قازاقستاندا «ەۆرو-5» كلاسىنداعى مۇناي ونىمدەرى مەن جاعارماي الۋعا جاعداي جاسايتىن مۇناي وڭدەۋدىڭ قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارى تۋرالى ماسەلە قىزۋ تالقىلانۋدا. ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىقتار جۇرۋدە.
تومەندە گدانسك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جەتەكشى تەحنولوگى جانە «شەۆرون نەفتەگاز ينك.» كومپانياسىنىڭ اعا كونسۋلتانتى ۆويتسەح سۆينارسكي سالانىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى.
– ۆويتسەح, 1999-2000 جىلدارى ءسىز پولشاداعى گدانسك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ەكى ساتىداعى قازىرگى زامانعى گيدروكرەكينگ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋمەن اينالىستىڭىز. قازىرگى زامانعى جوعارى كلاستى ساپاداعى مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋدا ول نەعۇرلىم ەكولوگيالىق جانە ءتيىمدى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءدال وسىنداي قوندىرعىلار بۇگىندە رەسەيدە جانە شىعىس ازيا مەن تاياۋ شىعىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بەلسەندى ورناتىلۋدا. ءدال وسى تەحنولوگياعا سونشالىق نازار اۋدارۋدىڭ سەبەبى نەدە, ونىڭ ارتىقشىلىعى قانداي؟
– ءيا, مۇناي ءوڭدەۋدەگى ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ قازىردە ەۋروپادا دا, رەسەيدە دە جانە ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دە يگەرىلۋدە. ونىڭ سەبەبى بىرەۋ – گيدروكرەكينگ وزگە تاسىلدەرگە قاراعاندا ءبىر توننا مۇنايدان سۇرانىسقا يە الدەقايدا كوپ مۇناي ونىمدەرىن وندىرۋگە جاعداي جاسايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول – ديزەل وتىنى مەن وتە جوعارى ساپالى اۆياتسيالىق رەاكتيۆتى وتىن. اتاپ ايتقاندا, قۇرامىندا كۇكىرتى مەيلىنشە تومەن, تسەتان سانى بويىنشا سيپاتتاماسى وتە جوعارى, سول سياقتى مينۋس 40 جانە ودان دا تومەنگە توزەتىندەي قاتۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ ولشەمدەرى سەنىمدى ديزەل وتىنى الىنادى.
گيدروكرەكينگتىڭ ەكىنشى ماڭىزدى ارتىقشىلىعى ول ءوندىرىستە يكەمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ايتالىق, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ءموز-دەرىندەگى گيدروكرەكينگ قوندىرعىلارى قازىر نەگىزىنەن ديزەل جانە رەاكتيۆتى وتىن وندىرۋگە ارنالعان, ال اقش-تا نەگىزىنەن بەنزين ءوندىرىلەدى. وسىلايشا, ءسىزدىڭ قوندىرعىنى قازىرگى ساتتە رىنوكتا نەعۇرلىم سۇرانىسقا يە ونىمدەردى الۋعا بەيىمدەۋىڭىزگە بولادى. ايتالىق, بۇگىن سىزگە بەنزين كوبىرەك كەرەك, ال بىرنەشە جىلدان سوڭ ديزەل وتىنى كوبىرەك قاجەت بولادى. وسىنداي كەزدە گيدروكرەكينگ ونى قامتاماسىز ەتەدى. وزگە تەحنولوگيالاردا مۇنداي اۋىسپالىلىق جوق.
