اينا

كونەدەن قالعان كوز ەدى, جارىقتىق. اينانى ايتامىن. بيىكتىگى بەس قارىس, ەنى ءسال ىقشامداۋ. جيەگى قىمبات اعاش­پەن كومكەرىلگەن. كۇمىسكە سالعان قارا باعدارداي اينالا اينەگىنىڭ ىلعال جۇگىرىپ كۇڭگىرت تارتقان تۇسىنىڭ ءوزى ىستىق تارتىپ تۇراتىن. عاجاپتى قاراڭىز, جارداعى سۇرە شەگە ورنىندا, سۇيكەنگەن ەشكىم جوق, ال سول اينا ءوز-وزىنەن ءدۇرس ەتىپ ەدەنگە قۇلاسىن. ءساۋىرباي شال اۋلەتىمەن تاڭەرتەڭگى شايىن جاي­باراقات ءىشىپ وتىرعان. شىلدىر ەتە تۇسكەن داۋىستان ءبارى شوشىندى. قىمبات اعاشپەن كومكەرىلگەن جيەگى ءبۇتىن, ۇلكەن دوڭگەلەك اينا تارام-تارام بوپ ءبولىنىپ جاتىر. ۇيگە كۇن ساۋلەسى قۇيىلىپ تۇرعان. بۇكىل اۋلەت ورە تۇرەگەلىپ ايناعا ءۇڭىلدى. كۇن ساۋلەسىمەن ويناپ ءار بولىكتەن وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ جەكە-جەكە ديدار-كەلبەتى كورىنسىن. ۇلكەندەۋ سىنىقتا اقشۋلان ساقالى سەكيىپ ءساۋىرباي تۇر. كوزىنىڭ وتى قايتقان, وي كەمىرگەن. جانىنداعى – كەمپىرى. ساماي شاشى دۋدىراعان, با­سىن­دا ءبىر بايلامى بار مۇگىلسىن. قوس ۇل مەن كەلىنى, جان دەگەندە جالعىز قىزى دا ءبىر-ءبىر بولىكتى يەلەنىپتى. ءساۋىرباي تەرەڭ كۇرسىنىپ ىسقىردى. – سۇمدىق! – دەپ قارالاي جامانات شاقىرعان كەمپىرى اي­نا­نىڭ شاشىراندى سىنىعىن تەرە باستادى. قالعاندارى قا­يى­رىلىپ تا قارامادى. بيزنەس تە بۇ زاماندا ءۇيىر كورمەگەن بايتال سىندى عوي. دەر كەزىندە قۇرىقتى سالماساڭ... انە قاشتى, مىنە قاشتى دەپ تا­قىم­دايسىڭ دا وتىراسىڭ. – قاقپاس, ءبارى سەنەن. كە­سىرىڭ تيمەي جۇرمەس! اۋىل­داعى قيقۋدان قاشىپ كوش­كەن­دەي بوپ ەك. قۇلاعىمىز ەندى تىنشىدى ما دەگەندە. تاعى ءبىر پالە جارماسپاسا نەتتى, – دەپ مۇگىلسىن شالىنا شاپ­تىقتى. – ءويتىپ وتتاما! ءوستىپ شال­قىپ وتىرعانىڭ مىنا مە­نىڭ ارقام شىعار. – قاقپاس, سول سەنىڭ ار­قاڭ­دا تالاي ات شىعارىپ, اتاققا ىلىككەنبىز. بەتىمىزبەن جەر با­سىپ. مولدا بولام دەپ ءبىر شىقتىڭ. ول راس ەندى... – كەشەگى سوعىستا قان توك­تىم. بىلايعى ومىردە بىرەۋلەرگە اجىرايا قارادىق, اقىرىپ ءسوي­لەدىك. كىنامىز از ەمەس شى­عار. پاندەمىز عوي... جۋايىن, اعارايىن, موينىمداعى پا­رىزىمدى تۇسىرەيىن. اللەكەم كەشەم دەسە الدى كەڭ عوي, – دەپ باسىنا داعاراداي عىپ سالدە وراعان. – اكەم جارىقتىق جاستايىمنان ءتىلىمدى سىندىرعان, قۇلاعىما قوندىرعان دەپ ەستە قالعان ءبىر ەسكى سۇرەنى تىرىلتكەن. ونىڭ ءوزى مارقۇمدى اقىرعى ساپارعا اق جۋىپ اتتاندىرۋعا مولىنان جەتىپ جاتتى. – مولدانىڭ اۋزىندا اللانىڭ اۋزى بار, دەگەن. – ماقامى جانىڭا مايداي جاعادى, – دەسىپ اۋىلداستارى