سەنىمدى ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى سەرىكتەس
سا-NEWS. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق ەنەرگيانى قاۋىپسىز جانە يننوۆاتسيالىق پايدالانۋ ءماسەلەلەرى جونىندەگى كيەۆ ءسامميتىنىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن مەملەكەتتەر باسشىلارىن يادروسىز الەم حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسۋعا شاقىردى.
ن.نازارباەۆ الداعى قازان ايىندا قازاقستاندا سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «يادروسىز الەم جولىنداعى فورۋم» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق جيىن وتەتىنىن حابارلادى. «وسى ءساتتى پايدالانىپ بارلىق مۇددەلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن مەملەكەتتەردى سول القالى باسقوسۋعا قاتىسۋعا شاقىرامىن» دەدى قازاقستان باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قازاقستان جەرىندە الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جۇمىس ىستەگەنىن قاپەرگە سالدى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە وندا 456 يادرولىق جارىلىس جاسالسا, ونىڭ جيىنتىق ىقپالى چەرنوبىلدەگىدەن 116 ەسە ارتىق, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
«وتكەن جىلى پان گي مۋن مىرزا بۇۇ باسشىلارىنىڭ ىشىندە العاش بولىپ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىنا اياق باستى جانە قازاقستاننىڭ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالادى. سونداي-اق باسقا ەلدەردى قازاقستاننىڭ ارەكەتىنەن ۇلگى الۋعا شاقىردى. ۇستىمىزدەگى جىلى سەمەي پوليگونى جابىلعانىنا 20 جىل تولادى. تەك سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن عانا الەمدەگى وزگە پوليگونداردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلا باستادى», دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ.
* * *
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك قوعامداستىقتى اتوم ەنەرگياسى نىساندارى, ونىڭ ىشىندە اەس-تەر قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاتاڭ كريتەريلەرى مەن ستاندارتتارىن قاراستىرۋعا شاقىردى. «وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان شامامەن الەمنىڭ 50 ەلى اتوم ستانسالارىنا يەلىك ەتەتىن بولادى. كەز كەلگەن اەس-تەردەگى يادرولىق اپاتتاردىڭ تەرىس سالدارى مىندەتتى تۇردە ترانسشەكارالىق ولشەمدەرگە الىپ كەلەدى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتىڭ الەمدەگى بىردە-ءبىر اەس پايدالانۋعا جىبەرىلمەيتىن حالىقارالىق تانىلعان ستاندارتتارى مەن كريتەريلەرى قاراستىرىلۋى قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى», دەدى ن.نازارباەۆ كيەۆتە وتكەن يادرولىق ەنەرگيانى قاۋىپسىز جانە يننوۆاتسيالىق پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە.
قازاقستان پرەزيدەنتى, سونىمەن قاتار, «ماگاتە-ءنىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردى قاتىستىرا وتىرىپ اەس-تەردى باسقارۋ جانە قورعاۋ جۇيەلەرىنە تۇراقتى تۇردە مىندەتتى سترەسس-تەستتەر جاساپ تۇرۋ دۇرىس كورىنەدى», دەپ ەسەپتەيدى.
«اەس-تەردى پايدالانىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر مەن كومپانيالاردى جەدەل جانە تولىق كولەمىندە ءوز تۇرعىندارىن, سونداي-اق حالىقارالىق قوعامداستىقتى ءوز يادرولىق نىساندارىنداعى كەز كەلگەن, ءتىپتى بولماشى كىناراتتار تۋرالى حاباردار ەتۋدى مىندەتتەۋ كەرەك, – دەپ مالىمدەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. – وسى زاڭدى تالاپتى بۇزۋشىلارعا قاتىستى قاتاڭ سانكتسيالار قاراستىرۋ قاجەت».
ن.نازارباەۆتىڭ سەنىمىنشە, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى وزگە ەلدەرگە جانە جاھاندىق ەكولوگياعا اكەلگەن ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق زاردابى ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا الۋعا دايىن بولۋى ءتيىس. «ءبىز قازىرگى كەزدە بيلىك پەن بيزنەستىڭ باسىندا تۇرعانداردىڭ قاتەلىكتەرى ءۇشىن كەلەشەك ۇرپاقتارىمىز زارداپ شەكپەيتىندەي باعىتتا ءبارىن ىستەۋگە مىندەتتىمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ.
* * *
نوۆوستي. اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جاڭاشىلدىقتى تالاپ ەتەدى جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ حالىقارالىق قاتاڭ ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى قاجەتسىنەدى, دەپ مالىمدەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كيەۆتە وتكەن يادرولىق ەنەرگيانى قاۋىپسىز جانە يننوۆاتسيالىق پايدالانۋ ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە.
اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ناۋرىزىنداعى جاپونيادا تىركەلگەن سۇراپىل جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن تۋىنداعان «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندەگى اپاتتان سوڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىندا بولىپ وتىر. «اەس-تەر سالۋ جونىندەگى بولاشاق جوسپارلار جاڭا قادامدار جاساۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق», دەدى وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى.
ن.نازارباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, «فۋكۋسيماداعى» قازىرگى احۋال يادرولىق نىسانداردى باسقارۋ جونىندەگى جالپى پلانەتالىق تەتىكتەردىڭ تاپشىلىعىن ايعاقتاپ بەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوكەيكەستى ەتە تۇسەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى, سونىمەن بىرگە, بۇل ماسەلە بۇل سالادا ءتيىستى تاجىريبەسى جوق, بىراق يادرولىق ەنەرگەتيكاسىن دامىتقىسى كەلەتىن ەلدەر تۇرعىسىنان العاندا كوكەيكەستىلەنە تۇسەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
«وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي شامامەن العاندا 50 ەل يادرولىق ستانسالارعا يەلىك ەتەتىن بولادى. ال كەز كەلگەن اەس-تەگى اپات ترانسشەكارالىق سالدارلارعا الىپ كەلەدى», دەدى ن.نازارباەۆ. قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, يادرولىق ەنەرگەتيكا نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاتاڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن كريتەريلەرىن جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. ال وسى تالاپتى قاتاڭ ساقتامايتىن بىردە-ءبىر ستانسانى پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلمەۋى ءتيىس.
* * *
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى – حح عاسىرداعى ەڭ ءىرى تەحنوگەندىك اپاتتىڭ 25 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان يادرولىق ەنەرگەتيكا جونىندەگى سامميت جۇمىسىنا قاتىستى. «قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇنداي باسقوسۋعا قاتىسۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن كەزەكتى رەت قۋاتتاپ بەرىپ وتىر. بۇل ءىستىڭ حالىقارالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ باعىتىندا الاتىن ورنى ەرەكشە», دەلىنگەن قازاقستان ءسىم-ءىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان حابارلامادا.
شارا 19 ءساۋىر كۇنى كيەۆتە ەۋروپا مەن ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ, ماگاتە جەتەكشىسىنىڭ, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ, سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭسەلى ەل
دەن زا دنەم. (ەستونيا). ەستونيادا رەسمي مەملەكەتتىك ساپارمەن بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستاننىڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرى تاللينن راتۋشاسىندا بولىپ, ەستونيا استاناسىنىڭ مەرى ەدگار ساۆيساارمەن كەزدەستى, دەپ حابارلايدى راەپرەسس. «ماعان كونە راتۋشانىڭ قابىرعاسىندا جوعارى مەيماندى قارسى الۋ قۇرمەتى ءتيىپ وتىر. ءوز حالقىنىڭ تالانتى, تابيعي الەۋەتى مەن دانا باسشىلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بارعان سايىن ۇلكەن سالماق الا تۇسۋدە», دەدى ءوز سوزىندە ە.ساۆيساار.
«قازاقستاننىڭ تارتۋ كۇشى تالليندىك كاسىپكەرلەردى دە اينالىپ وتكەن جوق. قازىرگى تاللينن مەرى جانە بۇرىنعى ەكونوميكا ءمينيسترى رەتىندە مەن بىرقاتار پەرسپەكتيۆالى كاسىپورىنداردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوستىم. ولاردىڭ نەگىزىندە قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق جاتىر», دەدى ودان ءارى قالا مەرى.
«مەن قازاقستاندا تالاي رەت بولدىم جانە استانا تەڭىزدەگى تامشى سەكىلدى قازىرگى قازاقستاننىڭ قۋاتى مەن ەنەرگياسىن ايعاقتايدى. ونىڭ ۇستىنە جاڭا نارسە جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرمەن ادەمى ۇيلەسىم تاپقان. ءبىز دە تالليندە وسىعان ۇمتىلىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ وسى ۇقساستىعىمىز, تاريحي جولىمىزدىڭ ورتاقتىعى ەستونيا مەن قازاقستاننىڭ, تاللينن مەن استانانىڭ ودان ءارى قاراي دا جاقىنداسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى عوي دەپ سەنەمىن», دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ە.ساۆيساار.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەن وعان ىلەسىپ جۇرگەن ادامدار ەدگار ساۆيساارمەن بىرگە كونە تاللينگە ەكسكۋرسيا جاسادى. گيد ءرولىن تاريحشى جانە تاللينن مەرىنىڭ كەڭەسشىسى يۋري كۋسكەماا ورىندادى.
