باۋىرجان باۋىرىمىزعا راحمەت! ءازىلحان اعامىزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «قازاق جۋرناليستەرى ارمياسىنىڭ قازىرگى سەركەلەرى» تۋرالى «التىن الاش» باسپاسىنان جارىق كورگەن «11-ءشى قالامۇش» كىتابى ءۇشىن. توپىراعىڭ تورقا بولعىر, ۇستازىمىز تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ رۋحىن قايتا ءتىرىلتىپ, جادىمىزدا جاڭعىرتۋىنىڭ ءوزى نە تۇرادى! ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان وقۋ ءبىتىرىپ كەتكەلى ارادا قانشاما ۋاقىت ءوتتى. ءومىردىڭ ءوتكەلدەرىنەن, قىزمەتتىڭ كوپ بەلدەرىنەن استىق دەپ ويلايمىز ءوزىمىزدى. جۋرناليستيكا مايدانىندا ودان كەيىن دە قالام-مىلتىعىمىزعا وق-ءدارى سالىپ بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىز از ەمەس ەدى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن تۇسكە وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن ءبىلىم العان التىن ۇيامىزدىڭ ءجيى كىرەتىنى نەسى؟ تەمكەڭ ساتيرادان ساباق ءوتىپ جاتىر ەكەن دەيمىز. قولىندا – «ساتيرالىق جانرلار» كىتابى. ءدال وسى كىتابى ءبىز وقۋ ءبىتىرىپ كەتەتىن جىلى جارىق كورگەن. ونى كۋرستاعى اقىن قىزىمىز ءۇمىتحان التاەۆانىڭ جالعىز ءوزى ماشەڭكەگە باسىپ تاپسىرعان. جازىپ وتىرىپ, ول كىتاپتى تۇگەل جاتتاپ العان شىعار دەپ ويلاعانبىز.
قوجاكەەۆ: «وتەماعانبەتوۆا! «كاريكاتۋرا» دەگەنىمىز نە؟» دەپ كوزىلدىرىگىنىڭ ۇستىمەن ۇلكەن كوزدەرىن اۋدارا ساۋال تاستايدى. ءرازيا تورعا تۇسكەن تورعايداي تىپىرلايدى. جاۋاپ تاپپاي, جانى شىعىپ كەتە جازدايدى. تىعىرىقتان ءبىر جارىق ساۋلە تاۋىپ, اۋپىرىممەن سىتىلىپ شىققانىنا تاڭ قالىپ جاتىرمىز. «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, مارقۇم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ سىناق كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى. جىلى جۇزىمەن مەيىرىن توگە قارايدى. «ءار ستۋدەنت وسىلاي ءوز سۇراعىنا تولىق جاۋاپ بەرسە, سونىڭ ءوزى جەتكىلىكتى», دەپ جاۋاپقا قاناعاتتانعانىن سەزدىرەدى. قوجاكەەۆ ءۇستى-ۇستىنە سۇراقتى توپەپ جاتىر. ول قاناعاتتانبايدى. ماڭدايدان شىپ-شىپ تەر شىعادى. تەمكەڭنىڭ سىناعىنان قينالىپ جاتىپ ويانىپ كەتەسىڭ. ۋھ! ۇستازىمىز ءومىردىڭ داۋىلدارى مەن جاۋىندارىندا سىنىپ كەتپەۋىمىز ءۇشىن شىڭداعان ەكەن-اۋ سوندا. بالاۋسا شاقتا باسىلىپ قالماعانىمىز ءۇشىن ءبارىمىز تەمكەڭە قارىزدارمىز. سول قارىزدى قاشان وتەر ەكەنبىز دەگەن وي مازالاپ جۇرگەندە باۋىرجاننىڭ كىتابى جارق ەتە قالماسى بار ما؟ ۇستاز الدىنداعى بورىشتى قالاي وتەۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن باۋىرجانعا سول ءۇشىن العىس جاۋدىرىپ قويعانىمىز ابزال.