قولپاشتاعان. وسى ابىرويىن مالدانىپ جۇرە بەرەر مە ەدى... سوڭعىدا وڭباي سۇرىنگەنى. جانازا نامازىن ەندى بىتىرە بەرگەندە: – مىنا ساقالىڭ كۇيگىر نە شاتىپ تۇر؟! ۋا, حالقىم, و دۇنيەگە يمانسىز كەتىپ جاتىرسىڭدار عوي! – دەپ قالىڭدىعى ءبىر ەلى كوزىلدىرىگى مۇرنىنىڭ ۇشىنا ازەر ءىلىنىپ تۇرعان شىنجاۋ سارى شابىنا شوق تۇسكەندەي باجىلداپ قويا بەرسىن. قازاعا جينالعان جۇرت سىلتىدەي تىندى. الماتىدان ات ارىتىپ مارقۇمنىڭ ناعاشىسى كەلدى, دەسكەن. سول ەكەن. ءاي, باسە, قاباعىن كىرجيتىپ تۇرىسى جامان ەدى-اۋ. تاڭ اتقالى جۇرەگى تۇسكىر ءوز-وزىنەن ۇيتقىپ ەدى, وسىنىڭ بولارىن سەزگەن ەكەن-اۋ. شىنجاۋ سارى دەگەنىڭ باس ءمۇفتيدىڭ وزىمەن شا­ريعاتقا شارتپا-شۇرت تالاسىپ جۇرەتىن ناعىز قىزىلكوز داۋكەس بوپ شىقتى. باقسا, مۇنىڭ جارىقتىق اكەسىنەن مەنشىكتەپ قالعانى «تالاق» ەكەن. ءبىر-بىرىنە كوسەۋ الا جۇگىرىپ, كۇل شاشىپ, بە­تىڭ قۇرسىن, كاپىر دەسىپ, ايىرىلىسىپ جاتقان ەرلى-زايىپ­تىلارعا ارنالعان سۇرە كورىنەدى. ال, ساعان! ءسويتىپ, قۇيرىق ءۇزىپ قاشسا قۇتىلماس پالەگە كەزىكتى. مۇنى ەستىگەن ەلدە ءباتۋا بار ما؟ – ءاي, باسە, ءىشىم سەزىپ ەدى-اۋ. – تاپ مۇدىرگەن جەرىندە قازاقشانى قوسىپ-قوسىپ جىبەرەتىن. – بالەنشە تۇسىمە ءجيى كىرەدى. قابىر ازابىن تارتىپ جات­قان عوي, – دەسىپ, قامىس باسىنداي تەربەلىپ كەتتى. وڭشەڭ ءاۋ­لەكى توپ باس سالىپ, ساباپ تاستار دەپ تورعاي ادىمداپ سى­تى­لىپ قاشقان. سودان ازات باسىن ازاپقا سالعان سالدەگە جولاماي قويعان. – قاقپاس, اۋىلدى الاتايداي ءبۇلدىرىپ استاناعا كەلدىڭ, – دەپ مۇگىلسىننىڭ كارى جىنى قايتا قوزا باستاپ ەدى, ۇلكەن ۇلى جايدوس تۇسكى اسقا سالاڭ ەتىپ جەتىپ كەلگەنى. ۇزىن بويى ءيميىپ, كارتوشكە مۇرنى كوگەرىپ قالعان, ىنجىقتاۋ. ايەلى ۆاليا بولسا دۇكەندى جالعا الىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەندىرىپ ءجۇر. قولدى-اياققا تۇرمايتىن پىسىعى – بايدوس. وشى... وشى... دەپ ءتىلىن تىستەلەپ سويلەگىش سىلىڭگىر سارى. اعاسىنىڭ قۇرىلىسشىلار بريگاداسىنا تەندەر الىپ بەرگىش... جەتپەي تۇرعان جىبەك جىپكە كەندىر جالعاپ جىبەرگىش. ىلدىم-جىل­دى­مى مول, باستىققا جۇعىسقىش. سارقىت ىشكىش. جۇعىن جالاعىش. پەيىشتىڭ شۋاعىنا شومىلعانداي جالعىز قىزى جانگ ۇلىم ەدى. تال بويىندا ءبىر ءمىن بولسا-شە. ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتى... سۋماڭ قاققان سۋىق حابار ءتۇس الەتىندە جەتكەن. جانگ ۇلىم اۆاريا جاساپتى. بۋرابايعا ماشيناسىن ىزعىتىپ بارا جا­تىپ... جول بويى جاس جىگىتتى قاققان. قاققاندا دا... قول-اياعى سىنىپ, بەل ومىرتقاسى ۇزىلگەن. ءولىم اۋزىندا... كوشە قۋالاپ ءجۇرىپ ءساۋىرباي كەشىرىمگە بارعان. بەدىرەيىپ وتىرعان اعا­يىندارىنىڭ اياعىنا ساناپ تۇرىپ جىعىلعان. كوز جاسىن ساقالىنا تامىزعان. – شەت ەلدە ەمدەتەم. باعاسى ءجۇز مىڭ دوللار, دەپتى. سو­نى تولەڭدەر. قىز بالانى قاماتقاندا نە تابام؟ كەشىردىم, – دەپتى اكەسى. يمان ۇيىعان جان ەكەن. پەيىشتىڭ شۋاعىنا شومىلعانداي جانگ ۇلىم ۋاقىتشا قا­ماۋ يزولياتورىندا. تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءساۋىرباي كەلە دىگىردى سالىپ اۋلەتىن جيناسىن. – جايدوس, جانىڭ باردا اقشا تاپ! – دەدى جۇدىرىعىمەن اۋا­نى تۇيگىشتەپ. – بيزنەسىم توقتاپ قالادى عوي. وسى كۇنى 20 پايىزىن باستىقتارعا الدىن الا بەرمەسەڭ, تەندەر جوق. – بۇل جولى الما. قۇرىپ كەتسىن! – اشتان ولەمىز بە؟ كوشتەن قالامىز با؟ – دۇكەن بار ەمەس پە؟ – ول تەك ءوزىن ءوزى ءىلىنىپ اقتاپ وتىر. – جالعىز قىزىمدى قاراڭعى ۇيگە قاماتىپ... وڭشەڭ تۋماي تۋا شوككىر! – دەپ باجىلداپ مۇگىلسىن بىلەكتەي وقتاۋعا جارماستى. مانادان بەرى ءۇنسىز وتىرعان بايدوس: – وشى... سەندە اقشا بار. ەسەپ-شوتىڭدا تۇر ەمەس پە؟ – دەپ اعاسىنا ەدىرەيسىن. – ساپ ەتىپ تەكسەرۋ كەلسە قايتەم؟ وسى سەن مەنى نەگە باسىناسىڭ, ا؟! – سونى ايتام-اۋ. ءبىزدىڭ ارقامىزدا كۇن كورىپ وتىرىپ, – دەپ ۆاليا جەڭگەسىنىڭ ءوڭى كوگىس تارتىپ, كوزى اقايراندانىپ كەتتى. – سەن بە مەنى اسىراپ وتىرعان؟ ءپىشتۋ, ءما! سەن قاتىن بارىپ تۇرعان الاياقسىڭ. دۇكەننەن تۇسكەن پايدانى عۇمىرى جارىماعان تۇقىمىڭا ۇرلاپ ۇلەستىرەسىڭ. وشى... – مەنى سات, ويباي! شىعار, بازارعا! – دەپ مۇگىلسىن ديۆانعا سىلق ەتىپ قۇلادى. – ءبارى سەنىڭ قىرسىعىڭ. اي­نا­لىپ-ءۇيىرىلىپ كەلىپ سوعادى دا تۇرادى. جيناعان اجەپتاۋىر پەنسيامىز بار ەدى. قاتىرىپ شەجىرە شىعارام. بۇلداپ ساتام, بايمىز دەپ. ال, بايىدىق. اقىرى ورتەپ تىنعان جوق­سىڭ با؟ ول راس ەندى... مولدالىقتان بەتىنىڭ اجارى قاشىپ تۇسكەن سوڭ, قوي, ەرمەك كەرەك, قاراپ وتىرۋعا بولماس, دەپ الدىنا كولدەي عىپ اق قاعازدى جايعان. «شەجىرە» دەپ ءار ءارپىن سۇزىسكەلى تۇرعان قوشقار عىپ ءتۇسىرىپ استىن ادىرايتىپ سىزعان. «... ايگىلى اڭىراقاي شايقاسىندا باس ساردار ءابىل­قا­يىردىڭ وڭ قولىن مەنىڭ قاراباتىر بابام باسقارعان, – دەپ جازىپ, اينالاسىنا ءوزى دە سەنىمسىزدىكپەن ءبىر قاراپ قويدى. – ال, كە­نە­سارىعا قيىن-قىستاۋ شاقتا مىڭ قولمەن بارىپ قوسىلعان مە­نىڭ داراباتىر اتام ەدى. يساتاي مەن ماحامبەت بولسا كوتەرىلىس تۇسىندا ءشىلي مە­نىڭ بي كوكەم جاڭا­باتىردان اقىل-كەڭەس سۇرا­عان... ءبىز دە تەگىن ادام ەمەسپىز. قۇجات بار». اۋداندىق