ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ بيىلعى 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلعاننان بەرى سەناتتىڭ اۋىستىرىلمايتىن دەپۋتاتى, «پاراسات», «ءىى دارەجەلى «بارىس» جانە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مايتالمان بىلگىرى ءنۇسىپجان نۇرمانبەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقانبىز.
– ءنۇسىپجان نۇرمانبەت ۇلى, بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 20 جىل تولعالى وتىر. ءسىز زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ جوعارى پالاتاسىنداعى ەڭ بايىرعى, ەڭ ءتاجىريبەلى سەناتورلاردىڭ ءبىرىسىز. ءسىزدىڭشە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزم ننستيتۋتى تولىعىمەن قالىپتاسىپ بولدى ما؟
– مەن 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس ەنگىزىلگەن قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسىندا العاشقى كۇننەن بەرى كەلە جاتقان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرىمىن. ءسىز بەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ەلىمىز تاعى ءبىر اسۋدان اسىپ, ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرۋ قۇقى بار قازاقستان حالقى تۇگەلگە جۋىق قاتىسقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا 95 پايىزدان ارتىق داۋىس بەرىپ, قايتا سايلاعان ساتتەن كوپ ۋاقىت وتپەي بولىپ وتىر. سوندىقتان, الدىمەن مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىنە توقتالا كەتسەم دەيمىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ونىڭ ىرگەسىنىڭ نىعايۋى ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى عوي.
– قۇلاعىمىز سىزدە...
– ەكى مارتە – 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن جانە 1995 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1996 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن ۇزاق ۋاقىتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تۇتاسىمەن پرەزيدەنتتىڭ قولىنا شوعىرلاندىرىلدى. ن.نازارباەۆ ونى مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ مەن نىعايتۋ ءۇشىن اقىلمەن ءتيىمدى پايدالاندى.
وسى قۇقىعىن پايدالانىپ, ەلباسى زاڭ كۇشى بار 147 زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدادى. وسى اكتىلەردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءبوگەتسىز جۇرگىزۋگە جاعداي جاسادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەر بەرە الاتىن تارتىمدى ەل قاتارىنا قوسىلدى. سىرتتان كىرگەن ينۆەستيتسيانىڭ ارقاسىندا تۇرالاپ قالعان ەكونوميكامىزعا قايتادان جان ءبىتتى. ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قايناعان تىرشىلىكتىڭ قازانى قاينادى. سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا باستادى. ال مۇنداي ەرلىككە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. ويتكەنى, كسرو-نىڭ شەكپەنىنەن شىققان بىزدە سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيتسياعا قارسى كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراس ابدەن شەگىنە جەتىپ, شەتەلدىڭ ءبارىن جاۋ كورىپ, ولاردىڭ كاپيتالى ەنسە بولدى, ولاردىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلى بولامىز دەگەن تۇسىنىك بەكەم قالىپتاسىپ قالعان بولاتىن. سونداي قالىپتى بۇزىپ-جارىپ شىعۋ – تەك بولاشاقتى تۋرا بولجاي الاتىن اسا ءىرى قايراتكەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ناق سونداي تۇلعا بولدى. ال پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن باسقا ەلدەر ءالى دە نارىقتىق رەفورمالارعا بەل شەشىپ كىرىسە الماي, جارتىكەش شارالارمەن شەكتەلىپ, ەكونوميكاسىن دامىتا الماي وتىرعانى بەلگىلى. مىنە, مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ەرلىگىن ايرىقشا باعالايمىن. ول حالىقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كەرەكتى رەفورمالاردى باتىل جۇرگىزە وتىرىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ەگەر سول جىلدارداعى باتىل رەفورمالار بولماسا, قازاقستان بۇگىنگى تابىسىنا ءالى دە قول جەتكىزە الماعان بولار ەدى. حالىق نۇرەكەڭنىڭ وسىنداي جۇمىستارىن جاقسى بىلگەن سوڭ, وعان سەنىم كورسەتە بەرەدى دەپ ويلايمىن.
– ءسىز قاتارىنا ەنگەن جاڭا سايلانعان پارلامەنت تە سول كەزدەردە پرەزيدەنت باستاعان نارىقتىق رەفورمالاردى دامىتۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەتىن جاڭا زاڭدار قابىلداي باستادى عوي...
