باتىر بىتكەن.
بولا ما جان الىسىپ, جان بەرگەندە,
بەل بۋماي تاۋەكەلگە باتىلدىقپەن؟!.
ءىىى
قازاقتىڭ قالىڭ قولى ەرگە قونىپ,
تۋ تىكتى ابىلقايىر دوڭگە كەلىپ.
اسىعىپ قاندى شايقاس قىزىعىنا,
شىعىستان كۇن دە شىقتى دوڭگەلەنىپ.
بيلەر دە, باتىرلار دا حان قاسىندا,
تولقىعان ەل نازارى ەندى وسىندا.
كىرەردە قان مايدانعا قىزىل قىرعىن,
قوبالجىر كىم دە بولسا العاشىندا.
داۋىستاپ, مويىن بۇرىپ وڭ مەن سولعا,
تولە بي باتا بەردى قالىڭ قولعا.
قوسىلىپ جەر مەن اسپان كۇڭىرەندى,
دەگەندە «ءبىر جاراتقان, ءوزىڭ قولدا!».
قالماقتار شىرت ۇيقىدان شوشىعانداي,
جان-جاققا حابار سالعان ەسى قالماي.
اعىلعان ساي-سالادان لەك-لەگىمەن,
كوكتەمگى قاردىڭ سۋى تاسىعانداي.
قايعىنىڭ قارا تۇنەك بۇلتىن جايعان,
كۇتىپ تۇر قارسى الدىندا تىلسىم مايدان.
جاندارىن قوياتۇعىن جەر تابا الماي,
قىناداي قىرىلارىن ءبىلسىن قايدان؟
سۋىرىلىپ بىرەۋ شىقتى العا قاراي,
قاسقايىپ قارسى شاپتى قورعالاماي.
وتىرعان ات ۇستىندە ايۋ دەرسىڭ,
باستاعى دۋلىعاسى داڭعاراداي.
نايزاسى سالا قۇلاش قولىنداعى,
جايپارداي جان بىتكەندى جولىنداعى:
«جەكپە-جەك, جەكپە-جەك!» – دەپ,
ايعاي سالىپ,
ويقاستاپ ارلى-بەرلى ارىندادى.
اقىرىپ, ايبات شەگىپ سەس قىلادى,
شارىشتى تانىعان جوق ەشكىم ءالى.
قازاقتىڭ باتىرلارى ءدۇر سىلكىنىپ,
«قايتەدى, مىنا كاپىر؟» دەستى ءبارى.
– كەل, قازاق, كورەيىن, – دەپ, – اۋسەلەڭدى! –
جىندانىپ شارىش ءتىپتى ورشەلەندى.
بوگەنباي شىداي الماي قاتتى اقىردى:
– تارتىڭدار الدىما, – دەپ, – كەرتوبەلدى!
سول ساتتە قالىڭ توپتى كوكتەي جارىپ,
ءبىر جىگىت شاۋىپ شىقتى شوقتاي جانىپ.
قول جايدى: «باتاڭىزدى بەرىڭىز!» - دەپ,
الدىنا بوگەنبايدىڭ توقتاي قالىپ.
كەنەتتەن جولبارىستاي تىك اتىلعان,
ياپىر-اۋ, قايدان كەلگەن سۇراپىل جان.
تولە بي انادايدان تاني كەتتى,
سابالاق - ءابىلمانسۇر, مىنا تۇرعان.
بوگەنباي باتا بەردى كوڭىلى تولقىپ:
«ساقتا, – دەپ, – جالعىزدى, اللا,
جۇرگەن جورتىپ!».
قاتپاعان بۇعاناسى بالانى اياپ,
ىشىنەن قوبالجىدى جانە قورقىپ.
شارىشقا قاھار شاشقان شەگىپ ايبات,
ۇمتىلدى ءابىلمانسۇر «ابىلايلاپ!».
دەمدەرىن ىشكە تارتتى ءدۇيىم قازاق,
«قىرشىن جاس ولەدى-اۋ, – دەپ, –
سورى قايناپ».
مەنسىنبەي سابالاقتى قالماق تۇردى,
ءتۇرى جوق كورەتۇعىن قاڭباق قۇرلى.
