جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى
ادەبيەتشى ەمەسپىن, بىراق مەتافورالىق ۇعىمنىڭ ارعى استارىن جاقسى تۇسىنەمىن. بالكىم, ونى كوپشىلىگىمىز ايتا بەرەتىندەي, كوڭىلدىڭ كوك دونەنىنە تەڭەستىرگەندىگىمىز ءجون بولار. ءيا, قالاي دەگەندە دە, تۋعان ەلىڭنىڭ بۇرىن-سوڭدى باستان كەشپەگەن دامۋ ۇردىسىنە كۇن سايىن كۋاگەر بولىپ كەلە جاتقان سوڭ ارعى جاعىنان تۇيدەكتەلىپ كەلىپ قالعان وي اعىستارىن ىركىپ قالۋ دا وڭايعا سوقپايدى ەكەن. وڭايعا تۇسپەيدى دەگەندە ايتپاعىم, بۇل الدەبىر قيالدان تۋعان نەمەسە قولدان ءيىپ اكەلگەن جاناما تۇسىنىك ەمەس. جانە تابان استىنان ادام ەستىمەگەن جاڭالىق تا قايدان تابىلا بەرسىن. قاراپايىم مىسالعا جۇگىنەيىن, جاقىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەت ەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىتپەن اڭگىمەلەستىم. ونىڭ اتى-ءجونىن اتاماي-اق قويايىن, العاشىندا ءجۇردىم-باردىم تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ءبىرشاما پىكىر الىسارمىز دەگەم-ءدى. ونىڭ ۇستىنە مىناداي الاساپىران زاماندا بوس ۋاقىت قايدا. جوق, باستاپقىداي ەمەس, بارا-بارا سۇحباتىمىزدىڭ تاقىرىبى تەرەڭدەي ءتۇستى. جاس زامانداسىمنىڭ ءبىز باستان كەشىپ وتىرعان قوعام تۋرالى تۇسىنىگى, زيالى قاۋىمعا عانا ەمەس, قاراپايىم ادامدار ءۇشىن دە مۇنان بىلايعى جەردە ءومىر ءسۇرۋدىڭ وڭاي بولمايتىندىعى, جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان تولقۋلار مەن اپاتتى جاعدايلاردىڭ تىم جيىلەپ كەتكەندىگى, شەت جۇرتتا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارىمىزدىڭ وزگەلەرمەن سالىستىرعانداعى ينتەللەكتۋالدىق پايىمى, ءبىلىم توڭىرەگىندەگى ىشتەي باسەكەلەستىك... قويشى ايتەۋىر, نەمكەتتىلەۋ باستالعان اڭگىمەنىڭ اياعى ءوز-وزىنەن تەرەڭگە تارتىپ بارا جاتتى.
بۇل كەزدەيسوق كەزدەسۋ مەنى دە ءبىراز جەلپىندىردى. جەلپىندىرگەندە جاس ادامنىڭ وسىنشا وزىق دۇنيەتانىمى ەرىكسىز تاڭعالدىردى. الدىڭعى بۋىن كۇندەلىكتى الاس-قاپاس شارۋامەن سۇرلىگىپ ءجۇرىپ, كەيىنگىلەرمەن تۇسىنىستىك جاعدايدا شەشىلىپ سىرلاسا بەرمەيمىز-اۋ دەيتىن وكىنىشتىڭ دە قىلاڭ بەرگەندىگىن جاسىرىپ قايتەيىن. ول سول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى ەركىن جەتە بەرمەيتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تەگەۋرىندى ءبىر وكىلى رەتىندە مەنىڭ كوكەيىمدەگىنى دە ءدوپ باسقانداي, ءبىراز جايدان حاباردار ەتتى. جانە ناقتى دەرەكتەرمەن تۇزدىقتاپ ءسويلەدى. 2005-2010 جىلدار ارالىعىندا اتالمىش باعدارلاما بويىنشا 2204 جاس مامان ءبىتىرىپ شىعىپتى. ءبىر قۋانارلىعى, وسىلاردىڭ 1764-ءى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ۇلتتىق كومپانيالار مەن بىرلەسكەن كاسىپورىندارعا, حالىقارالىق ۇيىمدارعا سان ءتۇرلى قىزمەتتەرگە ورنالاسىپ ۇلگەرگەن. 400 جاس ماماننىڭ تاعدىرى تاياۋ كۇندەرى تۇپكىلىكتى شەشىلمەك. حالىقارالىق قۇقىق, ينجينيرينگ, تەڭىز تەحنيكاسى, اتوم ونەركاسىبى, ينفورماتيكا, نانو جانە بيوتەحنولوگيا دەگەن ماماندىقتاردى بۇرىندارى اراكىدىك ەستىگەنىمىز بولماسا, ولاردىڭ نەمەن اينالىساتىندىعىن بىلە بەرمەۋشى ەدىك قوي. سول ماماندىقتار «بولاشاقتىڭ» ارقاسىندا ومىرىمىزگە باتىل, تىڭ باستامالارىمەن ارالاسا باستادى. ءىشىم جىلىپ قالدى.
