ارال اپاتى. ارال قاسىرەتى. بۇل جايىندا ايتىلعان اڭگىمە كوپ. بۇل اڭگىمە وتكەن عاسىر ورتاسىنان اۋعاندا باستالىپ, بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سول اڭگىمەگە قاراعاندا, كەيدە بۇل اپاتتىڭ ەمى جوقتاي, سول قاسىرەتكە كەزىككەن جۇرت وڭالا المايتىنداي كورىنەتىن. سول ايماقتا حالىق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بولاشاققا جارقىن كوڭىلمەن قارايدى. ەشكىمنىڭ دە باسقا جاققا كوشىپ كەتكىسى جوق. مۇنى سول قاسىرەتپەن, قيىندىقپەن كۇرەستىڭ ارقاسى, قامقورلىق پەن قايىرىمدىلىقتىڭ ارقاسى دەرسىڭ. وسى رەتتە سول كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى ۇيىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساعيت يباتۋللينمەن اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك.
– ساعيت راحماتۋللا ۇلى, ءسىز اتقارۋشى كوميتەتىن باسقارىپ وتىرعان قور سول اپاتتىڭ, قاسىرەتتىڭ زاردابىن جويۋعا بايلانىستى قۇرىلعانى بەلگىلى. ءسىرا, اڭگىمەنى سول اپاتتىڭ قالاي پايدا بولعانىنان باستاعان قيسىندى سياقتى.
– بۇل اپات ادامنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالدى. 1960 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن ارال تەڭىزىنىڭ باسسەينىندە جاڭا جەرلەردى كەڭىنەن يگەرۋ ءجۇردى دە, سۋارىلاتىن جەر كولەمى جانە سۋدى پايدالانۋ ەكى ەسە ارتتى. سونىڭ سالدارىنان تەڭىزگە قۇيىلاتىن سۋ 1961 جىلعى 55 مىڭ تەكشە كيلومەتردەن 8-10 تەكشە كيلومەترگە ازايدى. ءسويتىپ, 90 جىلداردىڭ باسىندا ارال تەڭىزى ءوزىنىڭ كولەمىنىڭ 85 پايىزىن, اۋماعىنىڭ 65 پايىزىن جوعالتتى. ءدال قازىر ارال تەڭىزىنىڭ ايدىنى 13 شارشى كيلومەتر, بۇرىنعىنىڭ 17 پايىزى, ال سۋ كولەمى 90 مىڭ تەكشە كيلومەتر, بۇرىنعىنىڭ 9 پايىزى عانا.
تەڭىزدىڭ كولشىككە اينالۋى, سۋدىڭ تاپشىلىعى الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق سيپاتتاعى پروبلەمالار تۋدىردى. كليماتتىڭ ءوزگەرۋىنە, وزەندەردەگى سۋلاردىڭ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە, ارال تەڭىزدەگى بالىق كاسىبىنىڭ جويىلۋىنا, 4 ميلليون گەكتارداي جەردىڭ قۇنارسىزدانۋىنا بايلانىستى ميلليونداعان دوللار ەكونوميكالىق زيان كەلۋمەن قاتار, ءامۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرىنىڭ ساعاسىنداعى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 5 ميلليونداي حالىقتىڭ ءومىر دەڭگەيى مەن دەنساۋلىعىنا قاتتى اسەر ەتتى. مۇنداي ەكولوگيالىق داعدارىستان, ەڭ الدىمەن بالالار مەن انالار جاپا شەكتى.
– ەندى سول اپاتتىڭ قاسىرەتىن ازايتۋدى ماقسات ەتكەن قوردىڭ قالاي قۇرىلعانىنا كەلەيىكشى.