تىپىرشىپ ويناقتاعان تۇلپارىنىڭ,
توپىلداپ ءتورت تۇياعى شاڭ لاقتىردى.
– يت قازاق, كەلدىڭ بە, – دەپ, – اجال ايداپ!
ىزاعا بۋلىعادى ءتىسىن قايراپ.
بۋراداي بۇرقىلداعان كوبىك شاشىپ,
تاستاماق ەكى بۇكتەپ, ءبىر-اق شايناپ.
– بۇل ءسوزدى قاتىنىڭا ايت ۇيىڭدەگى,
ەي, دوڭىز, يمانىڭدى ءۇيىر! – دەدى, –
وزىڭە ءوز قانىڭدى جۇتقىزامىن,
اۋزىڭا تۇسەدى ءالى ميىڭ! – دەدى.
سىيىندى قاراپ تۇرعان ەل قۇدايعا,
ەرلەرگە شەگىنەر جەر ەندى قايدا؟
سارت تا سۇرت قىلىش شاۋىپ, قالقان تۇتىپ,
ايانباي ءبىر-بىرىنە سالدى نايزا.
استىندا سابالاقتىڭ قۇلا بەستى,
قۇيىنداي ۇيتقي سوعىپ, جەلدەي ەستى.
اڭدىسىپ, ارپالىسىپ, جانتالاسىپ,
ەكەۋى ءسۇت ءپىسىرىم كەسكىلەستى.
سابالاق تار قولتىقتان دالدەپ ۇردى,
كوك سەمسەر كۇتىرلەتىپ دەمدە كىردى.
سوگىلگەن اق ساۋىتتىڭ كوبەسىنەن,
بۇرق ەتىپ قىزىلالا قان كورىندى.
جەتكەندەي مۇراتىنا جالعانداعى,
وسى ءسات سابالاقتىڭ جانعان باعى.
ولگەنى تىرىلگەندەي قازاق بىتكەن,
كوزىنە جاس الماعان جان قالمادى.
سۋىرىلىپ تاعى ءبىرى العا شىقتى,
كىم ءبىلسىن اجالىنا ول دا اسىقتى.
شابىنىپ «قانعا-قان!» دەپ كۇجىلدەيدى,
قۇنىققان قورقاۋ دەرسىڭ قانعا ءتىپتى.
دولداندى ناۋرىزباي دا مۇنى كورگەن,
ديۋداي ءدۇر سىلكىنىپ جىنى كەلگەن.
اعاسى قۇدايبەرگەن ءتۇستى ەسىنە,
قالماقپەن جەكپە-جەككە شىعىپ ولگەن.
الدىنا تولە ءبيدىڭ كەلدى شاۋىپ,
تۇلپارى تىزگىن سۇزگەن جەردى قاۋىپ.
اتىنان قارعىپ ءتۇستى باتا سۇراپ,
قاھارى قاباعىنان قارداي جاۋىپ.
جاس كەلدى تولە ءبيدىڭ جانارىنا,
كورگەندە ناۋرىزبايدى جانە مىنا:
«ساعان دا سابالاقتىڭ جولىن بەرسىن,
سالىپ قايت, قاس دۇشپاندى تابانىڭا!
جەڭىلسە ەردىڭ باسى جاۋدا قالماق,
شىن قورلىق, – دەدى, – بالام, سوندا بولماق.
تاپسىردىم قاراسايدىڭ ارۋاعىنا,
مەرەيىڭ ۇستەم بولسىن اللا قولداپ!».
زامانا سارناعانمەن جەلقوبىزداي,
كورىنەر وتكەن ءومىر ەندى اڭىزداي.
توبەدەي توڭكەرىلىپ نار تۇلعاسى,
«اللا!» دەپ اتقا قوندى ەر ناۋرىزباي.
«كوكىگەن كورەيىن, – دەپ, – بۇل نايساپتى»,
قاسقايىپ قارا داۋگە زۋلاي شاپتى.
كىرش ەتىپ كىرەر جەرىن بارادى اڭدىپ,
كوك نايزا قولىنداعى ىرعاي ساپتى.
اقىردى انادايدان دولانقارا:
«ەي, بالا, بوسقا شاۋىپ دالاڭداما!
