قازاقتا «اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ, اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ» دەگەن ءسوز بار. مەنىڭ اسحات اباەۆ ەسىمدى بولەمە جەر تانۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, الەمدى كورىپ-ءبىلۋ ماقساتىمەن امەريكادا جۇرگەنىنە ءبىراز بولىپ قالدى. وزدەرىن دەموكراتيانىڭ وتانىمىز دەپ ەسەپتەيتىن, ءتۇرلى حالىقتاردان قۇرالعان امەريكالىقتاردىڭ اپەندىلىگى دە جوق ەمەس. جالپى, ومىرگە كوزقاراسى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ جاعىنان دا ەرەكشە. الايدا ولار بەلگىلى ءبىر سالانىڭ مامانى بولماسا, ەكىنشى سالاعا جولامايدى. ول امەريكالىقتار ءۇشىن اقىلعا سىيمايتىن نارسە. جۋىردا سول اسحات بولەم ەلەكتروندى پوشتاما امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا كادۋ تايپاسىنا قاراستى اداي تايپالارى بار ەكەنىن ءبىلىپ, سول تۋرالى جازىپ جىبەرىپتى. مۇنىڭ استارىنان بەلگىلى ءبىر تۋىستىق پەن بايلانىس ىزدەپ كەرەگى جوق سەكىلدى. اتتارىنىڭ ۇقساستىعى دا كەزدەيسوقتىق بولار. دەگەنمەن…
قازىرگى تاڭدا امەريكالىق ابوريگەندەردىڭ ارعى تەگى قايدان شىققان دەگەن ساۋال تاريحشى عالىمداردى ءجيى مازالايدى. سونداي-اق قازىرگى امەريكالىقتاردىڭ ءوز تاريحىندا ابوريگەندەردى ءبىلىمسىز, ارتتا قالعان حالىق رەتىندە تانىستىرۋى ءالى كۇنگە دەيىن بار. وزدەرىن عىلىم مەن ءبىلىمدى الىپ كەلۋشىلەر ساناتىنا قوسقان ولار جاساندى تاريحتى وزگەرتۋگە اسا ق ۇلىقتى ەمەس تە. دەگەنمەن اقيقات قاشاندا شىعادى. ولاردىڭ ءوز مادەنيەتى مەن وركەنيەتى, سالت-داستۇرلەرى بولعاندىعى دا تام-تۇمداپ جارىق كورۋدە. ال ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان كادۋ تايپاسىنىڭ ادايلارى جونىندە اسحات بىلايشا باياندايدى.
لۋيزيانا شتاتىنىڭ لافايەتت قالاسىنان شرەۆەپورت قالاسىنا ماشينەمەن بارا جاتىر ەدىم. ەكى قالانىڭ اراقاشىقتىعى شامامەن ءۇش ساعاتتاي بولادى. ناۋرىزدىڭ باسى بولسا دا, مۇندا ماڭعىستاۋداعى اۋا رايى سەكىلدى جىپ-جىلى. ايتا كەتەرلىگى, اقش-تىڭ ءوڭتۇستىك شتاتتارىن قىس قاتتى كارىنە المايدى. جول تاقتايداي تەگىس, تۋرا سوزىلىپ جاتىر. اتاۋى I-49, (Interstate-49 «شتاتارالىق جول-49»). ءسويتىپ, جول ورتاسىنا جەتكەندە جول جيەگىندە تۇرعان بيلبوردقا كوزىم ءتۇستى. دالىرەك ايتسام, ونداعى «Adai Caddo Indian Nation Cultural Center, next exit, 5 miles West on HWY 485» دەگەن جازۋ قىزىقتىردى.