وسى ورايدا گيدروكرەكينگ ءتاسىلىنىڭ ءۇشىنشى ارتىقشىلىعىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. ول سينتەتيكالىق دەپ اتالاتىن نەعۇرلىم جوعارى كلاستى مايلار – ءىى جانە ءىىى توپتاعى مايلاۋ ماتەريالدارىن ءوندىرۋ ءۇشىن بازالىق جاعارمايلار ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا گيدروكرەكينگ قوندىرعىلارى اۋاعا زياندى قالدىقتاردى شىعارمايدى دەسە دە بولادى. ال كاتاليزدىك كرەكينگتە احۋال ناشارلاۋ: بۇل ۇدەرىستە كاتاليزاتوردا شيكىزات قۇرامىنداعى كوكس پەن كۇكىرتتىڭ ەداۋىر كولەمى تۇنىپ قالادى. رەگەنەراتسيا كەزىندە ول جانادى دا, ءتۇتىن اۋاعا تارايدى. ولارعا ارنايى ءسۇزگىلەر ورناتۋ قىمباتقا ءتۇسەتىن ۇدەرىس بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, قانداي قۋاتتى ەلەكتر سۇزگىلەر ورناتقان كۇننىڭ وزىندە دە كاتاليزدىك كرەكينگتە كاتاليزاتوردان شىققان قالدىقتار دا اتموسفەراعا تارايدى. سوندىقتان بۇگىندە قورشاعان ورتانى لاستاۋ ءماسەلەسىنە جاۋاپتى كوزقاراس تانىتاتىن ەلدەردىڭ ءبارى ءموز-گە قاجەتتى كاتاليزدىك كرەكينگ ءۇشىن شيكىزاتتى قوسىمشا گيدروكرەكينگتىك تازارتۋ جولىمەن دايىندايدى.
– ياعني, ەكى ءتاسىلدى بىرىكتىرۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولعانى عوي؟
– ەكولوگيا بەلگىلى ءبىر قۇرباندىقتاردى قاجەت ەتەتىندىكتەن بەلگىلى دارەجەدە سولاي بولىپ شىعادى. تەحنولوگيالىق تۇرعىدا ونىڭ ءوزى قوسىمشا جۇمىستار بولىپ تابىلادى. كاتاليزدىك كرەكينگ قوندىرعىسى بار جانە ول جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەرلەردە وعان قوسىمشا گيدروكرەكينگ قوندىرعىسى ورناتىلادى. سوڭعىسى شيكىزاتتى تازارتۋ ءۇشىن دە, سول سياقتى ديزەل وتىنى مەن اۆياتسيالىق كەروسيندى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوندىرۋ ءۇشىن دە پايدالانىلادى. ءتىپتى, وسىنداي وندىرىستىك سحەمانىڭ وزىندە كاتاليزدىك كرەكينگ ۇدەرىسى ارقىلى الىنعان بەنزين ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس قوسىمشا تازارتۋدى قاجەت ەتەدى.
– شيكىزاتتىڭ باستاپقى ساپاسى تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. قازاقستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ءدال وسى پروبلەما كوكەيكەستىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كسرو كەزىنەن بەرى رەسپۋبليكاداعى ءاربىر ءموز مۇنايدىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە ورايلاستىرىلىپ جاسالعان. ماسەلەن, پاۆلودار زاۋىتى باتىس ءسىبىر مۇنايىنا لايىقتالىپ جوبالانعان. قازىرگى وعاشتىق سول, قازاقستان مۇناي-گاز شيكىزاتىن ءىرى ەكسپورتتاۋشى بولا وتىرىپ, اتالعان كاسىپورىندا وڭدەۋ ءۇشىن رەسەيلىك مۇنايدى يمپورتتاۋعا ءماجبۇر. شىمكەنت پەن اتىراۋداعى زاۋىتتار دا ءدال وسىنداي مۇناي پارامەترلەرى تۇراقتى ەمەس جاعدايىمەن ۇشىراسۋدا, ونىڭ ءوزى قاجەتتى ءمولشەردە ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرمەيدى. گيدروكرەكينگ سالاداعى وسى پروبلەمانى شەشە الا ما؟
– ءسوز جوق. اتالعان ءتاسىلدىڭ ەڭ نەگىزگى تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىعىنىڭ ءبىرى دە سول, گيدروكرەكينگ وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ تۇرلەرى بويىنشا دا, سول سياقتى شيكىزاتتىڭ ساپاسى بويىنشا دا وتە يكەمدى پروتسەسس. ءىس جۇزىندە الەمدە وندىرىلەتىن مۇناي تۇرلەرىنىڭ ءبارىن دە گيدروكرەكينگ كومەگىمەن «ەۆرو-5» كلاسىنداعى مۇناي ونىمدەرى ەتىپ قايتا ءوڭدەۋگە بولادى. ونىڭ سىرتىندا بۇل ءتاسىل ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن شيكىزاتتى – مۇنايدى دا, سول سياقتى باستاپقى وڭدەۋ ۇدەرىسىندە الىناتىن بيتۋم جانە مازۋت سياقتى مۇنايدىڭ ءتۇرلى قالدىقتارىن دا پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىبىرلىك نەمەسە وزگە دە مۇناي يمپورتىنا تاۋەلدى بولۋى شىنىمەن دە كوزگە قيسىنسىز كورىنەدى. بۇل – ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى.
مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قازاقستان مۇناي ءوندىرۋشى ەل رەتىندە تەك ءوز شيكىزاتىنا عانا باعدار ۇستانۋى ءتيىس. ارينە, بۇل جەردە ماسەلە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ العا قانداي مىندەتتەر قويىپ وتىرعانىندا. قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە دە بولادى, سونداي-اق سالانى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان كەيىنگى جاعدايدا قالدىرۋعا دا بولادى. سول سياقتى مۇناي ءونىمدەرىنىڭ ءتيىستى ساپاسىن, شيكىزات تاڭداۋداعى يكەمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە المايتىن ەسكىرگەن تەحنولوگيالاردى دا پايدالانۋعا بولادى. ماسەلە – قورشاعان ورتاعا, اۆتوموبيل پاركىنىڭ ساپاسىنا, موتورلاردىڭ رەسۋرسىنا دەگەن كوزقاراستا. ەگەر ءسىز, ايتالىق, تومەن ساپالى, قۇرامىندا كۇكىرتى كوپ ديزەل وتىنىن پايدالانار بولساڭىز, قوزعالتقىشتىڭ توزۋى جەدەلدەپ, ول ۇزاق قىزمەت ەتە المايتىن بولادى.
– ءسىز جۇمىس ىستەيتىن «شەۆرون» كورپوراتسياسى دا, كەزىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعانداي, ءموز-دەردى مودەرنيزاتسيالاۋ ساتىسىنان ءوتتى. مودەرنيزاتسيا دەگەنىمىز – ول اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار. بىراق شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋشى ءارقاشان ۇنەمدەۋگە قۇمار تۇرادى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, ساپالى وتىن الۋ ءۇشىن قازاقستاندا زاۋىتتاردى گيدروكرەكينگ سياقتى جاڭا تەحنولوگيالارمەن جاراقتاندىرا وتىرىپ, تۇبىرىنەن قايتا قۇرۋ قاجەت پە؟ الدە, كەيبىر سالا ماماندارى ايتاتىنداي, ۇنەمدەپ, جارىم-جارتىلاي شارامەن-اق قۇتىلۋعا بولا ما؟
– تەحنيكالىق جاقتارىنا تەرەڭدەمەي-اق, بۇل جاعدايدا نەگىزگى ءجايتتەردىڭ جاقسى ءمالىم ەكەنىن اتاپ وتپەكپىن. ەسكى تەحنيكالىق بازادا قازىرگى زامانعى مۇناي ءونىمدەرى مەن مايلاردى جاساۋ ءتاسىلى جوق. سونىمەن بىرگە ءسىز ەندىرەتىن جاڭا قوندىرعى مەن تەحنولوگيانىڭ تالاي ونداعان جىلدار بويىنا قىزمەت ەتەتىنىن دە ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل ورايداعى ۇنەم اقىلعا سىيىمدى ەمەس.