مەنىمەن جەكپە-جەككە شىعادى تەك,
اجالىن ىزدەپ جۇرگەن ادام عانا!
باتىردىڭ ىسكە تاتىر ءبىرى شىقسىن,
قاندامان قىلىشىمدى ساعان بولا!».
«ەي, قالماق, نە دەپ تانتىپ ساندالاسىڭ,
كىرەدى وسى قازىر قانعا باسىڭ!
مەن ەمەس جانىن قويار جەر تابا الماي,
اجالىن ىزدەپ كەلگەن سەن بولارسىڭ!».
ايقاستى, دۇلەي كۇشتى ەكى ديۋ,
ايعاي-شۋ, ەكى جاقتا ىيۋ-قيۋ.
ءمۇلت كەتسە مۇردەم كەتەر تۇرلەرى بار,
وڭاي ما كىمگە بولسىن جانىن قيۋ؟
جانىنا قىسىم كەلىپ الىسقاندا,
جولبارىس الدىرمايدى ارىستانعا.
قالماقتى ات ۇستىنەن تىك كوتەردى,
قايىرىلىپ قايتا نايزا شانىشقاندا.
باسىنان اينالدىرا لاقتىردى ونى,
مايىستى شىداي الماي اتتىڭ بەلى.
لاپ بەرىپ مۇنى كورگەن قالىڭ قازاق,
شاقىرىپ ارۋاقتارىن شاپتى ىلگەرى.
قاشاننان ءيسى قازاق ءبىر تىلەگى,
تۇنەرىپ جاۋار بۇلتتاي كۇركىرەدى.
جەڭىسكە جاس باتىرلار جول اشقاندا,
نەسىنە تىزگىن تارتىپ ىركىلەدى؟!.
سىلتەدى ايانباستان جاۋعا نايزا,
بوگەنباي, قابانباي دا, ولجاباي دا.
بايمۇرات, مالايسارى, كوكجال باراق,
جىبەكباي, شۇيكەباي دا, مولداباي دا.
بايعوزى, بايان, جانتاي, ەر جانىبەك,
حانكەلدى, بەردىقوجا, داۋلەت, جاپەك.
قۇتتىمبەت, قازىبەك پەن ايتەي, بايەت,
تىلەۋكە, سەكەرباي مەن ساتاي, بولەك.
بوكەنباي, جارىلعاپ پەن قاراباتىر,
سەڭكىباي, مامىت, قاۋمەن, باتىر شويبەك.
سۇراپىل بولدى قىرعىن قاندى قاساپ,
قالماقتى قازاق قۋدى الدىعا ساپ.
نوياندار شىبىن جاننان كۇدەر ءۇزدى,
كورسە دە نەبىر ايلا-شارعى جاساپ.
الابى الاتاۋدىڭ دۇبىرلەدى,
اتاعى باتىرلاردىڭ دۇرىلدەدى.
داڭقىنان سابالاق پەن ناۋرىزبايدىڭ,
تىزەسى اتا جاۋدىڭ دىرىلدەدى.
ويراتتى ويران سالعان ءتاڭىر اتتى,
اقىرى ايدالادا اڭىراتتى.
اتانىپ «اڭىراقاي» جەردىڭ اتى,
قوڭىرسىپ جۇرتىنداعى كوڭى جاتتى.
ءىV
ەجەلگى ورىندالسا اتا ارمانى –
ۇرپاقتىڭ مۇراتىنا جەتە العانى.
سابالاق – ءابىلمانسۇر سول سوعىستا,
جۇرتقا ايان ەر ابىلاي اتانعانى.
حالقىنىڭ قورعانى بوپ ەر ابىلاي,
تۋىپتى وڭ جاعىنان اعارىپ اي.
قابانباي, بوگەنباي مەن ناۋرىزبايلار,
قالماققا قاتار شاپقان سودان بىلاي.
ابىلاي ولە-ولگەنشە حاندىق قۇرعان,
اقىرسا ايبىنىمەن جاۋ بۇقتىرعان.
«اتتان!» دەپ جەتى تۇندە جارلىق بەرسە,
توسەكتەن باتىرلارى قارعىپ تۇرعان.
