باتىسقازاقستاندىقتار بيىلعى جويقىن سۋ تاپشىلىعىنا كۋا عانا بولىپ قويماي, ونىڭ ادام ايتسا نانعىسىز زارداپتارىن باستان كەشۋدە. وسىنداي قۇبىلىس وڭىردە سوڭعى رەت قاشان ورىن الىپ ەدى؟ وسىنداي ساۋالدى ءبىر-بىرىنە قويىپ, انىق-قانىعىنا جەتە الماي جۇرگەندەر دە جەتكىلىكتى. ايماقتا گيدرومەتەورولوگيالىق ورتالىق پەن سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇرگەن مامانداردىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا سوناۋ 1957 جىلدىڭ كوكتەمىندە شاعان مەن دەركول وزەندەرىنەن سەكونتىنە 1280 تەكشە مەتر سۋ اققان ەكەن. بۇل – سۋدىڭ وسىنشاما توننا اۋىرلىق كۇشى بار دەگەن ءسوز. جولىنداعىنىڭ ءبارىن جەرمەن-جەكسەن قىلىپ, جايپاپ وتە الاتىن عالامات ۇلكەن كۇش بۇل. اتالعان وزەندەرگە كەلگەن بيىلعى سۋ مولشەرى دە بۇدان 54 جىل بۇرىنعى كورىنىسپەن قارايلاس دەپ تۇجىرىمدايدى ولار.
وسىندايدا تاسقىن سۋدان الىناتىن اششى ساباق قانداي دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى. وعان تولىققاندى جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت تا كەرەك. ايتسە دە ونىڭ ەڭ باستى ساباقتارى قازىردىڭ وزىندە ايقىندالىپ قالدى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى, توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكو اتاپ كورسەتكەندەي, اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن بەكىتكەن كەزدە, تاسقىن سۋدان قورعايتىن ينجەنەرلىك جۇيەلەردى قوسا جوبالاۋ.
وتكەن اپتادا پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ ورال وڭىرىنە ۇكىمەتتىك جۇمىس توبىن باستاپ كەلدى. قىزمەتتىك ءىسساپار بارىسىندا وسى جۇمىس توبىنىڭ ءمۇشەسى, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.ورمانمەن اقجايىقتاعى احۋال جونىندە وي-پىكىر الماسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى تومەندەگىدەي تۇجىرىم جاسادى.
رەسپۋبليكادا قابىلدانعان سۋ كودەكسى تالاپتارىنا سايكەس وزەن-كولدەر جاعاسىندا بوي كوتەرەتىن تۇرعىن ۇيلەر مەن كوتتەدجدەر, ساياجايلار, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى سۋ جيەگىنەن كەم دەگەندە 100 مەتر قاشىقتىقتا بولۋى كەرەك. قىزمەتتىك-سالالىق باقىلاۋلار بارىسىندا ورال قالاسى توڭىرەگى مەن تاسقىنعا تاپ بولعان اۋماقتاردا سۋ جونىندەگى زاڭدىلىقتار ساقتالا بەرمەيتىنىن بايقادىق. ءجۇز مەتر دەيمىز-اۋ, سۋ جيەگىنەن نەبارى ون-جيىرما مەتر جەردەن ۇيلەر مەن ساياجايلار, كوتتەدجدەر سالىنا بەرگەن. بۇل, ارينە, اتالعان مەكەن-جايلاردى تۇرعىزعان مەنشىك يەلەرىنىڭ كىناسى ەمەس. بۇل ەڭ الدىمەن ونى تۇرعىزۋعا رۇقسات بەرەتىن شەشىمدەر قابىلداعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىنىڭ كىناسى. مۇنداي شەشىمدەر رەسپۋبليكادا قابىلدانعان زاڭدىلىقتارعا سايكەس كەلمەيدى. بولاشاقتا وسىنداي سولاقاي شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويىپ, ونى ءبىر رەتكە كەلتىرگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, بيىلعىداي جاعدايدىڭ قايتالانباۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. كەرىسىنشە, سۋ جاعالاۋلارى مەن جيەكتەرى كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيتىن, حالىق تىنىعىپ سەرۋەندەيتىن مادەني-دەمالىس ورىندارىنا اينالسا, ودان ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى.
رەسپۋبليكاداعى سۋ ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرى شىندىقپەن استاسىپ جاتقانىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. وسى ايتىلعان ماسەلە گازەتىمىزدىڭ بەتىندە وسىدان ەكى جىل بۇرىن كوتەرىلىپ, وندا ورال قالاسىنداعى ازۋى التى قارىس قۇرىلىس كومپانياسى قوجايىنىنىڭ شاعاننىڭ جاعاسىندا تۇرعىزىلعان ءزاۋلىم كوتتەدجىنىڭ ءمارمار باسپالداقتارىن وزەننىڭ ەركە تولقىنى ايمالاپ ءسۇيىپ جاتىر ەكەن دەپ جازعان ەكەنبىز.
تاعى ءبىر مىسال. كەزىندە شاعان وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇرعىزىلىپ, كەيىن «پارك-وتەل» دەگەن اتاۋعا يە بولعان جەكە مەنشىك كەشەن جونىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ورىستەدى. كوپشىلىك قاۋىم ونىڭ سۋ جاعاسىندا تۇرعىزىلعانىن ايىپتاپ جاتتى. اقيقاتىن ايتقاندا ول قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ بارىنە بىردەي قولجەتىمدى, ياعني وبلىس ورتالىعىنداعى دەمالىس پاركى سەكىلدى قاجەتتى مادەني دەمالىس ورنىنا اينالا المادى. كەرىسىنشە, داۋلەتتى ادامدارعا قىزمەت جاسايتىن سۋ جيەگىندەگى الپاۋىتتىڭ كەشەنى ونىڭ قالتاسىن قالىڭداتقاننان باسقا, قالىڭ بۇقاراعا پايداسىن تيگىزبەدى. مۇنداي مىسالدار ءالى دە تابىلادى.
تاعى دا سول ا.ورمان جانە ق.كەنجەعاليەۆ سەكىلدى سۋ سالاسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلاردىڭ ايتقاندارىنا كۇلاق تۇرسەك, بۇدان باسقا دا تابيعات پەن جاراتىلىس زاڭدىلىقتارىنا قارسى جاسالعان ءىس-ارەكەتتەرگە قانىعا تۇسەمىز. ايتالىق, شاعان وزەنىندە 1957 جىلعى ۇلكەن تاسقىنعا ۇسقاس, سوعان جەتەعابىل كورىنىس 1986 جىلى قايتالانعان. ودان بەرى دە جيىرما بەس جىل ءوتتى. ۋاقىتتىڭ سوڭعى شيرەگىندە شاعان موماقان كەيىپ تانىتقان. ءتىپتى ارنالارى تارتىلىپ كەبە باستاعان. سوڭعى جىلدارى ونىڭ سۋى مۇلدەم ازايىپ كەتكەنى جونىندە بۇعان دەيىن ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ, جازىلۋداي-اق جازىلعان-دى. سودان كەيىن نە بولدى دەيسىز عوي؟ ۋاقىت وتە كەلە تاسقىننىڭ الەگى ۇمىتىلىپ, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە وزەننىڭ بۇرىنعى ارناسى بۇزىلىپ, ءارى جويىلىپ ونىڭ ۇستىنە جول سالىنعان.
تابيعاتپەن ويناۋعا بولمايدى. تابيعات مۇنداي وسپادارلىقتى كوتەرمەيدى دەيدى ماماندار مەن تابيعات جاناشىرلارى.
تەمىر قۇسايىن.
ورال.