ارنايى كۋرستان مەملەكەتتىك سىناق تاپسىراتىن كۇنى ءبىزدىڭ كۋرستىڭ جىگىتتەرى اسكەري بورىشىن وتەۋگە قىسقا مەرزىمدىك دايىندىققا كەتتى. تۇنىمەن شىرقالعان قوشتاسۋ ءانى بەسىنشى جاتاقحانانى ورنىنان كوشىرىپ جىبەرە جازدادى. سىناقتا – كىل قىزدار. كىتاپتىڭ بەتىن اشپاي كەلىپ ەمتيحان تاپسىرماق. سىناق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى – سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, مۇشەلەرى – تاۋمان اماندوسوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ باستاعان جۋرناليستيكانىڭ جىلىگىن شاققان اعالار. «قىزدار – كەلەشەك انالار», – دەدى سەيداحمەت اعا سىناق قورىتىندىسىندا سويلەگەن سوزىندە. – سوندىقتان ارقايسىڭىزدى ۇيلەرىڭىزدە اتا-انالارىڭىز ۇمىتپەن كۇتىپ وتىر عوي دەگەن ويمەن كەيبىرىڭىزگە كەشىرىممەن قاراۋىمىزعا تۋرا كەلدى.
بەردىقۇلوۆ بەينەسى ءبىزدىڭ سانامىزدا سول قىز بالاعا دەگەن قۇرمەتىمەن ماڭگى قالدى. اۋىلعا اتتانىپ بارا جاتقان قازاق قىزدارىنىڭ تاعدىرىنا اعالىق قامقورلىقپەن ءۇن قاتقان وسىناۋ جىلىلىق باۋىرجاننىڭ كىتابىن وقىپ وتىرعان كەزدە جانىمىزدى جادىراتىپ, كەۋدەنى كوكتەمنىڭ كەرىمسال لەبى جەلپىپ ءوتتى. الاتاۋداي اسقار شىڭعا بالانعان ەكى الىپتان كەيىن باسپاسوزدەگى ءۇشىنشى قۇبىلىس, ءوزىمىزدىڭ ەراعا (ەرجۇمان سمايىل) جايىندا مولتەكتەي سىر ءمولدىرەي توگىلىپتى. «كاتەپتى قارا نار» دەپ اتالاتىن بولىمدە اعانىڭ سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, نۇرلان ورازالين, ءۋاليحان قاليجان سياقتى تانىمال تۇلعالار سەنىم ارتقان جان ەكەنى, رەداكتسيانىڭ بۇكىل قارا جۇمىسىن ءوز موينىمەن كوتەرىپ, باسىلىم باستاۋىنا ادال قىزمەت ەتكەنى ايشىقتى اڭگىمەلەنەدى. جاقىندا عانا قۇرمەتتى زەينەت دەمالىسىنا شىققان ەراعاڭ قارا شاڭىراقتىڭ شىراقشىسى سىندى ەدى. گازەتكە جان-تانىمەن ءدال وسىلاي ادال قىزمەت ەتىپ كەتۋ كەيىنگى بۋىن ءۇشىن ءاردايىم ۇلگى بولىپ قالا بەرسە ەكەن دەيسىڭ. جاستاردىڭ كوبىنە قامقور اكەدەي ەراعاڭ جايىنداعى ويلارىمىزدى كەلەشەكتە ايتەۋىر ءبىر جازباققا بەل بۋىپ جۇرگەنىمىزدە باۋىرجاننىڭ جۋرناليسكە ءتان جەدەلدىكپەن سول يدەيانى ءىس جۇزىنە اسىرىپ جىبەرگەنى قايران قالدىردى. بۇل ەستەلىك اۋەلى باسىلىمدا جارىق كورگەندە ءۇتىر, نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي ءبارىمىز تامسانا وقىعانبىز. گازەت ماقالاسى دەگەنىمىز سول كۇنى وقىلىپ, وقىلعان جەرىندە قالىپ قوياتىن دۇنيە دەسەك, ال كەيىن قولىمىزعا ارىپتەستىڭ كىتابى تيگەندە رۋحاني قۇندىلىعىمىزعا سياسى وشپەيتىن, ەسكىرمەس ەستەلىك كەلىپ قوسىلدى دەپ قۋاندىق.