ەستىلسە ات ءدۇبىرى الىس قىردان,
جەتكىزىپ ەرلەر داڭقىن جەل ىسقىرعان.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن قاراساڭشى,
بارلىعىن ءبىر مايداندا تابىستىرعان.
ناۋرىزباي ون سەگىز مىڭ قول باستاعان,
ۇرانداپ اتقا قونسا ەل قوستاعان.
ءتۇن قاتىپ, ءتۇسى قاشىپ جورتۋىلمەن,
دالانىڭ پۇشپاعى جوق ول باسپاعان.
تۇمسىعىن قانعا تىعىپ, مايعا مالعان,
سەكىلدى قالىڭ جوڭعار تويعان ارلان.
قىرقىستى جەتىسۋدى كوزى قيماي,
قىرىق جىل قىرعىن سالىپ جايلاپ العان.
جوسىلىپ جاۋىزداردىڭ اققان قانى,
جىرتقىشتاي جانتالاستى قاقپانداعى.
ءۇيىردى تاعدىر جەلى الاي-دۇلەي,
بورانداي ازىناعان اقپانداعى.
قاسكەلەڭ, شامال حان مەن بورالدايعا,
كەشەگى الشاڭ باسقان زامان قايدا؟
تاۋ-تاستا جالاڭ قاعىپ جورتقان كوكجال,
قىساڭعا قىسىم تۇسسە قامالماي ما؟
شامال حان, قاسكەلەڭ مەن بۇل بورالداي,
كىم ەدى ەسكە ءتۇسىپ جىرلاعانداي؟
قالماقتىڭ شىنجىر بالاق شونجارلارى,
اقسيتىپ ازۋ ءتىسىن تۇرعان اڭداي!
شامال حان جەتىسۋدى جانىشتاعان,
القابىن الاتاۋدىڭ قونىستاعان.
ءاپايتوس الپاۋىتتىڭ ناعىز ءوزى,
قاسىندا جەتى مىڭداي قول ۇستاعان.
سەزبەستەن ولەتىنىن قارا باسىپ,
قايىرىلىپ قارسى شاپتى اران اشىپ.
بەتتەستى ناۋرىزبايدىڭ قولىمەنەن,
كۇرتىنىڭ جازىعىندا الاڭ اشىق.
الىستان مويىن سوزىپ تاۋ شىڭدارى,
ايعايدان قۇلاق تۇنىپ, جەل شۋلادى.
اعىسىن ودان سايىن جىلدامداتتى,
ىلەنىڭ دوڭبەكشىگەن تولقىندارى.
اتانداي الپاۋىتتى كورگەن كەزدە,
قالماقتىڭ قۇتى قاشىپ قالشىلدادى.
ناۋرىزباي: «شامال حان!» – دەپ اقىرعاندا,
توپ جارا الا تۇلپار ارشىندادى.
«شامال حان دەگەن ءوزى اتىڭ دارداي,
شىق, – دەدى, – ەركەك بولساڭ, قاتىن بولماي!
شەشەڭنەن شىنىمەنەن ۇل بوپ تۋساڭ,
ولسەڭشى جەكپە-جەكتە باتىرلارداي!
كىم ەدىڭ بۇل قازاقتى باسىنعانداي,
ويرانداپ وي مەن قىرىن تاسىنعانداي؟
كەگىمدى قايتارعالى كەلىپ تۇرمىن,
قويمايمىن بۇگىن سەنىڭ باسىڭدى الماي!».
شامال حان شىقپاۋعا ەندى نامىستاندى,
ديۋ عوي الىپ ۇرار الىسقاندى.
بىراق تا كورىپ تۇرىپ قوبالجىدى,
اۋزىنان جالىن شاشقان ارىستاندى.
قان توكپەي تىنا قويماس ۇرىس مىنا,
شاباتىن باس تابىلار قىلىشتىعا.
ايباتىن سىرتقا سالىپ شىقتى قالماق,
ەركەكتىك نامىسىنا تىرىستى دا.
قاھارلى ناۋرىزباي الىپ كۇشتى,
دۇلەيدى ءبىر ۇرعاندا قاعىپ ءتۇستى.
بوكسەسى ەر-توقىمنان قوپاڭ ەتىپ,
وكىرىپ اتتىڭ جالىن بارىپ قۇشتى.