شرەۆەپورت قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى مۇناي قۇبىرىنا جەتۋگە اسىعىپ كەلە جاتتىم. دەگەنمەن قىزىعۋشىلىعىم باسىم ءتۇستى. بۇرىلىپ, ادايلاردىڭ مادەني ورتالىعىنا سوعىپ كەتەيىن دەپ شەشتىم. بۇل ساعات كەشكى ءتورتتىڭ شاماسى بولاتىن. ءسويتىپ, مۇراجايعا جەتتىم. ءبىر قىزىعى, مۇراجاي عيماراتى ەسكى ەمەس, جاڭا. ماڭدايشاسىنداعى جازۋدا 17.00-گە دەيىن جۇمىس جاسايمىز, ەسىك بەكىتۋلى بولسا, قوڭىراۋ تەتىگىن باسىڭىز دەپ جازىپ قويىپتى. شىنىلى, سىرتقى ەسىكتەن ىشكى بولمە تەگىس كورىنەدى. جابىق تۇر. قوڭىراۋدى باسقانىم سول ەدى, جاس شاماسى 35-كە كەلگەن ايەل ادام ەسىك اشتى. ەسىمى روبين ەكەن. اق ءناسىلدى. مۇراجايدى ارالاۋعا شاقىردى. كىرەبەرىس بولمەدە gift shop (سىيلىق دۇكەنى) ورنالاسىپتى. وندا ءتۇرلi سۋۆەنير بۇيىمدار تۇر. كەلەسi ەسiك ارقىلى نەگiزگi بولمەگە (زالعا) كiردiك. اتشاپتىرىم كەڭ, جارىق زالدا مۇراجاي ەكسپوناتتارى قابىرعالارعا جاعالاي ورنالاستىرىلىپتى. زالدىڭ ءبىر جارتىسىندا ورىندىقتار, تەلەديدار تۇر. روبيننەن اداي ءۇندىس وكىلىمەن جۇزدەسۋگە بولا ما سۇرادىم. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوزى جارتىلاي اداي ەكەن. شەشەسi يرلاندىق. وسى كەزدە عانا بايقادىم, كوزدەرى ۇندىستەردىڭ كوز قيىعىنا كەلەدi ەكەن. كەلبەتى ءسىبىر حالىقتارىنا ۇقسايدى.
كوپ كەشiكپەي ءروبيننىڭ بالاسى (13 جاسار شاماسى) مەكتەپتەن كەلدi. اتى – حانتەر. بالاقاي ءۇندىس بيلەرىن جاكسى بيلەيدى ەكەن. جارىستارعا قاتىسادى ەكەن, ونىمەن سۋرەتكە ءتۇستىم. جول ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, جارناماداعى اداي اتاۋىن كورiپ ارنايى بۇرىلعانىمدى جانە ءوزىمنىڭ قازاقستان جەرiندەگi اداي تايپاسىنىڭ وكiلi ەكەنiمدi جەتكىزدىم. ولار قازاقستاندى بىلمەيدi ەكەن. رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىندا, بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان دەپ ءتۇسiندiردiم. بۇل جەرگە بۇرىن-سوڭدى قازاقستاننان ەشكiم كەلگەن ەمەس, دەدى روبين. «سiزدi العاش كورگەنiمدە, تۋىس iنiلەرiمنiڭ بiرi ەكەن دەپ قالدىم», دەيدi. مەن مۇراجايدىڭ ەكسپوناتتارىن تاعى ءبىر ارالاپ, زەر سالا قاراپ شىقتىم. روبيندi iزدەسەم, بولمەنىڭ بiر بۇرىشىنداعى بولمەدە تەلەفونمەن بiرەۋمەن سويلەسiپ وتىر. «رەسەيدەن, رەسەيدەن» دەپ قويادى. مەن تۋرالى تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنداعى كىسىگە ءتۇسىندىرىپ جاتىر ەكەن. سالدەن سوڭ تەلەفون تۇتقاسىن قويىپ كوسەمگە قوڭىراۋ (ۆوجد, chief) سوققاندىعىن ايتتى. قالاعا كەتكەن, كەيىن ورالادى. قۇلاعى شالا ەستيدى, تەلەفونمەن دۇرىستاپ تۇسىندىرە المادىم, دەدى. روبين ماعان 15 مينۋتتىق فيلم كورۋدi ۇسىندى. وندا اداي اتتى ءۇندiس تايپاسىنىڭ تاريحى ايتىلعان. بۇرىنعى عاسىرلاردا قالاي ءومiر سۇرگەنi, كەيىن يسپاندىق ميسسيونەرلەر كەلiپ ىقپال جاساعاندىعى, بيلەرi مەن ءدىني سەنiمدەرi جونىندە كورسەتەدى. تاعى ءبىر ەسiمدە قالعانى – سالت-ءداستۇرلەرىنىڭ ىشىندە ءشوپتى ورتەۋ ارقىلى الاستاۋ قازىرگى كۇنگە دەيىن قولدانىلادى ەكەن. قازاقتىڭ دا وسىلاي جاسايتىنى بار عوي. روبينگە وسىنى ايتىپ ەدىم, ول مەنەن بي ءداستۇرى تۋرالى سۇرادى. مەن ەلىمىزدە ارنايى رۋ بيلەرى جوق ەكەندىگىن جەتكىزدىم. ۇلتتىق قازاق كيىم ۇلگىلەرى جونىندە ايتتىم. روبين ۇندىستەردە بي ءداستۇرى قاتتى دامىعاندىعىن, ءار تايپانىڭ ءوز ءبيى بارلىعىن ءتۇسىندىردى. وتقا تابىنۋ ءبيى, جاڭبىر شاقىرۋ ءبيى سەكىلدى تۇرلەرى بار ەكەن, بۇل بيلەردى بيلەۋ كەزىندە كيەتىن ارنايى ءداستۇرلى كيىمدەرى بار كورىنەدى.