– دۇرىس-اق, قۇلاققا كىرەتىندەي تۇجىرىم, ال مەملەكەتتىڭ قاراجاتىمەن ءبىلىم الىپ, تولىسىپ-جەتىلىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە قازاقستانعا قايتپاي قالاتىن قۇرداستارىڭ تۋرالى نە ايتامىز؟ – دەگەم-ءدى ءبىر وڭتايلى تۇستا.
ول ءسال ىركىلىپ بارىپ, كوپتىڭ تۇسىنبەستىكپەن ايتاتىن جانە ەسكىرگەن ۇعىمعا تولىققاندى جاۋاپ بەرگىسى كەلگەندەي, ءبىر سىلكىنىپ الدى دا مىناداي توقتامعا كەلدى: – ءيا, وندايلار بولعان, بىراق ءبىردى-ەكىلى كەمشىلىك بۇكىل بولمىسىمىزعا كولەڭكە ءتۇسىرمەسە كەرەك قوي. سىزگە اعىمنان جارىلىپ, شىنىمدى ايتايىن. سول اۋزىمەن قۇس تىستەگەن لوندونىڭىزدا ءتورت-بەس جىلىم ءوتتى. مۇنان بىلايعى جەردە شەتەلدەردە تۇرىپ قىزمەت ىستەۋ دەگەنىڭىز تۇك تە قىزىق بولماي قالدى. سول سىرتتاعى جاعداي ءبىزدىڭ تۋعان ەلىمىزدە بار, ينفراقۇرىلىم دا, سۋپەر تالعام, سۋپەر مادەنيەت, سۋپەر سپورتتىق جارىستار, ءتىپتى كوڭىل كوتەرەتىن تۇنگى كلۋبتارعا دەيىن ءبارى-ءبارى ءبىزدىڭ قازاقستاندا جەتىپ ارتىلادى. كەرىسىنشە, جاس ادامنىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە, ەشبىر كەدەرگىلەرگە ۇرىنباستان وي-ءورىسىن دامىتۋعا, كاسىبي بىلىكتىلىگىن شىڭداۋعا, باسەكەلەسۋگە, كەرەك بولسا ەمەن-جارقىن پىكىرتالاستىرۋعا دا قازاقستاندا مۇمكىندىك مول. قايران قالاتىنىم, ءبىز وسى نەگە جالپاق تۇسىنىكتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, الەمدە بولىپ جاتقان كۇردەلى قۇبىلىستارعا ويلى كوزبەن قاراۋدى ۇيرەنبەيمىز. اعا, ءسىز بىلەسىز بە, قازىرگى تاڭدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ كۇللى فيلوسوفياسى بۇتىندەي وزگەردى عوي. جانە قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ فيلوسوفياسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. ونى قايتالاي بەرەتىن نەسى بار, ءوزىڭىز دە ول جاعىن جاقسى بىلەسىز...