* * *
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەستونياعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا وسى ەلدىڭ كورنەكتى ىستەر توپ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا «Port of Tallinn» اق باسقارما توراعاسى اين كاليۋراند, «ەستونيا تەمىر جولى» اق باسقارما توراعاسى – اتقارۋشى ديرەكتورى كايدو سيممەرمانن, «Eesti Energia» اق باسقارما توراعاسى ساندور ليۆە, «Estonian Air» اق باسقارما توراعاسى اندرۋس الياس, «Tallinn Airport» اق باسقارما توراعاسى رەين لويك بولدى. كەزدەسۋ مودەراتورلىعىن ەستونيا پرەمەر-ءمينيسترى اندرۋس انسيپ اتقاردى. كەزدەسۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى ءىرى كومپانيالار وكىلدەرى تۇساۋكەسەرلەرىن وتكىزدى.
ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى تالقىلانىپ, كولىك سالاسىنداعى قولداعى بار الەۋەتتەر بەلگىلەندى جانە ەۋروپا وداعى مەن باسقا دا شەت ەل رىنوكتارىنا جىبەرىلەتىن قازاقستان تاۋارلارى ءۇشىن ەستونيا پورتتارىندا باسەكەگە قابىلەتتى ورتالىقتار قۇرۋ جايى قوزعالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەستونياعا مەملەكەتتىك ساپارى شەڭبەرىندە بىرقاتار ەكى جاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
* * *
«قازاقستان ورتالىق ازيادا بارىنشا كەڭ اۋقىمدا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى», دەدى ەستونياعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا وسى ەل پرەزيدەنتى تووماس حەندريك يلۆەس. «قازاقستان بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋگە كەلىسسوز جۇرگىزە وتىرىپ, ەستونيانىڭ قولداۋىنا ناقتى ءۇمىت ارتا الادى», دەپ سەندىردى پرەزيدەنت ت.يلۆەس.
ەستونيا باسشىسى قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى بارىسىندا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساعانىن اتاپ ءوتىپ, ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ءوز وڭىرىندە جانە ودان دا كەڭ اۋقىمدا مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ كوپقىرلىلىعىن ىلگەرى جىلجىتۋ بولىپ تابىلاتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى جەتەكشى ەل مارتەبەسىندە ايتارلىقتاي اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇدان بولەك, دەدى ت.يلۆەس, قازاقستان ۇستىمىزدەگى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەتىن بولادى. وسى ارقىلى استانا شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بايلانىستار مەن تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرادى.
ەستونيا پرەزيدەنتى سونداي-اق ءوز ەلى مەن قازاقستان ۇلكەن ساۋدا جولدارى – گانزەي مەن جىبەك جولى توعىساتىن جەردە ورنالاسقانىن قاپەرگە سالدى. «وسى تاريحي بايلانىستاردى قايتا جاڭعىرتىپ, بۇرىنعىعا قاراعاندا بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ قاجەت. جاڭا جىبەك جولى بويىمەن بۇگىندە شىعىستان باتىسقا مۇناي مەن گاز, ال باتىستان شىعىسقا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە كوپتەگەن باسقا دا تاۋارلار تاسىمالدانىپ جاتىر, – دەدى ت.يلۆەس. – ەستونيا پورتتارى قازاقستاننىڭ الەمدىك تەڭىز بەن الەمدىك ساۋدا-ساتتىققا شىعۋىنا ىقپال ەتۋگە دايىن».
ەستونيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى كولىك, ترانزيت, ەنەرگەتيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارى بويىنشا ەكى ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعان ۇكىمەتارالىق كوميسسيا تابىستى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
* * *
Penki.It (ريگا). ەستونيادا مەملەكەتتىك ساپارمەن جۇرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تالليندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىستى. وندا ول ءوز ەلىنىڭ مەتالل, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن قۋات كوزدەرى ءترانزيتى ءۇشىن ەستونيا پورتتارىن پايدالانۋعا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەستونيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى كولىك, ترانزيت, ەنەرگەتيكا, ينفوتەحنولوگيالار ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن جۇمىس توپتارى جاساقتالعان ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرىلۋىن تابىستى قادام دەپ باعالادى.
ن.نازارباەۆ ءوز ەلىنىڭ ەستونيامەن ينفوتەحنولوگيالار, ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتى ەلەكتروندى باسقارۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىققا مۇددەلى ەكەنىن قۋاتتادى. ەستونيا پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىن, سونداي-اق ەستونيا ەكونوميكا ءمينيسترى مەن قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان ينۆەستيتسيالارعا وڭ جاعداي جاساۋدىڭ جانە قورعاۋدىڭ ءوزارا رەجىمى تۋرالى كەلىسىم جانداندىرا تۇسەتىنىنە كۇمان كەلتىرمەيدى.
ت.يلۆەس, سونىمەن قاتار, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا تەك ەكونوميكالىق مۇددەلەر پەرسپەكتيۆاسى تۇرعىسىنان شەكتەۋلى تۇردە قاراماي, كەڭ اۋقىمدا كوز تىگۋگە شاقىردى.