تۋعان جەرگە تاعزىم
ءور التايدىڭ تورىندەگى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كوكتەم كەلە قاربالاس شارۋالارعا دەن قويىپ, تايلى-تۇياعىمەن اۋلالاردى تازالاۋ, تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ, باسقا دا ىستەرگە نازار اۋدارادى. بۇل وڭىرگە كوكتەم كەش كەلەدى, اۋا رايى جىلى قاباق تانىتىپ, بيىك تاۋ بەتكەيلەرىندەگى قالىڭ قار تومەن قاراي بۇلاق بولىپ, بۇلاقتى قويىپ سارقىراپ وزەن بولىپ اققاندا اساۋ بۇقتىرما بۇلقىنىپ, ارناسىنان اسىپ كەي جىلدارى بىرنەشە اۋىلداردى سۋ باسىپ قالعان شاق بولعان. تەلەگەي تەڭىز بۇقتىرمانىڭ مول سۋىن كورگەندە ەرىكسىز تىتىركەندىك.
كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ ءبىزدى جىلى قارسى الدى.
– جىل سايىن بۇقتىرما تاسىپ, مىنەز تانىتقان كەزدە اۋدان حالقى ابىگەرگە تۇسە باستايدى. سەننوە اۋىلىن ەكى جىل بۇرىن سۋ باسقان كەزدە وبلىس باسشىسى ب.ساپارباەۆ كەلىپ, ناقتى كومەك كورسەتكەن. جاعالاۋدى بەكىتۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەندى, مىنە سونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. سول كەزدەگى اۋدان اكىمى سەرىك زاينۋلدين تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ال بيىل دا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىنان كولىك جولدارىنىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرى ءب ۇلىندى. جولدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سمەتالىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزدىك. اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن نوۆوپولياكوۆكا-ۋليانوۆكا, نوۆوحايرۋزوۆكا-قۇندىزدى, جاڭاۇلگى-جامبىل-بەرەل, اقمارال, شۇباراعاش, كوروبيحا اۋىلدارىنىڭ كىرەبەرىسى قالپىنا كەلتىرىلدى. وبلىستىق «پارىز» قورىنان ءبولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن «سوگورنوە-بارلىق-اقسۋ» بويىنداعى 27-39 شاقىرىم جولعا ورتاشا جوندەۋ ءجۇرگىزىلدى, – دەپ اۋدان اكىمى ءبىراز جايلاردان ماعۇلمات بەرە كەتتى.
بۇدان كەيىن اۋدان اكىمى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن اسا ماڭىزدى جاڭالىقتى حاباردار ەتتى. – جاڭا عانا ءبىز رەسپۋبليكالىق اسا ماڭىزدى «وسكەمەن-زىريان-ۇلكەن نارىن-كاتونقاراعاي-راحمان قاينارى» تاس جولىنىڭ جوباسىن جاسايتىن ماماندارمەن جولىعىپ, پىكىر الماستىق. ولار 110 ميلليون تەڭگەگە جوبانى جاساپ بەرەتىن بولدى. ار جاعىندا ورەلدەن ءارى قاراي اتاقتى شيپاجايعا دەيىن اسفالت توسەلەتىن ماسەلە شەشىمىن تاباتىن شىعار. ەگەر ورەلدەن راحمان قاينارىنا دەيىن تاقتايداي تەگىس جول سالىنسا, حالىقتىڭ العىسىن الار ەدىك. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, شەتەلدەردەن تۋريستەر مۇزتاۋعا, راحمان قاينارىنا اعىلار ەدى. سوسىن ۇلكەن نارىن-سۆينچاتكا كۇرشىمگە 23 شاقىرىم اسفالت توسەۋ باستالدى, – دەپ اۋدان باسشىسى اعىنان جارىلدى.
اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ ۇكىمەت پەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس اۋداندا ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ اياسىندا ايتارلىقتاي ىستەر تىندىرىلۋدا. وتكەن جىلى قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرى ەسەبىنەن نەگىزگى كاپيتالعا جالپى سوماسى 1 ميلليارد 783,9 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. وندىرىستىك ءونىم ءوندىرۋ كولەمى بىلتىر 1799,3 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 8 ميلليارد 794 ميلليون تەڭگە بولىپ, ەسەپتىك مەرزىمدە اۋداندا 12564 توننا ەت, 42257 توننا ءسۇت, 188,9 توننا ءجۇن ءجانە 8635,5 مىڭ دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلگەن. اۋداندا 12 مال بورداقىلاۋ الاڭى بار, ولاردا 167 توننا ەت ءوندىرىلىپ, 13,4 ميليون تەڭگە جاردەماقى يگەرىلدى. مال باسى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى, بەسىنشى ت ۇلىك مارال مەن تەڭبىل بۇعى ءبىر كەزدەرى كۇرت ازايىپ كەتسە, ەندى سانىن كوبەيتۋ امالدارى قاراستىرىلۋدا. 9 مارال شارۋاشىلىعىندا 6280 بۇعى مەن مارال بار. ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ مارال مەن بۇعىعا بىلتىر – 25, بيىل 40 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولدى. «اقسۋ-دەەن» سەرىكتەستىگى ءشوپتەن جاسالعان وتىزدان استام ءدارى-ءدارمەك, پانتى مەن بال وندىرەدى. تابيعاتى تامىلجىعان عاجايىپ وڭىردە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ول جايلى وزدەرىڭىز حاباردار بولاسىزدار, – دەگەن ارمان بەكبوسىنوۆ ءبىزدى جاڭا حايرۋزوۆكا اۋىلىنا قاراي باستادى.
«Cاماي-ترانستىڭ» باستاماسى قۋانتادى
توعىز جىلدىڭ تورابىنا تۇرعان نوۆوحايرۋزوۆكا اۋىلىنا كىرە سالا تازالىقتى بايقادىق. اعاشتار ەندى عانا ءبۇر جارا باستاعان, اۋلالارىن تازالاپ, قۇل-قوقىس شىعارىپ ورتەپ جاتقان تۇرعىنداردا تىنىم جوق.
– اۋىل اكىمى ەرجان بەگىمحانوۆ قازىر ءىسساپاردا ءجۇر. تىندىرىمدى, ىسكەر ازامات. وزىنە دە, جۇرتقا دا مازا بەرمەيدى. كورىپ تۇرسىزدار, مىنا بىرنەشە دۇكەن سىرلاندى, ءىشى دە, سىرتى دا ادەمى. ءوزى ىزدەنگىش, جاڭادان بوي كوتەرگەن مادەنيەت ءۇيىندە قازىر كۇن سايىن كينو كورسەتىلىپ, ءتۇرلى ويىندار, ديسكوتەكالار ءوتىپ جاتادى. ال جاڭا مادەنيەت ءۇيىن سالىپ, ونى وزدەرى قارجىلاندىرىپ, جۇمىسشىلارىنا جالاقى ءتولەپ وتىرعان «ساماي-ترانس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, – دەدى اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ.
اۋىلدىڭ اجارىن اشىپ تۇرعان مادەنيەت ۇيىنە كىردىك. ەكى قاباتتى عيمارات ءىشى جاڭا جيھازعا تولى. بۇل جەردە دۋش, ماسساج بولمەسى, بيليارد, كينو كورسەتەتىن ۇلكەن زال بار ەكەن. بالالارعا ارنالعان كينو – 50, ال ەرەسەكتەرگە 70 تەڭگەدەن كورسەتىلەدى. جاڭا جىل, ناۋرىز مەرەكەسىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن بال وتكىزىلىپتى. شاحمات, دويبى جارىستارى تۇراقتى ءوتىپ تۇرادى, ءان, بي ۇيىرمەلەرىنىڭ جەتەكشىلەرى قادىش رامازانوۆا, پولينا برۋح, ماريا مينور, مەڭگەرۋشى ەلەنا يۋرەۆا اۋىل جاستارىنىڭ بوس ۋاقىتتارىن ءماندى دە ءساندى ءوتۋلەرىنە كوڭىل بولەدى, – دەيدى «ساماي-ترانستىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى مالىك سادۋەۆ. ايتا كەتۋ كەرەك, «ساماي-ترانس» سەرىكتەستىگىنىڭ وكىلەتتىگى الماتىدا. ونىڭ جەتەكشىسى مۇرات زيادا ۇلى جەتەكشىلىك ەتەتىن حولدينگتە ەكى مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. سادۋەۆتەردىڭ ءۇلكەنى باۋىرجان زيادا ۇلىنىڭ وسىندا شارۋا قوجالىعى بار. «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا ەل مەن جەرگە قىزمەت ىستەپ جاتقان ازاماتتارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.