مىنە, ويدى وي قوزعايدى. قازاقستانداعى ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل كەلتىرەيىن. ءبىز بارشا حالىق بولىپ جۋىردا مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋىن ءوتكىزدىك. ءيا, سايلاۋعا تاڭ قالاتىنداي نە بار. بۇرىندارى دا تالاي سايلاۋلاردى وتكىزگەن جوقپىز با, بۇرىندارى دا «سوۆەتتىك فورماتتىڭ» تار قامىتىنان شىعا الماستان سايلاۋعا قاتىسقانبىز. ال الەمدىك ماسشتاب تۇرعىسىنان باعامداعاندا قاي ەلدە پرەزيدەنت سايلاۋى وتپەي جاتىر. كورشى ەلدەردە دە, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى مەملەكەتتەردە دە. سايلاۋ تۋرالى قالىپتاسقان تۇسىنىكتى بالتالاپ سىندىرۋىڭ قيىن. وسى ەلدىڭ قاراپايىم ءبىر ازاماتى رەتىندە دە, دەپۋتات رەتىندە دە بايقاعانىم, «بۇل ءان وزگە اننەن وزگەشە» دەگەندەي, بۇل سايلاۋ وزگە سايلاۋلاردان الدەقايدا ءماندى, الدەقايدا ماعىنالى تۇردە ءوتتى. سول سايلاۋ كۇنگى ادامداردىڭ سىعىلىسىپ كەزەكتە تۇرعانىن كورسەڭىز. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەزەكتى كورىپ پە ەدىڭىز, كورمەك تۇگىلى ويعا كەلمەيتىن. دەمەك, قازاقستاندىقتار سايلاۋ جونىندەگى جاڭا ۇدەرىستەردى باعىندىرعان, سايلاۋعا دەگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇلشىنىس ويانعان. ول نەنىڭ قۇلشىنىسى؟ ەلباسىن سايلاۋ كىم ءۇشىن, بىرەۋ ءۇشىن بە؟ بۇل جەردەگى باستى ماقسات – ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ وزدەرىنە قۇرمەت جاساۋى, ءوزدەرىن قادىرلەۋى. الدىمەن وزدەرىن سىيلاۋى. سوسىن ەلدىڭ بولاشاعىنا ءجۇردىم-باردىم قاراماۋى. ءبىز رەتى كەلسىن, كەلمەسىن پاتريوتتىق سەزىم دەگەندى كوپ ايتامىز, كوبىرەك قايتالايمىز. ال تۇسىنە بىلگەنگە وسى ءتوڭىرەكتە دە پاتريوتتىق سەزىم تۇنىپ تۇرعان جوق پا؟! تەك ەندىگى جەردە وسى قۇبىلىستىڭ سيىرقۇيىمشاقتانىپ سۇيىلىپ كەتپەگەندىگىن تىلەيىك! بىراق ولاي جاساماۋ دا وزىمىزگە بايلانىستى.
ۇلكەنىمىزگە دە, كىشىمىزگە دە ۇلكەن سەرپىلىس تۋدىرعان بۇل سايلاۋدا حالىق ەڭ باستى تاڭداۋىن جاسادى. بولاشاققا كىممەن بىرگە بارعىسى كەلەتىندىگىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرىن كىمگە سەنىپ تاپسىرۋ كەرەكتىگىن دۇرىس تاڭدادى. مۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى, بالكىم, باستىسى دەپ باعالاعاندىعىمىز ابزال. قازاقستانداعى ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەندىگىن ءسىرا, بەكەردەن-بەكەر قاداپ ايتپاعان بولارمىن. ياعني, ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن تالعامى وسكەن. مىنە, سول سەكىلدى پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر ءتورت بىردەي ازاماتتىڭ ىشىنەن كىمدى تاڭداۋ كەرەكتىگى دە اركىمنىڭ وزىنە, ءوزىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپتىلىعىنا بايلانىستى ەدى. بۇل جاۋاپتىلىق ءارى-بەرىدەن سوڭ وتان الدىنداعى جاۋاپتىلىقتى بىلاي قويعاندا, وتباسى الدىنداعى جاۋاپتىلىق ەدى عوي. سايلاۋعا بارا جاتقان تۇستا مەنىڭ ويىما نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر جۇرەكجاردى ءسوزى وپ-وڭاي ورالا كەتتى: «ءوزىم ءۇشىن ەمەس, ەلىم ءۇشىن تولعانامىن: ءبىر باسىما كەرەكتى قاي كۇندە دە تابارمىن. حالقىما كەرەكتى قالاي تابام, قايدان تابام دەپ قام جەپ ءجۇرۋ تەك قانا مەنىڭ ەمەس, ءار ازاماتتىڭ ءىسى مەن جادىندا بولۋى قاجەت!»
