سابانشيەۆتى سەرگەلدەڭگە سالدى»
(«ەگەمەن قازاقستان», 2011, 16 ناۋرىز.)
باس جارىلسا, بورىك ىشىندە
مەن, تالاپ حاميت ۇلى توقمۋرزين, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2011 جىلعى 16 ناۋرىزداعى سانىندا جاريالانعان «ءوزىبەكوۆتىڭ وكتەمدىگى» اتتى ماقالانى وقىپ, ءۇنسىز قالماي, ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگەلى وتىرمىن. سەبەبى, مەن جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىندا ونىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىنان باستاپ, ياعني جەر رەسۋرستارى جانە جەر قاتىناستارى بويىنشا مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىنان باستاپ قىزمەت جاساعان بولاتىنمىن. مەن كوكشەتاۋ اۋداندىق جەر قاتىناستارى بويىنشا كوميتەتىندە, زەرەندى اۋداندىق جەر قاتىناستارى بويىنشا كوميتەتتە, اقمولا وبلىستىق جەر رەسۋرستارى بويىنشا كوميتەتتە باستىق بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سوندىقتان دا بۇل سالا مەن ءۇشىن قىمبات تا باعالى. ارينە, مەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ ساياساتىن تولىقتاي قولدايمىن. مۇمكىن شىنىمەن دە سىرت كوزگە توراعانىڭ بۇل ارەكەتى تىم تۇسىنىكسىزدەۋ سياقتى شىعار, بىراق «جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى», نەگىزسىزدەن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ ديرەكتورىن جۇمىستان بوساتپايتىن شىعار. ياعني, بۇل جەردە القا ءماجىلىسى وتكىزىلىپ, «جەر رەسۋرستارى ءجانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى ب.سابانشيەۆتىڭ اتىنا تۇسكەن ارىزى قارالعان, بۇعان دەيىن دە تەكسەرىستەر جۇرگىزىلىپ, ەسكەرتۋلەر بەرىلگەن. بىراق ەسكەرتۋلەردى ب.سابانشيەۆ ەسكەرمەگەن. ماقالانى وقۋ بارىسىندا ب.سابانشيەۆ پەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى اگەنتتىك ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ق.و.رايىمبەكوۆتىڭ بەرگەن سۇحباتىنداعى ايتقان كەيبىر ءماسەلەلەر ءسايكەس كەلمەيتىندىگى وقىرمان قاۋىمعا بىردەن كورىنەدى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا وسىنداي جاعدايلار ورىن الماۋ ءۇشىن, اگەنتتىك تاراپىنان باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. ءبىر ءتارتىپ, رەتتىلىك بولۋ كەرەك قوي. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ باسشىسىن سايلاعالى وتىرمىز, ياعني سايلاۋالدى كەزەڭدە مۇنداي داۋ تۋدىرىپ, جاريالاۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. قازاق ارقاشاندا جاماندىعىن جاسىرىپ, جاقسىلىعىن اسىرعان حالىق, سوندىقتان, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي رەسپۋبليكا كولەمىندە جاريالاپ, داۋ تۋدىرۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. ەل اراسىندا «باس جارىپ, كوز شىعارىپ» جاتقان ەشكىم جوق, سولاي بولا تۇرسا دا «باس جارىلسا, بورىك ىشىندە» دەپ, اۋىل-ءۇيدىڭ اڭگىمەسىن سىرتقا شىعارماي, اعايىنشىلىقپەن ىشتەن تىناتىن جۇرت ەدىك.
ت.توقمۋرزين, زەينەتكەر.