بالكىم كەزدەيسوقتىق بولار, اداي تايپاسىنىڭ ەمبلەماسىندا ساداق وعى بەينەلەنىپتى. قازاقتىڭ كىشى ءجۇز, ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ءبىر رۋى ادايدىڭ بەلگىسى دە ساداقتىڭ ۇشى ەكەنىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىلەدى دەپ ويلايمىن. سول تۋرالى ايتىپ بەرەسىز بە دەگەنىمدە, ءوزىنىڭ بىلمەيتىنىن ايتىپ, تايپا كوسەمدەرى بىلەتىن بولۋى كەرەك دەدى. روبينمەن سويلەسە كەلە, امەريكالىق ادايلار تۋرالى ءبىراز نارسەگە قانىق بولدىم. امەريكالىق ادايلار كادۋ (Caddo) تايپاسىنان تاراعان ەكەن. سان جاعىنان الساق, مىڭعا جۋىق. ال بۇل مۇراجايدى ارنايى بولىنگەن گرانتتارسىز, ۇكىمەت كومەگىنسىز جەكە قاراجاتقا سالىپتى. ويتكەنى, ۇكىمەت كومەگىن الۋ ءۇشىن تايپانى فەدەرالدى ۇكىمەت تانۋى كەرەك ەكەن. ال اداي تايپاسىن تەك لۋيزيانا شتاتىنىڭ ۇكiمەتi عانا مويىنداعان, ال فەدەرالدى ۇكiمەت دارەجەسiندە ءالi قارالا قويماعان. سوندىقتان ۇكiمەتتەن رەسمي تۇردە كومەك بولماپتى. مىسالى, كەيبiر شتاتتاردا (اتاپ ايتقاندا, فلوريدا شتاتىندا) ءۇندiستەرگە كازينو اشۋعا رۇقسات بەرiلگەن (باسقا ەشكiمگە ونداي رۇقسات جوق).
مەن كەتۋگە جينالدىم. روبين مەنەن اقش-تا نە ىستەپ جۇرگەنىمدى, قايدا بارا جاتقانىمدى سۇراپ ءبىلدى. كەتەردە تاعى دا كەلىڭىز, كوسەم بولعاندا جاقسى بولار ەدى. كەلەسىدە ءبىر نارسە ءپىسىرىپ بەرەيىن دەدى. بۇل ماعان ەلىمىزدىڭ قوناقجايلىعىن ەسىمە ءتۇسىردى. ماعان فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە تىركەلگەنىمدى سۇراپ, ۆيزيتكاسىن ۇسىندى. روبين بەرگەن مالىمەتتەر مەنى قاناعاتتاندىرماي, ۇيگە كەلگەن سوڭ عالامتوردى اقتاردىم. قاراسام, ادايلار جونىندە ءبىراز ماعلۇمات بار بولىپ شىقتى. الايدا, اقپاراتتىڭ كوبىسى اعىلشىن تىلىندە. ورىس تىلىندە دە از-مۇز بار ەكەن. ۆيكيپەديادا تiپتi جويىلىپ كەتكەن اداي تiلi جونiندە جازىلعان. اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى دا ءار كەزدە ءارتۇرلi بولىپ كەلگەن (Adai Adaizan, Adaizi, Adaise, Adahi, Adaes, Adees, Atayos). قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ نۇسقاسى بويىنشا Adais دەپ كوپشە تۇردە اتاۋدىڭ وقىلۋى (ايتىلۋى) بiزدiكiنەن ەرەكشەلەۋ. بۇل اعىلشىن ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. ولار «Adais» دەگەندi «ەدەيەز» دەپ وقيدى. مىسالى بiز «Adais» دەگەن ءسوزدi «ادايز» دەپ وقىر ەدiك (لاتىن ارiپتەرiنiڭ ورىسشا وقىلۋى بويىنشا).
ارينە, اسحات جىبەرگەن امەريكالىق ادايلاردىڭ اتاۋى ءبىزدىڭ ادايلارمەن بىردەي بولۋى كەزدەيسوقتىق بولار. ءتىپتى بۇل تۇبىرلەس ءسوز, بولماسا ولاردىڭ گەندىك ۇقساستىعى ولاردىڭ ارعى ءتۇبى ءسىبىر مەن التايدان تاراۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدى ناقتىلاي ءتۇسۋى دە مۇمكىن. قالاي دەگەن كۇننىڭ وزىندە, ايدالاداعى امەريكادا قازاقتىڭ ءبىر رۋى اتتاس تايپا بار ەكەنى قىزىق.
ۆەنەرا تۇگەلباي.