تاۋەلسىزدىك ءتاتتى ءسوز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە بيىل جيىرما جىل. تاريحتىڭ اۋمالى-توكپەلى دوڭعالاعىمەن سالىستىرا بەزبەندەسەك, بۇل تۇپ-تۋرا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا زىر ەتىپ وتە شىعاتىن ۋاقىت. ءبىز, ءبارىمىز وسى ۋاقىتتىڭ كەيىپكەرىمىز, وسى شاپشاڭ ۋاقىت ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ءوتتى. وسى مەرزىم ىشىندە ءبىز باعىندىرعان بيىكتەر دە, اسقارالى اسۋلار دا, ارا-تۇرا اياقتان تارتىپ قالاتىن كەمشىلىكتەر دە ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا. ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە وسى زاماننىڭ كەيىپكەرلەرىمىز دەيتىنىمىز سودان. جيىرما جىل. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا بولعان ءتۇبىرلى وزگەرىستەردى ءتىپتى تىلمەن جەتكىزە ايتۋ قيىن-اق. قيىننىڭ قيىنى. مىنە, وسى تاۋەلسىزدىك تۋىندىسىنىڭ ەشبىر جان تالاسا قويمايتىن العاشقى اۆتورى دا نازارباەۆ ەدى. تاريح حالىق ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى ىستەردىڭ ەشبىرىن ۇمىتپايدى, جادىنان دا شىعارمايدى. ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى دا, قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى دا, ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى دا ەل ءۇشىن قاجەت بولدى. قالاي دەگەندە دە و زاماننىڭ سالماعى دا, بەت-بەينەسى دە, تۇتاس ورلەۋ ءداۋىرى دە بولەك, تىم بولەكشە ەدى عوي. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ءبىز باستان كەشكەن قيىندىقتاردى كىم ۇمىتا الار. ارينە, بۇل ءداۋىر بىردەن ورناي قالعان جوق, جان قيناماستان سوپاڭ ەتىپ اسپاننان تۇسە قالعان جوق. ال وڭاي كەلگەن باقىتتىڭ دا بەرەر قىزىعى مەن قىزۋى كوپ بولمايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن بەرىك قالاۋ ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن, بار قيىندىقتى بەلى قايىسپاي ەلمەن بىرگە كوتەرىسكەن اتپال ازاماتتارىمىز جەتەرلىك-ءتى. بۇل جەردە ارينە, «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىمداردىڭ» دا تابىلماي قالماعاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, وسى تاۋەلسىزدىگىمىزگە كۇمانمەن قاراعان, ىلگەرى جىلجىعان كوشىمىزدىڭ ءبىر جەردە اۋىپ قالماي دىتتىگەن جەرىنە امان-ەسەن باراتىندىعىنا دا تولىق سەنىمدى بولماعان مىسىق تىلەۋلىلەردىڭ دە ارامىزدا جۇرگەندىگىن ەلەمەي كەتۋگە بولار ما. مىنە, قيراندىدان جاڭا مەملەكەتتىڭ قابىرعاسىن قالاۋ, قالاپ قانا قويماي الەمدىك وركەنيەتتەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن يەمدەنۋ دەگەن ۇلى ميسسيا, جاسىراتىنى جوق, بارىمىزدەن بۇرىن نازارباەۆتىڭ موينىنا ءتۇسىپ ەدى عوي. دۇكەن سورەلەرىنىڭ بوس قالعاندىعىن دا ءبىزدىڭ تۇرعىلاستارىمىز ۇمىتپاعان شىعار. سودان تىكەيدىك, سودان ەتەك-جەڭىمىزدى جينادىق, ورتا ازياداعى تۋىسقان مەملەكەتتەر اراسىنان العا شىعىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتا ءوز ورنى, ءوز بەت-بەينەسى, دامۋ ءۇردىسى بار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بيىكتەردى باعىندىرعان قازاقستان دەگەن الىپ ەلگە اينالدىق. تەك ەندىگى جەردە وسىعان قۇداي وڭ كوزىمەن قاراسىن دەپ تىلەيىك.