* * *
جەردى قادىرلەۋ – ەلدى قادىرلەۋ
قازاق حالقى ءۇشىن جەر داۋى قاشاندا وزەكتى ماسەلە بولىپ كەلدى جانە بۇگىنگى كۇنى دە ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. نەگىزگى كاسىبىمىز مال شارۋاشىلىعى بولعاندىقتان, اتا-بابادان قالعان ۇلان-عايىر جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى ماقسات تۇتتىق. تاۋەلسىز ەل اتانعان جيىرما جىل ءىشىندە جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋعا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جاساۋ, جەر زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋى مەن تالاپتارىنىڭ ورىندالۋى باعىتىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. وسى جۇمىستار ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جەر ينسپەكتسيالارىنا جۇكتەلگەن دەسەك, ولار ءوز دەڭگەيىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى بويىنشا وڭىرارالىق جەر ينسپەكتسياسىنا 493 ءوتىنىش, ارىز-شاعىمدار كەلىپ ءتۇستى, ونىڭ 249-ى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, 46-سى قۇقىق قورعاۋ ورگانى, 122-ءسى جەكە جانە 76-سى زاڭدى تۇلعالاردان كەلگەن. ازاماتتار قاي ۋاقىتتا شاعىمدانادى؟ ءارينە, جەر زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرى ورىن العاندا, ال باسىم بولىگى ەكى جەر ۋچاسكەسى يەلەرىنىڭ اراسىندا بولعان جەر داۋى نەگىزىندە تۋىندايدى. ال بۇل جەكە, زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ ءالى دە بولسا تومەندىگىن, ءتىپتى كەيدە قىرسىزدىعىن كورسەتەدى. ينسپەكتسيانىڭ ماقسات-مىندەتى دە وسى ولقىلىقتاردى انىقتاپ, قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرمەۋ. كەيبىر مىسالدار ارقىلى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى كورسەتىپ, الدا ونداي جاعدايعا ۇرىنباۋدىڭ قامىن جاساۋدى قاپەرگە بەرگىمىز كەلەدى, ويتكەنى, زاڭ تالاپتارى قاي وڭىرگە دە بىردەي. ماسەلەن, ينسپەكتسيا جەر زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋ بارىسىندا ءىرى كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋشى «جالعىزتوبەمۇناي» جشس-ءنىڭ جەرگە مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىعىن بۇزۋ فاكتىسىن انىقتادى. اتاپ ايتقاندا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيا 2005 جىلى «كمت» جشس-نەن كەن ءوندىرۋ قۇقىن الىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن, ياعني 5 جىلدان استام ۋاقىت سەرىكتەستىك اتىنا كونتراكتىلىك اۋماققا قۇجاتتار راسىمدەمەي, مەملەكەت مەنشىگىندەگى جەردى زاڭسىز پايدالانىپ كەلگەن. ينسپەكتسيا وسى فاكتى بويىنشا شارالار الىپ, «جالعىزتوبەمۇناي» جشس-نە 2 ملن. 826 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, جەر زاڭى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىن جويۋ تۋرالى نۇسقاما بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ينسپەكتسيا تالابى تولىقتاي قاناعاتتاندىرىلىپ, ايىپپۇل بيۋدجەتكە ءوندىرىلىپ, جەرگە ءتيىستى قۇجاتتار راسىمدەلدى.
وسىنداي زاڭعا سالعىرت قاراۋشىلىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان دا كەزدەسىپ قالادى. مىسالعا, جىلىوي اۋداندىق جەر قاتىناستارى بولىمىمەن «جاڭا تاڭ» جشس يەلىگىندەگى جەر ۋچاسكەسىنىڭ ءبىر بولىگى نەگىزسىز «اۆ-GROUر» جشس-نە تابىستالىپ, ول بويىنشا سوڭعىسىمەن جەر ۋچاسكەسىن جالعا بەرۋ تۋرالى زاڭسىز شارت جاسالىپ, ەكى جەر تەلىمىنە نەگىزسىز سايكەستەندىرۋ قۇجاتتارىن بەرىپ, ەكى زاڭدى تۇلعانىڭ ازاماتتىق قاتىناستارىنا نەگىزسىز ارالاسقان. سويتە وتىرا, «جاڭا تاڭ» جشس مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرۋ ارقىلى, ءوز قۇزىرەتىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى اسىرا وتىرىپ, مەملەكەتكە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى شىعاسىنى كەلتىرۋمەن شەكتەسكەن ارەكەتتەرگە جول بەرگەن. تەكسەرۋ ءناتيجەسىمەن جيناقتالعان قۇجاتتار ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا جولدانىپ, جىلىوي اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى باستىعىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ول جۇمىستان شەتتەتىلگەن جانە ءىس سوتقا جولداندى.