ەگەر اقش بىرنەشە ونجىلدىقتار بويى قولدانىپ كەلە جاتقان جانە بۇگىندە ەۋروپانىڭ, ازيا مەن تمد-ءنىڭ ەلدەرى ەنگىزىپ جاتقان ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ تەحنولوگياسى تۋرالى ايتار بولساق, امەريكالىق «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ وسىدان 60 جىلداي ۋاقىت بۇرىن وسى ۇدەرىستى ويلاپ تابۋشى بولعانىن ەسكە ءتۇسىرۋ قاجەت. بۇل كورپوراتسيانىڭ تاجىريبەسى وتە قۇندى. «شەۆرون» جاعارمايلار ءوندىرىسىندەگى ەسكى ءتاسىلدەن تولىق باس تارتقان العاشقى كومپانيا. كوپ جىلدار بويى ەسكى قوندىرعىلاردا جۇمىس ىستەگەندەر ءۇشىن مۇنداي شەشىمگە بارۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق ول رىنوكتىڭ بولاشاق سۇرانىستارى نەگىزىندە قابىلداندى. قازىرگى بۋىننىڭ تەحنيكاسى تەك جوعارى ساپالى جاعارماي ماتەريالدارىنا ەسەپتەلگەن. «شەۆروندا» ول ەسكەرىلەدى, سوندىقتان وندا ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق مۇددەلەر باسشىلىققا الىنادى. قازىر قازاقستان دا سوعان ۇقساس تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر. ءموز-دەردى مودەرنيزاتسيالاۋ بارىسىندا وزىق شەشىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, سىزدەر «ەۆرو-5» ستاندارتىنداعى جوعارى كلاستى مۇناي ءونىمدەرىن, ءىى-ءىىى توپتاعى بازالىق مايلاردى جەتكىزىپ بەرۋشى بولاسىزدار. ول قازاقستاندىق زاۋىتتارعا ىشكى رىنوكتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە سۇرانىس بارلىق جەردە دە ءوسىپ كەلە جاتقان اتالعان ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا جاعداي تۋعىزادى.
– ستراتەگيالىق تۇرعىدا قازاقستان دا سول باعىتتا العا باسۋدا. بۇگىندە ەل ونەركاسىبىندە ۇدەمەلى مودەرنيزاتسيا جۇرۋدە, ءوندىرىسشىلەردى قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم الۋعا باعدارلايتىن ارنايى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىندايدا ءى توپتاعى تومەن كلاستى مايلار مەن ءىى-ءىىى توپتاعى مايلاردى ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىلۋ قىزعىلىقتى.
– بالكىم, ءسىز تاڭقالاتىن بولارسىز, دەگەنمەن, جوعارى كلاستى مايلار ءوندىرىسى ايتارلىقتاي ارزان. ونى وندىرىسشىلەر الدەقاشان تەكسەرىپ, دالەلدەگەن. ءى توپتاعى مايلاردى ءوندىرۋدە فۋرفۋرول, پارافينسىزدەندىرۋ جانە جەڭىل گيدروتازارتۋ سياقتى ەرىتكىش تاسىلدەر قولدانىلادى. ەگەر وسى ۇدەرىستەر قۇنىن قازىرگى زامانعى گيدروگەنيزاتسيالاۋ تاسىلىمەن سالىستىرار بولساق, سوڭعى جاعدايدا ينۆەستيتسيالىق شىعىندار 20-25 پايىزعا ءتومەن. ونىڭ سىرتىندا قازىرگى زامانعى تاسىلدەردى پايدالانعاندا ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىندار دا شامامەن 30-35 پايىزعا تومەن. بۇل ورايدا توننا مۇنايدان گيدروكرەكينگ ارقىلى سوڭعى ءونىم الۋ دا الدەنەشە ەسە جوعارى. جاعارمايعا كەلسەك, ەسكى ەرىتكىش تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ءسىز مايعا قوسا ەشتەڭەگە دە جارامايتىن ەكستراكت الاسىز. سول سياقتى وزگە دە قوسالقى ونىمدەر الۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, ولاردى وڭدەۋگە بولادى, بىراق قالاي وڭدەۋ كەرەكتىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. گيدروكرەكينگتە مۇنداي پروبلەمالار مۇلدە جوق. توننا مۇنايدان ءسىز جوعارى ساپالى ونىمدەر – ديزەل وتىنىن, اۆياكەروسين, بەنزين جانە ءىى-ءىىى توپتاعى مايلار الاسىز.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەكونوميكالىق ماعىنادا گيدروكرەكينگ قوندىرعىسىنىڭ ەكى, ون, ءتىپتى جيىرما جىلعا دا ەسەپتەلىپ سالىنبايتىنىن باسشىلىققا الۋ قاجەت. الەمدە كەيبىر بۇل سياقتى قوندىرعىلار 50 جانە ودان دا كوپ ۋاقىتتار پايدالانىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇگىندە بولاشاققا كوز تىگىپ, مۇناي ونىمدەرى رىنوگىنىڭ 20-30 جىلدان كەيىن قالاي بولاتىنىن باسشىلىققا الا ءبىلۋ كەرەك.