قازاقستاننىڭ اۋماعى 2 ميلليون 717 مىڭ شارشى شاقىرىم. تەرريتورياسى جاعىنان الەمدەگى توعىزىنشى مەملەكەت. اق نايزانىڭ ۇشى, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن وسىنشاما جەر كولەمىن ۇرپاعىنا قالدىرعان اتا-بابا اماناتىنا ادال بولۋ ءۇشىن دە تالاي تەر توگىلدى عوي. ونداعى تابيعي بايلىق ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەس ءۇشىن دە ون ويلانىپ, مىڭ تولعاناتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىعى مەن كورەگەن ساياساتى اۋاداي قاجەت-اق ەدى. ينۆەستورلار تارتۋداعى تاباندىلىق پەن ىلكىمدىلىكتى ايتپاڭىز! مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ تە, دەپۋتاتتىق ماندات الىپ تا ءوز باسىم وسى شارۋالاردىڭ وڭايلىقپەن جۇزەگە اسا قويماعاندىعىن جاقسى بىلەمىن. نازارباەۆ «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» ۇستانىمىنان ءبىر ءسات تە اينىعان جوق, ال وسى ۇستانىمنىڭ بۇگىن دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويماعاندىعىن, ومىرشەڭدىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. ىشكى ورنىقتىلىق, سىرتقى تارتىمدىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم – قازاقستاندى الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا تاعى ءبىر بيىك مىنبەگە كوتەرەتىن ءابسوليۋتتى شىندىققا اينالدى. ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ كەلىستى كورىنىسى كوپ مەملەكەتتەرگە ۇلگى-ونەگە بولدى, بىزدەن تاجىريبە العان, كۇن وتكەن سايىن تاجىريبە العىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارىنىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعىن ماقتانىشپەن اتاعاندىقتىڭ ارتىقتىعى جوق. ەكونوميكا سالاسىنداعى تۇراقتىلىق, رەفورما, بيزنەس, الەۋمەتتىك سالالار, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تاريحي-مادەني مۇرا, تىلدەردى دامىتۋ, اۋىز سۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس, مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالالار باقشاسى...
بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۇن سايىن قاتاڭ باقىلاۋىنداعى پروبلەمالار. جەتىستىكتەرىمىز جىل سايىن ارتىپ كەلەدى, كەمشىلىكتەر دە جەتەرلىك. نۇرەكەڭ ءاربىر وبلىسقا بارعان ساپارىندا وسى سالالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الادى, قاتاڭ قاداعالايدى, جۇمىستارىنا سالعىرت قاراعانداردىڭ ارقالارىنان دا قاعا قويمايدى, جەتىستىككە جەتكەندەردىڭ دە توبەلەرىن كوككە جەتكىزىپ ماقتامايدى. پرەزيدەنت ارنارسەنىڭ ورنىن, ۇيلەسىمىن, ءوز ىرعاعىن بىلەدى. كوپ جىلعى ومىرلىك تاجىريبە, جاستايىنان قيىندىقتا شىڭدالىپ بولات بالقىتىپ, تالاي رەت سان ءتۇرلى مەملەكەت باسشىلارىمەن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا تىزە ءتۇيىستىرىپ, مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋ, وسى سەكىلدى تولىپ جاتقان مەملەكەت باسشىسىنا ءتان كريتەريلەر ەرىكسىز وسىنداي ۇستامدىلىق پەن سابىرلىلىققا تاربيەلەيدى, سوعان جەتكىزدى.