– ارينە... سول كەزدەردى ەسىمە السام, 1996 جىلى ءبىز ينۆەستيتسيا جانە شەتەل ينۆەستيتسياسى تۋرالى زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزدىك. وسى زاڭعا دەيىن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ءبىر رەتتىك رۇقسات ارقىلى كوپتەگەن تاۋارلار كەدەندىك باج سالىعىن تولەمەي ءوتكىزىلە بەرگەن ەكەن. كاسىپكەرلەر كەدەندىك دەكلاراتسياسىندا قۇرال-جابدىقتار دەپ كورسەتەدى دە, شىن مانىندە وزدەرى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار اكەلىپ, ىشكى رىنوكتا ساتقان. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا وسىنداي كەلەڭسىز ىستەر توقتاتىلىپ, ءبىر رەتتىك رۇقسات بەرۋ مۇلدە بولماي, ءبىر جىلدا عانا بيۋدجەتكە 16 ملرد. تەڭگە باج سالىعى ءتۇستى. ال كەلەسى, 1997 جىلى 9 ملرد. تەڭگە تۇسكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قيىنشىلىعىن باستان كەشىرىپ, قاتتى قينالىستا جۇرگەن جىلدار ەكەنىن بىلەسىزدەر. وسى جىلداردا بيۋدجەتتەن تولەنەتىن ەڭبەكاقى, زەينەتاقى, وتەماقى ءتولەۋ قيىنداپ تۇرعان ەدى. سول كەزدە مىنا زاڭنىڭ پايداسى وراسان زور بولدى. ول بيۋدجەتتىڭ تولىعۋىنا جاعداي جاسادى.
– قيىن كەزدەردى اۋىزعا العاندا تاعى دا قانداي زاڭدار قابىلدانىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قانداي وڭ شارالار جاسالعانىن ەسكە الا الاسىز؟
– ەلىمىزدە نارىقتىق قۇبىلىستارعا جاقسى جاعدايلار تۋعىزىلىپ, قابىلدانعان زاڭدارىمىز ولارعا قۇقىقتىق جاعىنان كەپىلدىك بەرگەن سوڭ بىزگە حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتار دا سەنىم كورسەتە باستادى. سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان (حۆق) 1998 جىلى 300 ملن. دوللار نەسيە العان ەدىك. بۇل دا حالىقتىڭ الدىنداعى قارىزدى جەڭىلدەتۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. سونىمەن بىرگە, ءتيىمدى, جاڭا الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جالپى ايتقاندا, بىزدە 2001 جىلدان باستاپ زەينەتاقى تولەۋ دۇرىس جولعا قويىلدى. وسى جىلداردا ءبىزدىڭ ەكونوميكا, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ىقپالىمەن زەينەتاقى تولەۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دايىندالعان ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا ءبىزدىڭ كوميتەتتەن وتكەن ەدى. اتالعان قوردىڭ پايداسىن كەيىن حالىق كوردى.
سونداي-اق, ءبىز حالىقتىڭ بانكتەرگە سالعان دەپوزيتتىك سالىمدارىنىڭ 2012 جىلعا دەيىن ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن زاڭ قابىلدادىق, بۇل دا حالىقتىڭ سالىمدارىن بانكتەردەن جاپا-تارماعاي الۋىن توقتاتتى.
– ال ەندى باستاپقى سۇراعىمىزعا كەلەيىك. سونىمەن, ەلىمىزدە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى قالىپتاسىپ بولدى ما؟
– پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋ جولى وڭاي بولعان جوق, ونى وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى دا ەكى رەت وزگەردى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى جوعارى بيلىگى ەكى پالاتادان تۇراتىن بولدى. بۇل كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىنە سۇيەنىپ قابىلدانعان شەشىم ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ءومىر تالابى, ەلدى دەموكراتيالاندىرا ءتۇسۋدىڭ قادامدارى سونىڭ ءوزىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتتى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسى ماقساتپەن 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاسالدى. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس سەناتورلاردىڭ سانى 39-دان 47 ادامعا دەيىن ارتتىرىلدى. بۇل جۇمىس اۋقىمىنىڭ كوبەيىپ, زاڭداردى شىعارۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى جاسالدى. سەنات تومەنگى پالاتا ماقۇلداعان زاڭ جوبالارىن تاعى ءبىر قاراپ, ونىڭ اتا زاڭىمىزعا, قولدانىستاعى باسقا زاڭدارعا, ەلىمىزدىڭ ساياسي, قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق ءمۇددەسىنە سايكەستىگىن مۇقيات قارايدى. كەيبىر زاڭنامالار ءجونىندە كەلىسپەۋشىلىك ءبىلدىرىلىپ, ول قايتا قاراۋعا جىبەرىلەدى.
سونىمەن بىرگە, سەناتقا جۇكتەلەتىن ايرىقشا مىندەتتەر دە بار. ماسەلەن, سەنات جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى مەن سۋديالارىن سايلايدى جانە ورنىنان بوساتادى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق بانك توراعاسىن, باس پروكۋروردى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىن تاعايىنداۋىنا كەلىسىم بەرەدى. مەن سەناتتىڭ بايىرعى دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان پارلامەنتى ابدەن قالىپتاسىپ, ءوزىنىڭ قىزمەتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىن. ارينە, زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن كەيبىر وزگەرىستەردىڭ بولىپ تۇرۋى زاڭدى. بىراق, ولار قالىپتاسقان پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن بۇزباي, تەك دامىتا تۇسەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.