اياعى كوكتەن كەلدى تىراڭ اسىپ,
سەرپىلدى سانسىز قالماق تۇرا قاشىپ.
ەستەرىن قايتا جيناپ كەسكىلەستى,
قىرعاندا قازاق قولى قۋا باسىپ.
دەگەنى قاس دۇشپاننىڭ بولماس ماڭگى,
جاراتقان جازالايدى جاۋلاسقاندى.
جەكپە-جەك شىعامىن دەپ قاسكەلەڭ دە,
قولىنان ناۋرىزبايدىڭ جەر جاستاندى.
V
قولداسىن باتىرلاردى كوك ءتاڭىرى,
بەرمەگەن تۋعان جەرىن جاتقا ءبىرى.
ەل قورعاپ, تەبىنگىسىن تەرگە مالىپ,
جورىقپەن ناۋرىزبايدىڭ ءوتتى ءومىرى.
تۇنەرىپ ءوز جەرىندە ءوز اسپانى,
كورگەنى قىرعىن بولدى كوز اشقالى.
تۇسسە دە وت پەن سۋعا قاراسايدىڭ
ىزىنەن سالىپ كەتكەن اداسپادى.
يىلمەي التىن باسى جەر جۇتقانشا,
جاسادى تىرلىگىندە ەرلىك قانشا.
تۇگەلدەپ سونىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ,
جىرلاۋدان, كەشىرىڭىز, كەمدىك بولسا.
ەل شەتىن ەرەگەسكەن جاۋدان قورىپ,
باتىسقا, شىعىسقا دا سالعان جورىق.
ەلشى بوپ قىتايعا دا ساپار شەگىپ,
الدى-ارتىن دۇنيەنىڭ شولعان كورىپ.
جىلاعان داۋىس شىقسا قارالى ۇيدەن,
وق جونىپ, بالا جاستان ساداق يگەن.
ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ ەرجەتكەندە,
بارىپتى باتا سۇراپ تولە بيدەن.
تولە بي جاس جىگىتكە اتا كورگەن:
«قولداسىن قاراساي!» دەپ باتا بەرگەن.
سول باتا التى الاشقا تاراپ كەتكەن,
ەلپىلدەپ ەسكەن جەلدەي جوتا-بەلدەن.
ءومىردىڭ وزگەرمەگەن سالتى كوپتەن,
ەل ءۇشىن ەسىل ەرلەر جورتىپ وتكەن.
ەسىم حان التىنداعان اقبوز ءۇيىن,
دەيدى جۇرت قاراسايعا تارتۋ ەتكەن.
قىلىشتاي قيا شاۋىپ, سارا تىلگەن,
ەرلەردى انا تۋىپ, ەل وسىرگەن.
كەلىپتى قاراسايعا ۇيمەن بىرگە,
جولبارىس قىزىل شۇبار ەر ەسىمنەن.
قازاقتىڭ ەستە قالار ەستىگەنى,
تەرىسكە شىعارا الماس ەشكىم ونى.
حالىقتىڭ جۇرەگى مەن جادىندا ءجۇر,
ەجەلگى «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى».
قايتەمىز ءسوز ءورىسىن كوپ تاراتىپ,
مارعاسقا جىراۋ مۇنى كەتكەن ايتىپ.
وشاقتىڭ شوعى سونسە ك ۇلى قالار,
كۇيدىرەر جانعان جەرىن وت قارايتىپ.
تورعايعا پانا بولسا بۇتا باسى,
تىرلىكتىڭ ايدان انىق جۇتاماسى.
سول ءۇيدىڭ كوزىندەي بوپ ءالى دە تۇر,
ماڭدايشا, بوساعانىڭ جۇقاناسى.
سىيىنىپ قاراسايدىڭ ارۋاعىنا,
ەلگە انىق ناۋرىزبايدىڭ بارعانى دا.
باس ءيىپ قاسيەتتى شاڭىراققا,
ەسىنە ەر ەسىمدى العانى دا.
عاسىرلار قويناۋىنان جارىق توككەن,
ايتادى بۇل اڭىزدى حالىق كوپتەن.
سول جولى بوساعادا كۇتىپ جاتىپ,
جولبارىس ناۋرىزبايعا ەرىپ كەتكەن.