مىنە, وسىنداي فاكتىلەر ءبىزدىڭ ءالى دە بولسا شالاعاي شەشىم قابىلداپ, زاڭ شەڭبەرىندە قىزمەت ەتۋدى ۇيرەنە الماي كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. سوعان وراي جەكە, زاڭدى تۇلعالاردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار ماماندارىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا سەرگەك قاراۋىن قۇپتار ەدىك. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وسى باعىتتا ناسيحاتتىق ءپارمەنى زور ەكەنىنە ءشۇبا جوق. سوعان ءسايكەس, ينسپەكتسيا ماماندارى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باسىلىمدارداعى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى ماقالالاردى جىبەرمەي وقىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. جۋىردا ەلىمىزدىڭ بەلدى باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «وزىبەكوۆتىڭ وكتەمدىگى سابانشيەۆتى سەرگەلدەڭگە سالدى» اتتى ماقالا جارىق كوردى, ۇجىم بولىپ وقىپ, ويعا قالدىق. ماقالا ءماتىنى بەيجاي قالدىرا المادى.
جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءو.وزىبەكوۆتى ءبىلىمدى ازامات, بىلىكتى باسشى رەتىندە كوپ جىلداردان بىلەمىز, ءبىر سالادا قىزمەت ەتىپ كەلەمىز. بىراق وكتەمدىككە سالىناتىنداي وپىرەمدىگىن كورمەپپىز. ماقالادا ايتىلعانداي, «مەمجەرعوو» باسشىسى ب.سابانشيەۆكە بىرنەشە, ءتىپتى قاتاڭ ەسكەرتۋ بەرىلگەن. اقىرى جۇمىستان بوساتىلعان. جۇمىستا جىبەرىلگەن كەمشىلىككە بايلانىستى ءتيىستى شارا الىنسا, ونىڭ نەسى ايىپ؟ ال باس ديرەكتوردىڭ قاراماعىنداعى ادامدارعا بوپسالاۋ جاساۋ, ۇلتتىق كادرلاردى تارتۋ جەلەۋىمەن باسقالارعا قىسىم كورسەتۋ ارەكەتى قۇپتارلىق نارسە دەۋگە ەش كەلمەيدى. مەملەكەتىمىز سىبايلاس جەمقورلىقپەن تاباندىلىق تانىتا كۇرەسۋدە, قوعامنىڭ ىلگەرى دامۋىنىڭ ج ۇلىنقۇرتى ساناپ, جانىشتاۋدا. كوپ ۇلتتى مەملەكەت رەتىندە بارشا قازاقستاندىقتارعا بىردەي كونستيتۋتسيالىق قۇقىق بەرىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قاشاندا ايتاتىنى, كوزدەگەنى دە – ۇلتتار دوستىعى, تاتۋلىعى مەن ەل بىرلىگى. وسى تۇرعىدا ۇلتقا, ناسىلگە ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق. اركىم سىنعا شىنشىل بولۋى, بيىك لاۋازىمداعى ازاماتتاردىڭ قوعام, ەل الدىندا ءمىنسىز, وزىنەن تومەنگى ساتىداعى ارىپتەستەرىنە ۇلگى, ونەگە بولعانى كەرەك. ماقالانى وقي وتىرا, ءبىز وسىنداي تۇجىرىمعا كەلدىك.
قورىتا ايتقاندا, جەرگە قاتىستى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋدا كەمشىلىك بولماسا ەكەن. ءار زاڭ بۇزۋشىلىق سوڭى ايىپتىلىق جاعدايعا اكەلىپ سوعادى. زاڭسىز شەشىم شىعارۋ, ءبىر جەردى بىرنەشە تۇلعاعا بەرىپ جىبەرۋ, باسقانىڭ جەرىن رۇقساتسىز يەلەنۋ, جەردى ماقساتسىز پايدالانۋ سياقتى ارەكەتتەردىڭ ءبارى دە انىقتالىپ, زاڭدى ءتارتىپپەن شارا الىناتىنىن ەستەن شىعارماساق ابزال.
اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى بويىنشا جەر ينسپەكتسياسى ۇجىمى.