– قاي وڭىرلەر مەن ەلدەردە ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ تەحنولوگياسى نەعۇرلىم كەڭ تاراعان؟
– «شەۆرون» سولتۇستىك امەريكا رىنوگىنان ازيا مەن ەۋروپاعا قاراي قوزعالعان 1990 جىلدان باستاپ اتالعان تەحنولوگيا الەمدە جەدەل تارالا باستادى. بۇگىندە ازيا مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭا گيدروكرەكينگ قوندىرعىلارىمەن جاراقتاندىرۋدا. تەك رەسەيدە عانا قازىرگى كەزدە وسى تەحنولوگيا بويىنشا بەس گيدروكرەكينگ قوندىرعىسى سالىنۋدا. رىنوكتا جوعارى كلاستى جاعارمايلارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسكەندىكتەن, مۇنداي قوندىرعىلارعا دەگەن جاڭا تاپسىرىستار دا كوبەيۋدە.
– ءسوز جوق, موتورلاردى قىستا پايدالانۋ پروبلەماسى بولماسا, قازاقستاندا دا كوپشىلىك ديزەل وتىنىنا كوشەر ەدى.
– بۇل جەردە ماسەلە وتە قاراپايىم – ول قاتۋ تەمپەراتۋراسى. ءسىزدىڭ وڭىردە بۇگىندە وندىرىلەتىن ءونىم شىنىمەن دە اۋا تەمپەراتۋراسى 18-20 گرادۋستان تومەن بولعان جاعدايدا ەلەۋلى پروبلەمالار تۋىنداتادى. ءبىراق گيدروكرەكينگ جاعدايىندا قىسقى سۇزگى بلوكاداسىنىڭ تەمپەراتۋراسىن قاجەتىڭە قاراي وپ-وڭاي رەتتەپ وتىرۋعا بولادى. ديزەل گيدروكرەكينگىنە ارنالعان قوندىرعى قىستا ءبىر نۇسقاعا, جازدا ەكىنشى نۇسقاعا بەيىمدەلىپ, رەتتەلەدى. ءبۇگىندە گيدروكرەكينگ جۇيەسىنىڭ ديزەل وتىنىنىڭ قاتۋ تەمپەراتۋراسىن 40 گرادۋس قىلۋ قيىن ماسەلە ەمەس. ول ءوندىرىستىڭ ەسكى تەحنولوگيالارىن قولداناتىن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ اۆتوموبيلشىلەرى ءۇشىن قيىن ءتۇيىن بولىپ وتى؟. ال ەگەر مينۋس 45 گرادۋس سياقتى ەكسترەمالدى تەمپەراتۋراعا كەلسەك, وندا ديزەل وتىنىنىڭ كريستالدانۋ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتۋ ءۇشىن ارنايى قۇرالداردى پايدالانۋعا بولادى.
– تەحنولوگيالار شىنىمەن دە العا وزىپ كەتكەن, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا تۋرا كەلەتىن سياقتى...
– قازىرگى زامانعى مۇناي ءوڭدەۋ تەحنولوگيالارىندا جىل سايىن دەرلىك كوپتەگەن جاڭالىقتار پايدا بولۋدا. بۇكىل الەم بويىنشا ونداعان قىزعىلىقتى نوۋ-حاۋلار ومىرگە ەنگىزىلۋدە. ولار ەشقانداي قۇپيا ەمەس, سالالىق كونفەرەنتسيالاردا ولار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالۋدا. وسى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ءماسكەۋدە جاعارمايلار بويىنشا حالىقارالىق سەمينار وتەدى. بىراق وسى سەمينارعا قازاقستاننان تىركەلگەن ءبىر ماماندى ءبىز ازىرگە كورگەن جوقپىز. ءسىرا, قىزىعۋشىلىق جوق سياقتى. نەگە ولاي؟ ەلدە ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ ءىسى ءجۇرىپ جاتقان جوق پا. ال مۇناي وڭدەۋ – ول ستراتەگيالىق سالا.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.