بەلگىلى قالامگەر جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلىن «ۇلت ۇعىمىن ۇلعايتقان تۇلعا» دەپ اتايدى. مۇنى باستاعان ادام اياعىنا دەيىن قولىنان تاستاماي ءبىر دەممەن وقىپ شىعاتىنىنا يمانىمىز كامىل. ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ وسكەن اعالاردىڭ تابيعاتىنا ءدال تابىلعان تەڭەۋلەر مەن جازۋ-سىزۋ ماشىعىنا بايلانىستى كەيبىر قىزىقتى جايتتەردى العا توسقاندا وسىنىڭ ءبارىن باۋىرجان قالاي, قايدا ءجۇرىپ تۇگەل زەرتتەپ ءۇلگەرگەن دەپ تاڭدانباسقا لاجىڭدى قالدىرمايدى. «... شوقان بولىپ تاۋ-تاس كەزدى. جاڭبىردىڭ استىندا قالدى. شوقان بولىپ كۇندەلىك ءجۇرگىزدى. عالىم ايالداعان ەلدى مەكەندەردىڭ بۇگىنىن بەينەلەدى. شوقان ءجۇز جيىرما جىل بۇرىن توقتاعان لەپسى مەن ىلە وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا تۇرىپ تولعاندى. قارقارا اسىپ, ىستىقكولگە بەت تۇزەدى. ءوز تۇسىندا ساياحاتشى وفيتسەر شوقاندى وبەكتەگەن قىرعىز جۇرتىنىڭ ۇرپاقتارى جولقاپشىق ارقالاعان بۇگىنگى ءجۋرناليستى دە جانىنا جاقىن تارتتى...» دەگەن جولداردى وقىعاندا قاشان كورسەڭ ەل مەن جەر ارالاپ جۇرەتىن, ءومىر ايشىقتارىن بوياماسىز سۋرەتتەۋگە قۇشتار قاعىلەز جۋرناليست بەينەسى كوز-ايناڭىزعا قالقىپ شىعا كەلەرى حاق. ءبىر كاسىپتىڭ يەلەرى تۋرالى جازعاندا ءبىر ويدىڭ ەكىنشىسىندە قايتالانۋى زاڭدى قۇبىلىس دەسەك, اۆتور ءار قالام يەسىنىڭ بويىنان وزىنە عانا ءتان قاسيەتتى تابا ءبىلىپ جازۋعا تالپىنعان. كىتاپتىڭ جەڭىل وقىلىپ, ونىڭ كىم تۋرالى جازىلعانىن كەيىپكەردىڭ اتى-ءجونى اتالماسا دا وقىرماننىڭ وڭاي تاۋىپ الىپ وتىراتىنى سوندىقتان.
ءومىر جولى, وي-بايلامى تاقتايداي تەگىس سىزىقتىڭ بويىنان نە بىلاي, نە ولاي اۋىتقىپ كەتپەيتىن, تاپتاۋرىن تاعدىرلار جايىندا جازۋ جالىقتىرىپ جىبەرەدى. باۋىرجاننىڭ مىنا دۇنيەسىن وقىپ وتىرعاندا جالىقپايتىن سەبەبىڭ, جۋرناليستيكادا ءبىرىنىڭ اتى اڭىزعا اينالسا, ەندى ءبىرىنىڭ ەسىمى كوپشىلىك جيىلعان ورتادا قۇرمەتپەن اتالىپ, ءارىپتەستەرىنەن ايتەۋىر ءبىر قىرى ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ تۇراتىن جاندار جايىندا سىر شەرتىلگەن. گازەتىمىزدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى– باس رەداكتور جانبولات اۋپباەۆتىڭ اق پاراقتاعى العاشقى ءىزى سۋرەت سالۋدان باستالعانىن ءبىرىمىز بىلسەك, كوبىمىز بىلمەيدى ەكەنبىز. جانبولات اعامىزدىڭ جۋرناليستيكاعا ولەڭ جازىپ بارىپ كەلگەنىن دە باۋىرجاننىڭ كىتابىنان وقىدىق. ستۋدەنت شاقتارىندا «لەنينشىل جاسقا» ونى ىزدەپ بارعان ساتتەرىن بايانداۋى قىزعىلىقتى. «ول كىسىنى اۋپباەۆتىڭ ءدال ءوزى دەپ كىم ويلاعان؟» دەپ قاشاندا قاراپايىم دا كىشىپەيىل قالپىنان اينىماعان اعانىڭ شىنايى كەلبەتىن كەسكىندەپ, ويىن: «اۋپباەۆتىڭ اق پاراعىنا قالامنىڭ سياسىنان باسقا ەشتەڭەنىڭ داعى تۇسكەن ەمەس», دەگەن جولدارمەن تياناقتايدى. كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا بايقاعانىمىز – مۇنى «لەنينشىل جاستىڭ» تاريحناماسى ما ەكەن دەپ قالۋىڭىز عاجاپ ەمەس. ءار كەزەڭدە وسى باسىلىمدا قىزمەت ىستەگەن ادامداردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىرلارى تۋرالى بايانداۋلار قوسىلا كەلە گازەتتىڭ تاريحى قۇرالماعاندا, نە قۇرالادى؟ «ارالدىڭ اقجال تولقىنىنىڭ» كەيىپكەرى, بالىقشىنىڭ بالاسى قۋانىش جيەنباي دا وسى باسىلىمدا ءبولىم باسقارعان. «جالعىز جەلكەن», «تەڭىزدەگى ءبىر تامشى», «پارومشىنىڭ پورترەتى», «قۇلان جانارىنداعى عۇمىر», «ءبىر ماشينا اق كىرپىش», «جەر سىلكىنىسىنەن ءبىر جۇما بۇرىن», «ءان سالۋعا ءالى ەرتە»... وسىلاي جالعاسىپ كەتە باراتىنىن» جازادى ونىڭ قالامىنان تۋعان دۇنيەلەردىڭ. كوركەم شىعارماعا ات قويا ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن شەبەرلىك. جازۋشىنىڭ وسى قىرىنا توقتالىپ وتكەن اۆتور: «تابانىنان سۋ كەتكەن ارالدىڭ جۇيكەسى جۇقارعان جۇرتىنىڭ شىنايى بەينەسىن شىعارمالارىنا ءمور قىپ باستى», دەپ تۋعان جەردى تۋىندىسىنا تۇعىر ەتىپ العان قالامگەردىڭ تاقىرىبىن تالعامعا ساي تالدايدى. كىتاپقا ەنگەن بەلگىلى جۋرناليستەر ساپارباي پارمانقۇلوۆ پەن قاينار ولجاي دا «لەنينشىل جاستىڭ» كوگىندە جاسىنداي جارقىلداپتى. اتى اڭىزعا اينالعان ءفوتوتىلشى دەندەرباي ەگىزوۆ پەن سىردىڭ ارقالى اقىنى شاھيزادا ءابدىكارىموۆ جايىندا جازىلعان ەستەلىكتى ەل-جۇرتتىڭ ەلەمەۋى تاعى مۇمكىن ەمەس.
ومىردەن ەرتە وزعان ارىپتەستەردىڭ اتتارىن وشىرمەي, مۇراسىن حالقىمەن قاۋىشتىرۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىرۋ كوزى تىرىلەردىڭ ەنشىسىندەگى ءىس دەپ بىلەمىز. ءامىر ارىپتەسىمىزدىڭ ارۋاعى ريزا بولىپ جاتقان شىعار, «لەنينشىل جاس» پەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اقتوبەدەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان ءامىر ورالبايدىڭ بەينەسىن «ومىرگە قۇشتار ءامىر» دەپ اتالاتىن ەستەلىك قايتا ءتىرىلتىپ, جۋرناليستيكا تاريحىنا ەسىمىن جازدى.
«گيپوتالامۋستا» «ءبىلىم جانە ەڭبەك», «جالىن» جۋرنالدارىندا, «سوتسياليستىك قازاقستان», «وركەن», «قازاق ادەبيەتى», «انا ءتىلى» گازەتتەرى سياقتى ءبىرتالاي مەكتەپتە شىڭدالعان ماقسات ءتاج-مۇراتتىڭ ونەگەسى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس وركەنگە ۇلگى بولسىن دەگەن وي جاتىر. قالامىنىڭ ءدۇمىن كەشەگى الاش ارداقتىلارىنىڭ رۋحاني وعىمەن تولتىرعان نۇرتورە ءجۇسىپپەن قاتار وقىپ, قارا ناندى بولە جەسەك تە بىزدەن گورى ونى باۋىرجاننىڭ كوبىرەك بىلەتىنىن «قانداۋىر-قالامىنان» بايىپتادىق. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ورتاڭعى بۋىنىنان تالعات باتىرحان, قىدىربەك رىسبەك, ميۋا باينازار, نۇرجامال بايساقالوۆا, مۇراتبەك توقتاعازى, قايرات مۇساقۇلوۆ, ءالىمجان سابىرجان ۇلى ەسىمدەرى ەلەنىپتى. كىتاپقا ەنبەي قالعان بەلگىلى قالامگەرلەر قانشاما. ەستەلىكتەردىڭ ەڭ سوڭى بۇل بولماسا كەرەك. باستىسى, سۇرلەۋ سالىندى. ەندى وسى ىزبەن, باۋىرجاننىڭ باستاماسىن ءارمەن قاراي جالعاستىرىپ اكەتەر ارەكەت كەرەك, الەۋمەت.