باسىنان وتكىزگەنشە كۇللى ءومىردى,
تاڭ اتسا, كوكجيەكتەن كۇن كورىندى.
اتويلاپ جاۋعا شاپسا جەلەپ-جەبەپ,
جولبارىس قىزىل شۇبار بىرگە ءجۇردى.
اسىرىپ قۇدىرەتتى ەردىڭ كۇشىن,
كيەنىڭ باسقانى حاق جاۋدىڭ مىسىن.
جاۋىزدىق جاساماسا تىرشىلىكتە,
تۇسىرمەس پەندەسىنە تاعدىر قىسىم...
ءVى
...تاعدىردىڭ تالقىسىنا ءتوزىم قىلعان,
قارتايىپ قايران باتىر كوزىن جۇمعان.
شاعىندا جاسى كەلگەن بيلىك ايتىپ,
سۋىرىلىپ وزدىرىپتى ءسوزىن مىڭنان.
شىعارار ەلدىڭ اتىن ەر ەمەس پە,
ۇمىتساڭ تۇسىرەدى زامان ەسكە.
تازارتىپ اتاجاۋدان بايتاق جەرىن,
ماڭگىلىك مىزعىپ جاتىر دەگەرەستە.
كەزىندە تالاي سۇمدىق كورگەن ويران,
ىرگەسىن تۋعان جۇرتى كەڭگە جايعان.
جولبارىس قىزىل شۇبار كوزگە تۇسپەس,
جۇرەدى ۇزاپ شىقپاي سول ماڭايدان...
ءVىى
شىعىسقا تۋرا قاراپ اتتىڭ باسى,
باتىردىڭ قاسقايىپ تۇر تاس تۇلعاسى.
ايقاسقان تالاي جاۋمەن بۇل قازاقتىڭ,
بۇگىندە قاس دۇشپانى جوقتىڭ قاسى.
سالماعان تالقىسىنا تاعدىر كىمدى,
ەسكە السا, ەل كۇرسىنەر سول ءبىر كۇندى.
باۋىرىندا الماتىنى الديلەيدى,
الاتاۋ كورمەگەندەي سان قىرعىندى.
ىزىنەن قاسىرەت پەن شاڭ شۇباتقان,
عاسىرلار ارتتا قالدى قانسىراتقان.
كۇنىمىز نە بولارىن كىم بىلەدى,
اتپاسا ازاتتىق كەپ, جارقىراپ تاڭ؟!.
كۇشتىگە تىزە بۇگىپ باسىم كەلگەن,
ايىرىلدىق اتاقونىس – اسىل جەردەن.
قىمباتقا ءتۇستى بىزگە بۇل ازاتتىق,
حان كەنە, ماحامبەتتەر باسىن بەرگەن.
حالقىمىز مەدەت كۇتىپ تۋار ۇلدان,
قۇدايدى كوز جاسىنا كۋا قىلعان.
تامىرى بوستاندىقتىڭ تەرەڭدەگى,
قانىمەن ارىستاردىڭ سۋارىلعان.
ەرلەردى اتى عانا ءولدى دەگەن,
تاعدىرىن ءتاڭىر ءوزى بەلگىلەگەن.
سولاردىڭ جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى بار,
كوك تۋ دا توبەمىزدە جەلبىرەگەن!
قۇلدىققا تۇسكەندەردىڭ قانى قاينار,
قاشاندا ەركىن ەلدىڭ جانى جاينار!
ەڭسەسى بايتەرەكتىڭ ەڭكەيمەيدى,
تۇرعاندا تىرەك بولىپ ابىلايلار!
حالىقتىڭ ۇمىتىلماس قان كەشكەنى,
نامىستىڭ ناۋرىزباي ناركەسكەنى.
ءداستۇرىن جالعاستىرىپ بابالاردىڭ,
ۇرپاقتىڭ ەل قورعايدى اردا وسكەنى.
قاي زامان ۇلى شايقاس توقتاعالى,
قوزدايدى, كونە تاريح شوقتانادى.
جاتقانى دەگەرەستە – انشەيىن ءسوز,
تۇسكەن جوق الىپ باتىر اتتان ءالى!..
نەسىپبەك ايت ۇلى.