– مادەنيەت ءۇيىنىڭ قۇنى 36 ميلليون تەڭگە. ونىڭ 14 ميلليونىن عانا اۋداندىق بيۋدجەت كوتەرىپ الدى. ال قالعانىن سادۋەۆتەر وتباسى ءبولدى. مادەنيەت ۇيىندەگى قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەيدى, وزدەرى قارجى تاۋىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتىپ جاتىر. اتالمىش اكتسيا بويىنشا كىندىك قانى تامعان جەرىنە ادالدىق تانىتىپ, قارجىلارىن قۇيىپ, يگىلىكتى ءىس اتقارىپ جاتقان باسقا ازاماتتارعا دا العىسىمىز شەكسىز, – دەيدى اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ.
ولار كىمدەر دەگەنگە كەلسەك, ءۇشبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋماسى قايرات احمەتوۆ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن (35 ميلليون تەڭگەگە) اۋىلدىق كلۋبتى سالىپ بەردى. جىلۋ قۇبىرى مەن قازاندىقتى دا ىسكە قوستى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تەمىربەك يساباەۆ كاتونقاراعاي اۋىلىندا «بايان» شيپاجايىن سالدى, قازىر وندا جىل كولەمىندە ءجۇزدەگەن ادام دەمالىپ, دەنساۋلىقتارىن تۇزەيدى, پانتىمەن ەمدەلەدى. وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, سوڭعى بەس-التى جىلدا وبلىستا جەتى مەكتەپتى ساپالى ەتىپ سالىپ بەرگەن «قۇرمەت» وردەندى ەرجان سقاقوۆ دەگەن ازامات كۇرشىمدە تۇرىپ جاتسا دا اۋىلىنا قاراي بەت تۇزەپ, كىندىك قانى تامعان ەڭبەك اۋىلىنا 40 ميلليون تەڭگەگە ۇلكەن سپورت كەشەنىن سالىپ بەرۋدى قولعا الدى.
– الماتى, استانا مەن وسكەمەندە تۇراتىن «قىزىل جۇلدىز» اۋىلىنىڭ ءبىر توپ ىسكەر ازاماتتارى استانا قالاسىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ۇلكەن مەشىت قۇرىلىسىن اياقتاۋدا مەجەلەپ وتىر. ال سولونوۆكا اۋىلىنىڭ تۋماسى ارعىن يساباەۆ دەگەن ازامات مەشىت پەن سپورت كەشەنىن تۇرعىزباق. ۇلىقبەك تۋماشەۆ دەگەن جەرلەسىمىز ۇلكەن نارىندا ءبىر شاقىرىم 200 مەتر جولدى اسفالتتاپ, كوشەگە جارىق ورناتقىزدى. وعان 15 ميلليون تەڭگە قارجىسىن سالدى, – دەيدى بىزبەن بىرگە جۇرگەن اۋداندىق اكىمدىكتىڭ مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى قايىرجان سادۋەۆ.
جاستاردىڭ قونىس تويى
جاڭا حايرۋزوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باس مامانى ءلاززات مامىرحانوۆا اۋىلدا ماي تسەحىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتتى. ورتا مەكتەپ, بالاباقشا جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر اكىمدىك قاراماعىندا ەكى مىڭنان استام ءىرى قارا, ون مىڭداي قوي, جىلقى بار. جاقىندا اۋداندىق, اۋىلدىق اكىمدىك جانە شارۋا قوجالىقتارى توراعالارى ءۇش جاقتى كەلىسىمگە وتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك, مال ونىمدەرىن ارزان باعامەن وتكىزۋ جونىندە ۇشجاقتى شارتقا وتىرعان. اتاپ ايتقاندا, ن. گۋتمان 365 مىڭ تەڭگە, باۋىرجان سادۋەۆ 7 ميلليون 464 مىڭ, ال قاسىمباي مۇحامەتقايىروۆتىڭ قوجالىعى 540 مىڭ تەڭگەگە قايىرىمدىلىق شارالارىن جاساماق. تاماشا ءداستۇر!