ءبىز كسرو تاراماي جاتىپ-اق سىناق الاڭىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەلمىز. بۇل باستامانى الەم جۇرتشىلىعى مويىنداعان. نازارباەۆتىڭ بەدەلى ساپالىق تۇرعىدان تاعى دا الدىڭعى پلانعا شىقتى, شىندىعىن ايتقاندا, بۇل ءالى ەشبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويىنا كەلە قويماعان شارۋا ەدى. نۇرەكەڭ بۇعان كەلگەندە دە باتىلدىق كورسەتتى, ەشكىمگە جالتاقتاعان جوق, الماس قىلىشتاي بىردەن كەستى. ال ونىڭ ناتيجەسى ادام تاڭعالاتىنداي زور جەتىستىككە يە بولدى. حالىقتىڭ وسى سايلاۋداعى وراسان زور قۇرمەتى مەن سەنىمىنە يە بولعان نۇرەكەڭنىڭ قايبىر كورەگەندىك ىستەرىن قالاي ايتىپ تاۋىسارسىز! بۇل تاسقا باسىلعان تاريح. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق بۇل تاعىلىمنىڭ وزدەرىنە اۋاداي قاجەتتى تۇستارىن تالاي مارتە پايداعا اسىراتىن بولادى. ءبىر-بىرىنە ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەتىن بولادى.
ءدال بۇگىنگى تاڭدا الەمدە تىنىشتىق جوق. اسىرەسە, اراب مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا بولىپ جاتقان كيكىلجىڭ, باسشىلىق تاراپىنا دەگەن سەنىمسىزدىك, اشۋ-ىزا بارعان سايىن ۋشىعىپ بارادى. وعان باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى ارالاسا باستادى. ەجەلگى ريم, يەرۋساليم, مەككە, مەدينە, كۋفا, لحاستاعى ءومىرى باستارى بىرىكپەي كەلە جاتقان ءدىنباسىلارى نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا استاناعا جينالىپ ءۇش مارتە باس قوستى, ءۇش مارتە دىنارالىق الاۋىزدىقتى اۋىزدىقتاۋ, جازىقسىز قان توگىلمەۋ, قاراپايىم حالىقتىڭ كۇندەلىكتى الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋىنە تولىققاندى جاعداي جاساۋ ءماسەلەلەرى توڭىرەگىندە كەلەلى اڭگىمە ءجۇرگىزدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇزدەرىنە تىكە قاراستى, قول الىستى, دوستىق كوڭىلمەن تاراستى. بارلىعى جينالىپ ءبىر اۋىزدان نازارباەۆقا ءجۇرەكتەن شىققان شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى. بۇل دۇنيە جۇزىندەگى ءدىنباسىلارىنىڭ ديدارلاسۋ ءداستۇرى مۇنان كەيىن دە جالعاسا بەرەدى. مۇنان كەيىن دە استانا ولاردىڭ سۇيىكتى باسقوسۋ ورنىنا اينالىپ قالا بەرەدى. قازاقستان ۇستىمىزدەگى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى.
«ءاردايىم جولدىڭ اۋىرىن تاڭدا, ول جولدا قارسىلىق تاپپايسىڭ», دەيتىن كورىنەدى گەنەرال شارل دە گولل. ويلانۋىڭدى قاجەت ەتەتىن تۇجىرىم. قيىن جولدىڭ اۋىرلىعىن سەزىنسەك, ءبىز سەزىنەيىك. جەلىمىز وڭىنان تۇرعاندا ءبىز ءبىر ورىندا تۇرالىپ قالمادىق, تاڭداعان جولىمىزدىڭ وڭاي بولماسىن دا بۇكىل بولمىسىمىزبەن سەزىنە بىلدىك, ازداپ سۇرىنگەن تۇستارىمىز دا بولعان شىعار, بىراق قۇلاعانىمىز جوق. تەك قانا العا جىلجۋدى باستى مۇرات ەتىپ ۇستاندىق. سەبەبى, ءبىزدى قيىن جولداردان اداستىرمايتىن كوشباسشىمىزدىڭ بارلىعىنا سەندىك, نازارباەۆتىڭ قاجىمايتىن قايرات-جىگەرىنە يەك ارتتىق. مارگارەت تەتچەر: «مەن شارشامايىنشا كەتپەيمىن. ال بريتانياعا كەرەك بولىپ تۇرعان كەزىمدە, مەن ەشقاشان دا شارشامايمىن!» دەگەن ەكەن. تابىلعان ءسوز! ويلى ءسوز. ارتىق-كەمى جوق بىردەن جۇرەككە قونا كەتەتىن ماعىنالى ءسوز! دامۋ جولىندا قارىشتى سەكىرىس جاساعان مەملەكەتتەردىڭ ءتاجىريبەسى جەكە تۇلعانىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى ءرول اتقاراتىندىعىن دالەلدەپ-اق كەلەدى. كونراد ادەناۋەر, لي كۋان يۋ, فرانكلين رۋزۆەلت, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, شارل دە گولل, موحاماد ماحاتحير سەكىلدى زامانىنان وزىپ تۋعان كورەگەن-كەمەڭگەر, ايرىقشا قاجىرلى جانە تاباندى كوشباسشىلار ءوز حالىقتارىن تۇراقتى دامۋعا, ءوسىپ-وركەندەۋگە جانە باقۋاتتى تۇرمىسقا جەتكىزەدى ءھام جەتكىزىپ تە كەلەدى. ءبىز ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ تۋىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسقار شىڭعا شىعارىپ, ميلليونداعان قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنە كەلەشەككە دەگەن نىق سەنىم ۇيالاتىپ, الەم تاريحىنداعى ەڭسەسى بيىك تۇلعاعا اينالعاندىعىن ءاردايىم ماقتانىش سەزىمىمەن ايتا بەرۋىمىز كەرەك. ءيا, ونداي ماقتان ءسوزدى ارينە, نازارباەۆ كەرەك تە ەتپەس, بىراق ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن تۇلعالىق بەينەسىن ايقىنداي تۇسكەن ۇستىنە ايقىنداۋ ءتۇسۋىمىز قاجەت-اق. ودان نازارباەۆ شالقاقتاپ تا كەتپەيدى, الاسارىپ تا قالمايدى.
ءبىز وتكەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) استانا ءسامميتىن وتكىزدىك. جاي كۇندەلىكتى كەزەكتى جيىن رەتىندە ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى كوز تىككەن ايتۋلى سامميت رەتىندە وتكىزدىك. ۇيىم پايدا بولعان 35 جىل ىشىندە العاش رەت تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىنەن قازاقستان عانا ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. استانا ءسامميتى ءتورتكۇل دۇنيەگە قازاق ەلىن پاش ەتتى. 56 ەلدىڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» باسشىلارى كەلدى, كەلىپ قانا قويعان جوق وزدەرىنىڭ جاس استانامىزعا دەگەن, وسى ىرگەلى حالىقارالىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, ءجۇرىپ قانا قويماي سونى ناقتى ءىس جۇزىندە ۇيىمداستىرا بىلگەن ەلباسىمىزعا جۇرەكتەن شىققان شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى. ارينە, سىرتتارىنان سەزدىرمەسە دە ىشتەي قىزعانعاندارى دا كەزىكپەي قالماعان شىعار. ەقىۇ-نىڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. بۇل دەكلاراتسيا تاريح بەتىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى.
ءسويتىپ, بۇل سايلاۋدا نازارباەۆ سايلاۋشىلار داۋىسىنىڭ 95,55 پايىزىنا يە بولدى. اسىرەسە, جاستار ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتتى. 1059 الىس-جاقىن شەتەلدەردەن باقىلاۋشى كەلدى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە 200-دەن استام جۋرناليستەر تىركەلدى. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز سىناۋعا دا شەبەرمىز عوي, ال سول ءار مەملەكەتتەن جينالعان باقىلاۋشىلار سايلاۋ بارىسىنان بالەندەي كەمشىلىك تابا المادى, سايلاۋ شىن ماعىناسىندا الەمدىك دەڭگەي دارەجەسىندە ءوتتى دەپ جاتتى. بۇل جەتىستىككە قۋانباۋعا بولا ما, بۇل جەتىستىك ءۇشىن ءبىر-بىرىمىزدەن ءسۇيىنشى سۇراماۋعا بولا ما؟! قازىر جان-جاعىڭىزعا قاراڭىزشى, الەم ەلدەرىندەگى كوپ جانجالدار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىلمەۋىنەن, الەۋمەتتىك سالالارعا مەملەكەت تاراپىنان تولەنەتىن قارجى كوزدەرىنىڭ شامادان تىس قىسقارتۋ سەبەبىنەن تۋىنداپ جاتىر. بىزدە