* * *
تالاپ – تابىس تەتىگى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى ماقالانى وقىپ شىققان سوڭ جاعدايعا ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى.
مۇنداعى داۋدىڭ نەگىزى «مەمجەرعوو» رمك ەنشىلەس كاسىپورىندارى جەتەكشىلەرىن اتتەستاتتاۋدان وتكىزگەننەن كەيىن تەك شىعىس قازاقستان «مەمجەرعوو» ەمك ع.جادرينمەن ءبىر جىلعا, ال باسقا 17 ديرەكتورمەن 3 جىلعا كەلىسىم-شارت جاساۋ بولىپ تابىلادى. شىعىس قازاقستان «مەمجەرعوو» ەمك اتقارعان جۇمىستىڭ كولەمى جالپى كورسەتكىش بويىنشا 2004 جىلدان 2009 جالعا دەيىن 59 پايىزعا ارتسا دا, رەنتابەلدىلىك 8,54 پايىز بولعان. شىن ءمانىندە قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك كاسىپورىن تۋرالى زاڭنىڭ 9-بابىنىڭ 4-تارماعىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2003 جىلعى 10 شىلدەدەگى № 685 قاۋلىسىن بۇزۋعا نەگىز بولماعان.
ومىرزاق وزىبەك ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ ء(ارى قاراي – اگەنتتىك) ءتوراعاسى بولعان ۋاقىتتان باستاپ اگەنتتىكتى قيىن كەزدە – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باستاۋىندا قابىلداپ الدى. ونىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتۋىمەن اگەنتتىكتىڭ 2009-2011 جىلدارداعى دامۋ ستراتەگياسى العاش رەت جاسالدى. توراعا ءو.ءو. وزىبەكوۆ اگەنتتىكتى رەسپۋبليكا جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى دا ءتيىمدى پايدالانۋدى, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ ساپالى گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق ونىمگە سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن جوعارى كاسىبي ورگان رەتىندە كورە ءبىلدى.
سالانىڭ اگەنتتىكتى تۇتاس العاندا جانە ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن «مەمجەرعوو» رمك-ءنىڭ وندىرىستىك ءبولىمشەلەرىنىڭ اعىمداعى جاعدايىن تالداۋدان سوڭ وڭىرارالىق جەر ينسپەكتسيالارى مەملەكەتتىك باسقارمالارىنىڭ, «مەمجەرعوو» مەملەكەتتىك كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتىنە قاتاڭ باقىلاۋ ورناتتى. مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن ءجۇرگىزەتىن «مەمجەرعوو» كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا تالاپ ەداۋىر كۇشەيتىلىپ, ءوڭىرلەردە اگەنتتىكتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى كاسىپورىنداردىڭ بارلىق قىزمەت سالاسى بويىنشا وتكىزگەن تەكسەرۋلەردەن, تيىسىنشە «مەمجەرعوو» رمك-ءنىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارى جەتەكشىلەرى, سونداي-اق ءبىرىنشى باسشىلارى تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر, ولقىلىقتار, قاتەلىكتەر مەن جاڭىلىس باسۋشىلىقتار انىقتالعاننان كەيىن ولاردىڭ ەسەپتەرىن اگەنتتىك كوللەگيالارىندا تىڭداي باستادى. بۇل ورايدا كوللەگيادا قاراۋ ناتيجەلەرى, ادەتتە, ءتارتىپتىك جازا بەرۋمەن اياقتالىپ وتىردى.
وعان قوسا, بولىمشەلەردىڭ بارلىق لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ تاراپىنان سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە جول بەرمەۋ جانە ۋاقتىلى الدىن الۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماسىن ساقتاۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس اتقارىلۋدا. اگەنتتىكتىڭ جابىق ءتۇردە وتكىزىلگەن كوللەگياسىنىڭ سوڭعى شەشىمى – اگەنتتىكتىڭ «مەمجەرعوو» رمك ءبىرىنشى جەتەكشىسىنە قاتىستى شارا قولدانۋ جونىندەگى تاباندى ءىس-ارەكەتىنىڭ ورىندالۋى.
شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارى بويىنشا وڭىرارالىق جەر ينسپەكتسيالارىنىڭ ۇجىمدارى.