باسپاحانا بۇزاۋ­دىڭ تىلىندەي ەتىپ كىتاپشانى شى­عارىپ بەردى. بۇكىل اۋىل جا­بىلىپ سويلەم سايىن ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ ءجۇرىپ سونى وقىدى. ءتىپتى, كەيبىر رۋلاس اعايىندارى باس قوسىپ جيىن وتكىزىپ, باتىر بابالارىمىزدىڭ جورىق جولىنا ەكسپەديتسيا ۇيىم­داستىرايىق, دەپ جەلپىندى. ءبارى جونىمەن ەدى. تەك الگى ءبىر-ەكى مەكتەپتە وتكەن وقۋشىلارمەن كەزدەسۋدە اتالا­رى­نىڭ اتىن قايتا-قايتا شاتىس­تىرعانى بولماسا... ءبىر كۇنى استانادان ءاي-شاي جوق دومالانعان عالىم جىگىت جەتىپ كەلسىن. كەلە سالا وسىلاي دا وسىلاي, كوكەتاي, ءسىزدىڭ ءتۇپ-تۇقيانىڭىز ءتۇ­گەلدەي باتىر, بي بولىپتى. سو­نى ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ سا­پىندا «قازاقستاننىڭ جاڭا تا­ريحىنا» ەنگىزەمىز. ءومىربايا­نىن اسپەتتەپ جازامىز, سۋرەتىن سىر­لاپ سالدىرامىز, – دەپ دەدەك قاق­تىرىپ الىپ بارادى. – ونى ساعان كىم ايتىپ ءجۇر؟ – دەپ بۇل شىنداپ ساسايىن دەدى. – ءبىر ستۋدەنتتەن شەجىرەڭىزدى العام. وسى اۋىلدىڭ بالاسى. بار قۇ­جات قولىمدا دەپسىز. جاق­سىنى كور­مەك ءۇشىن. ۇستاپ قا­را­يىق, كوكەتاي. – ەندى سول حان دا, باتىرلار دا جاۋعا جالعىز شاپپاعان شىعار. ءبىزدىڭ قولتىعى تەر ساسىپ كەتكەن قارا شالدارىمىز دا جۇرگەن دە ءبىر شەتىندە نايزا ۇستاپ... – مىنا سىرعىما جاۋاپ عالىمدى اجەپتاۋىر ءابىرجىتىپ تاستادى. – دەگەنمەن قاراباتىر, داراباتىر, جاڭاباتىرلاردىڭ مولاسى بار شىعار؟ – جەل مەن كۇن جەپ ۇگىپ تاستاعان. – ەڭ بولماسا ورنى... – ول دا جوق! – اپىرماي, جالپى شەجىرەدەگى اتى اتالعان بابالارىڭىز بۇل ومىردە بولعان با ءوزى؟ الدە... – جيىنتىق وبراز عوي, – دەپ قايدان وقىعانىن, جول تاۋىپ كەتتى. – شىراعىم-اي, جاقسى دا ءبىر تومپەشىك, جامان دا ءبىر تومپەشىك. ءتۇبىن تۇپتەپ قايتەسىڭ. كەمپىرى ساندىق ءتۇبىن اقتارىپ تەبەن ينە ىزدەپ وتىرعان. مىنا زارجاق پالەدەن شالىن تەزىرەك قۇتقارعىسى كەپ شەتى مۇجىلگەن ءۇش بۇرىش قاعازدى قولىنا تەزدەتىپ ۇستاتتى. «التىننان ارداقتى, كۇمىستەن سالماقتى مۇگىلسىنگە...» دەگەندى وقىعاندا دومالانعان نەمەنىڭ قاراشىعى اۋىپ بار جاتتى. – وي, قاراڭ ءوشسىن! – دەدى بۇل كەمپىرىن وقتى كوزىمەن اتىپ. – بۇل ستالينگرادتان قاشىپ كەلە جاتقاندا ساعان جاز­عان ءۇشبۋ حاتىم عوي. مي اينالدىرعان شىلدەنىڭ ىستىعىنان با, الدە الگىندە ىشكەن بەستى قىمىزدىڭ كۇشىنەن بە عالىم جىگىت ەسىنەن تانىپ, قول-اياعىن باۋىرىنا الىپ دومالانا قۇلاعان... – شىعار بازارعا! سات مىنانى دا ساقالىنان سۇيرەپ قۇلدىققا! شەجىرەڭمەن قوسا كومىلگىر. – تۇقىمىڭا ۇرلاپ بەردىڭ دەۋىن. بارىپ تۇرعان ءوزىڭ ج ۇلىكسىڭ. جايدوستان باستىققا دەپ 20 پايىز الاسىڭ. بەرەتىنىڭ 10 پايىز. ەستىمەي-كورمەي ءجۇر دەيسىڭ بە؟ سۋىر اق­شانى قالتاڭنان! كوڭىلدەس قاتىنىڭنىڭ قوينىنا تىعا بەرمەي. ايەلىنىڭ مىنا ءسوزى دەم بەرگەن جايدوس: – نە دەيد! – دەپ كارتوشكە مۇرنى ءتىپتى كوگەرىپ, ورنىنان سوپاڭ ەتىپ اتىپ تۇردى. – بۇل بالا كۇنىنەن شپانا بولاتىن. مەكتەپتە قارايلاس وقىدىق, – دەپ ۆاليا دا كۇيەۋىمەن قاتار تۇزەپ يىقتاسا كەتتى. – «تيمۋر» كومانداسىنا جازىلىپ, ءبىر سوقىر شالدى جولدان جەتەكتەپ وتكىزىپ جۇرگەندە زۋلاپ ماشينا كەلىپ قالىپ... ءوزى قاشىپ قۇتىلىپ, شالدى باسىپ كەتكەن. مۇنىڭ كوزىن سوندا قۇرتۋ كەرەك ەدى. زىنداندا ءشىرىتىپ! – ءوي, اكەڭ! – ءوي, شەشەڭ! مۇنان كەيىن توبەلەس باستاماۋدىڭ ءوزى – كۇنا. بايدوس پەن اكەسى ءبىر مايداندى قۇراپ, قالعان ۇشەۋى جەدەل قارسى بەتكە ءوتتى. ىدىس ۇشىپ, قۇمىرا قۇلاپ, باتىڭكە لاقتىرىلىپ, وقتاۋ سىلتەنىپ ءبىتتى. وسى ساتتە سارت ەتىپ ەسىك اشىلعان. تال بويىندا ءبىر ءمىن جوق جانگ ۇلىمنىڭ قاتىپ-سەمىپ تەڭسەلىپ قۇر سۇلدەرى تۇردى. – بوسقا ىرىلداسپاڭدار! ەسەپ اجىراستىم. ول جىگىتكە ءوزىم قاتىن بوپ تيەمىن. حوش! شالىنىڭ سەكيگەن ساقالى كەمپىرىنىڭ تارامىس قولىندا, ال ۆاليا جەڭگەسىنىڭ سۇزەگەن تەكەنىڭ كەكىلىندەي بۇرقىراعان ماڭداي شاشى بايدوستىڭ ۋىسىندا تۇرىپ قاتىپ قالدى. جايدوستىڭ بەلگىلى نىسانانى كوزدەمەي شىرەنە تەپكەن اياعى اۋادا بوسقا ءىلىندى. ستوپ! كادر! *** كونەدەن قالعان كوز ەدى, جارىقتىق. اينانى ايتامىن. ول قايتىپ قۇرالا ما, جوق پا, شىندىعىن اللا بىلەدى. راحىمجان وتارباەۆ, ايتماتوۆ اتىنداعى ەلارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ______________________ اۆتور تۋرالى انىقتاما راحىمجان وتارباەۆ 1956 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى  اۋدا­نىندا ومىرگە كەلگەن. بۇرىنعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە, «جالىن» الماناعىندا, قىرعىزستانداعى قا­زاق­ستان ەلشىلىگىندە قىزمەت اتقارعان. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە سەكتور مەڭ­گە­رۋشىسى, ەلورداداعى ۇلتتىق اكادە­ميا­لىق كىتاپحانانىڭ باس ديرەكتورى بولدى. جازۋشىنىڭ ءار جىلدارى «شەر», «جۇلدىزدار قۇلاعان جەر», «جايىق جىرى», «قاراشا قازدار قايتقاندا» كىتاپتارى جارىق كورگەن. ول سونىمەن قاتار دراما سالاسىندا دا ەلەۋلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. «نۇر جاۋعان عۇمىر», «سىرىم باتىر», «مۇستافا شوقاي» سىندى پەسالارى رەسپۋبليكالىق جانە شەتەل تەاترلارى ساحناسىندا قويىلعان.