شۇكىرشىلىك, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى, جاردەماقى, شاكىرتاقى, الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كولەمى قىسقارۋدىڭ ورنىنا جىلما-جىل كوبەيىپ كەلەدى. الەمدىك داعدارىسقا قاراماي 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جاڭا باعدارلاماسىن قابىلدادىق. پرەزيدەنت بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا كەلەشەگىمىزدىڭ قانداي وڭدى باعىتقا بەت تۇزەگەندىگىن تاماشا دالەلدەرمەن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ بەردى. بۇل ايتىلعان جەرىندە ەلەۋسىز قالا بەرەتىن باستامالار ەمەس ەدى. ونىڭ كۇن سايىن, جىل سايىن جەمىس بەرىپ كەلە جاتقاندىعىن ءاربىرىمىز كورىپ وتىرمىز, سەزىپ وتىرمىز. رۋزۆەلت ءبىر كەزدەرى اقش-تى داعدارىستان امان قۇتقارۋ ءۇشىن ارنايى «جاڭا باعىت» اتتى باعدارلاما قابىلداعان ەكەن. سول سەكىلدى ءبىز دە رەۆوليۋتسيالىق جولدى ەمەس, دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن تاڭدادىق. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جاڭارۋ ءدال قازىرگى كەزدەن-اق ناتيجەلى جەمىستەرىن بەرە باستادى. ەندى «قازاقستاندىق مودەرنيزاتسيا» دەگەن جاڭاشا ۇعىم, جاڭاشا كوزقاراس پايدا بولدى. قازاقستاندىق يندۋستريالىق مودەرنيزاتسيا ارقىلى الەمدىك مودەرنيزاتسياعا جول اشىلادى. ساياسي ۇدەمەلى وزگەرىستەرگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل باستاما جوعارعى جاقتىڭ قاۋلى-قارارىمەن شەشىلمەيدى, جوعارى بيلىكتىڭ پارمەنىمەن جۇزەگە اسپايدى. پروتسەسس تەك جوعارعى جاقتان باستالماۋى كەرەك, قاتارىمىزدا جۇرگەن قاراپايىم ادامداردىڭ دا ىنتاسى, ىجداعاتى, بەلسەندىلىگى الدىڭعى قاتارعا شىعۋى ءتيىس. انە, سوندا عانا ءبىز قۇر ايقايمەن, قۇر داڭعازا تىرشىلىكپەن ەمەس, ناقتى ىسىمىزبەن پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالارعا ءۇن قاتقان بولامىز. جانە وسى رۋح كۇشىمىزبەن ۇتامىز. بولاشاقتا دا نىق قادامدار جاسايمىز.
اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا تىلگە تيەك ەتكەن جاس جىگىتتىڭ «بىزدە ءبارى بار, ەندىگى جەردە شەتەلگە قىزىعۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق» دەگەن ويىن ەسكە الايىق. شىندىق سولاي, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس, قازىر قازاقستاندا ادامنىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن تولىقتاي نەگىز جاسالعان. ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى ساپالىق تۇرعىدان وزگەردى. ونى ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت سايلاۋى دالەلدەپ بەردى. بۇرىن جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەندە تىرشىلىكتەگى تۇككە تۇرمايتىن ۇساق-تۇيەكتەر, جەكە باستىڭ شارۋالارى كوپ ايتىلاتىن. بۇگىن ولاي ەمەس, جەكە باستىڭ مۇددەسىن اركىم وزدەرى-اق شەشىپ الادى. ەلدىك ماسەلە, حالىقتىق ماسەلە العا شىقتى. اركىم قوعامداعى ورنىن ايقىنداي ءتۇستى, بوسقا ۋاقىت وتكىزۋدىڭ دە ءوز باسىنا تۇك پايدا اكەلمەيتىندىگىن ءتۇسىندى. وزدەرىنىڭ ومىرگە كەرەكتىگىن بارعان سايىن سەزىنە باستادى. ءار ادام – «كەرەك» ادامعا» اينالدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاراپايىم فيلوسوفياسىن مۇنان ارتىق قايدان ىزدەپ تابارسىز! العا ۇمتىلعان ويىمىز ءىسىمىز ءاردايىم وڭعا باسا بەرگەي!
ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.