ءبىر ارىپتەس: «جۋرناليستيكادا بۋىندار ساباقتاستىعى ءۇزىلىپ قالدى» دەپ ويدا-جوقتا مۇڭ شاعىپ, جۋرناليستيكانى ءبىتىرىپ جاتقان بۇگىنگى كەيبىر جاستاردىڭ الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ باسپاسوزدە جارىق كورگەن ءدۇنيەلەرىن وقىماق تۇگىلى اتى-جوندەرىن دە بىلمەي جاتاتىنىنا قاپالانعان. بۇرىن ءبىز شەرحان مۇرتازا, كامال سمايىل, مارات قابانباي, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قويشىعارا سالعارا ۇلى, جۇماتاي سابىرجان ۇلى, نۋريددەن مۋفتاح, ايان نىسانالين سياقتى بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ گازەت-جۋرنالدارداعى ماقالالارىن جىبەرمەي وقۋشى ەدىك قوي. بۇگىندە الدىڭعى بۋىن اعالار مەن اپالاردى جاتا-جاستانا وقيتىن سول ءداستۇر ءۇزىلىپ قالعان سياقتى. ءوز بەتتەرىمەن ولاردىڭ ەشتەڭە ىزدەنىپ جازىپ جاتقانىن تاعى بايقامايسىڭ.
ارينە, قوجاكەەۆتىڭ تۇسىنداعى جۋرناليستيكا مەن قازىرگى جۋرناليستيكانى سالىستىرۋعا مۇلدە كەلە قويماس. ول زاماندا ەلىمىزدەگى ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا عانا جۋرناليستەر دايارلانسا, قازىر وبلىس ورتالىقتارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك وقىتىلادى. جۋرناليستەردىڭ جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتۋ سەبەبى سوندىقتان. وسىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەنى وتە مۇقيات زەردەلەيتىن كەزدىڭ جەتكەنىن كورسەتەدى. جۋرناليستيكا مۇعالىمدىك ماماندىق ءتارىزدى بولماۋى كەرەك, بارلىق جەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايارلانا بەرەتىن.
جۋرناليستيكاعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كەزدەيسوق بىرەۋلەردىڭ ءبىر تالانتتىڭ كوز جاسىنا قالىپ, ءتۇبى ايتەۋىر سۇيرەتىلىپ ءبىتىرىپ شىعۋ فاكتىلەرى ول كەزدە دە از كەزدەسپەيتىن. ال قازىر وڭىرلەردى بىتىرگەن سول مامانداردىڭ قۇمعا سىڭگەن سۋداي قايدا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ادام بىلمەيدى. ءجا, ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز تىپتەن بۇل ماسەلە ەمەس ەدى. باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ «11-ءشى قالامۇشى» مايتالمان جۋرناليستەردىڭ ءبىر شوعىرىنىڭ شىعارماشىلىق كەلبەتىن ءبىر كىتاپقا توعىستىرعان ۇلكەن ەڭبەك بولىپ قالعانىندا داۋ جوق, دەي تۇرعانمەن, بۇل كەيىنگى ۇرپاق وزدەرىنەن بۇرىن سالىنعان سوقپاقتىڭ رۋحاني ءدانىن كەۋدەلەرىنە ەگىپ ءوسسىن دەگەن نيەتتەگى ارمەن قاراي تاعى دا جالعاسىن تابا بەرەتىن جوبا ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. جۋرناليستەر تۋرالى جازىلعان تۇڭعىش كىتاپتى تۇشىنا وقىپ شىقتىق.
ال باۋىرجاننىڭ ءتىلىن ايتساڭىزشى! اعىپ تۇر-اۋ, اعىپ تۇر. عاجاپ ءستيليستىڭ قولىنان شىققان بۇل تاماشا تۋىندى قانداي بيىك باعاعا دا لايىقتى.
قاراشاش توقسانباي.