ۇلكەن نارىن اۋىلىنا كەلدىك. مۇندا دا كوشەلەر جوندەلىپ, اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلۋدا. اپتا سايىن سەنبىلىك وتكىزىلەدى ەكەن. اۋدان اكىمى ا.بەكبوسىنوۆ اۋدان ورتالىعىندا سالىنعان 16 پاتەرلىك ەكى قاباتتى تۇرعىن ۇيگە باستادى. پاتەرلەر كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا, جاس ماماندارعا ءبولىنىپتى.
ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى ورتالىق مەشىتتى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى مارات تاتاەۆ ءوز قارجىسىنا سالىپ بەرگەن. ماراتتىڭ اكەسى قابدىعالي قاريا تۋعان جەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. بۇدان ءتورت جىل بۇرىن ءدۇنيەدەن وزعان قاريا اتىنداعى مەشىتتەن اۋىل تۇرعىندارى ءۇزىلمەيدى, قايىرىمدىلىق شارالارى ءوتىپ تۇرادى.
بۇدان كەيىن سولونوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنە اتباسىن تىرەدىك. اۋىل اكىمى بەردىبەك ەرەجەپوۆ «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارمەن تانىستىرا كەتتى. «قۇرمەت» وردەندى «جاس قانات» جانە «كىشى نارىن» سەرىكتەستىگىنىڭ يەسى اناتولي ماتاسوۆ ازاماتتىق جاساپ, بۇرىنعى بالاباقشا مەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ عيماراتتارىن تەگىن قايتارىپ بەرىپتى. بالاباقشادا ەلۋگە تارتا ءبۇلدىرشىن ءتاربيەلەنىپ جاتسا, مادەنيەت ءۇيى تۇرعىنداردىڭ ءجيى باس قوساتىن ورنىنا اينالعان. وسى اكتسيا بويىنشا دارحان بىتكىمباەۆ تا ءبىر عيماراتتى اۋىلداستارىنا سىيعا تارتىپتى.
– بىزدە 68 شارۋا قوجالىعى بار. ءۇش سەرىكتەستىك, ءبىر وندىرىستىك كووپەراتيۆ تە ەگىن ەگىپ, مال وسىرەدى. ا. ماتاسوۆ, ق. مىرزاشەۆ, ن. قاراتالوۆ دەگەن قوجالىق يەلەرى جۇزدەگەن ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن شاعىن تسەح, ناۋبايحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ا. ماتاسوۆ ءوز جۇمىسشىلارىنا ناندى 25 تەڭگەدەن بەرەدى. جەمشوپ, كومىردى دە ەكى ەسە ارزان باعامەن ءتۇسىرىپ بەرەدى. مال باسى ءوسىپ كەلەدى, وتكەن جىلى ەگىننەن جاقسى ءونىم الدىق, – دەدى اۋىل اكىمى بەردىبەك ەرەجەپوۆ.
مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بەكنياز سەرىكباەۆ وسىندا ءتۇرلى مادەني شارالاردىڭ ءوتىپ تۇراتىنىن ايتتى. بۇدان كەيىن اۋىلداعى فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك قوسىنعا كىردىك. ونىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرعايني قىرقىمباسوۆا دارىگەر بولىپ 40 جىل بويى جەمىستى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. اكۋشەركا گۇلجان كوكەنوۆا, مەدبيكە ليۋبا تۇردىباەۆا ۇشەۋى 1200 ادامعا دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتەدى.
التايدىڭ اياسىندا كوپ اۋىل بار. ورەل, شىڭعىستاي, باسقا دا اۋىلداردا دا كوپ يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. ءيا, ودان ءارى دە اتقارىلا بەرمەك.
وڭداسىن ەلۋباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.