– سۋ – ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە. بۇل جەردە ۇلكەن كەلىسىم كەرەك. كەلىسپەيتىندەرگە قاتىستى «باسىنداعى سۋ ىشەدى, اياقتاعى ۋ ىشەدى» دەگەن ماتەل شىققان. بۇرىن ءوزى ارال تەڭىزى باسسەينى دەپ اتالاتىن ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنەن سۋ ىشەتىن ەلدەر اراسىنداعى سۋعا بايلانىستى ماسەلەنى بەلگىلى دارەجەدە ماسكەۋ رەتتەپ وتىرسا, ەندى وزدەرى رەتتەۋگە ءتيىس. وسى جەردە مەن مىنا ءبىر جايدى اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇل ەلدەر ءوزدەرىنىڭ ەگەمەندى دامۋىنىڭ العاشقى قيىن كۇندەرىنەن-اق سۋدىڭ مەملەكەتارالىق كوزدەرىن پايدالانۋ مەن قورعاۋ, باسقارۋ ىسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, كورەگەندىك تانىتتى. قازىر بىرەۋلەر ءومىر بارىسىندا كەزدەسە بەرەتىن ازىن-اۋلاق كەمشىلىكتى, كەلىسپەۋشىلىكتى بادىرايتىپ كورسەتۋگە قۇمار. شىن ءمانىندە قازاقستان, قىرعىزستان, ءتاجىكستان, تۇركىمەنستان ءجانە ءوزبەكستان, بىرەۋلەرى وسىناۋ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا قولايلى جاعدايدا تۇرعانىنا قاراماي, كەلىسىمگە قول قويعاندارىن جاقسى نيەتتىڭ كورىنىسى بولدى دەپ باعالاعانىمىز ءجون. جانە بۇل ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا دا جالعاسىن تاپتى. بۇعان كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى, ونىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى دەپ حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلۋىن ايتار ەدىم.
مۇنىڭ الدىندا 1992 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ءجونىندەگى مەملەكەتارالىق ورگان – مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋشى سۋ شارۋاشىلىق كوميسسياسىن قۇرعان بولاتىن. كەلەسى جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىندە تاشكەنتتە باسقوسقان بەس ەلدىڭ باسشىلارى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن (حاقق) قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. بۇل مەملەكەتارالىق ۇيىمنىڭ ماقساتى ارال اپاتىنىڭ زاردابىنا ۇشىراعان ايماقتاردى ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان ەكولوگيالىق جانە عىلىمي-ءتاجىريبەلىك جوبالار مەن باعدارلامالاردى ازىرلەپ, ونى قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدى.
سودان بەرى بۇل ۇيىم, مىنە, 18 جىل بويى, ەلدەردىڭ قيىندىققا قارسى بىرلەسىپ كەزدەسۋىنىڭ, وتكىر ماسەلەلەردى ىنتىماقتاسا شەشۋدىڭ جاقسى نىشانى بولىپ كەلەدى. مۇنى بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر. ونىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن تالاي سۋ شارۋاشىلىعىنا, گيدروەنەرگەتيكاعا قاتىستى, ەكولوگيالىق سيپاتتاعى ءماسەلەلەر شەشىلىپ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورنىقتى.
– سوزىڭىزگە قاراعاندا, بۇل قور مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا ءبىر نىسانىنداي كورىنەدى. سوندىقتان دا, ونىڭ قۇرىلىمىنا ازىراق توقتالا كەتسەڭىز.
– مەملەكەتارالىق دەگەندە, شىن مانىندە دە ول ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناس. ونى ەل باسشىلارى جۇرگىزەدى. قوردىڭ ەڭ جوعارعى ورگانى – ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ پروبلەمالارى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى. ودان ءبىر ساتى تومەن – قور باسقارماسى. وعان قورعا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى كىرەدى جانە نەگىزگى ساياسي شەشىمدەردى ازىرلەيدى, ونى ەل باسشىلارىنىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنادى. قوردىڭ ۇيلەستىرۋشى ورگانى – اتقارۋشى كوميتەت, وعان ءار ەلدەن ەكى وكىلدەن كىرەدى. ءتۇرلى شەشىمدەردى ازىرلەۋ, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ وسى بۋىن ارقىلى جۇزەگە اسادى.
قوردىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن باسقا دا ءبىرشاما بۋىندار بار. ولار ارال اپاتىنىڭ زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى جوبالار مەن باعدارلامالاردى عىلىمي نەگىزدە ازىرلەپ, ونى ءجۇزەگە اسىرۋدى جوعارى دەڭگەيدە ءجۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىلدىرىلادى.
– ارال اپاتى, ارال قاسىرەتى دەگەندە, تەڭىزدىڭ تارتىلعانىن, سوعان بايلانىستى ەكولوگيالىق قيىن جاعدايدىڭ قالىپتاسقانىن ايتامىز. سونى وڭالتۋعا بايلانىستى قور نە جۇمىس اتقاردى دەگەندە, نە ايتار ەدىك.
– ارينە, ارالدى بۇرىنعى قالپىنا قايتا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. وعان كەلىپ قوسىلاتىن سۋدىڭ كوبەيمەيتىنى دە بەلگىلى. سوعان قاراماي تەڭىز ورنىنان ۇشاتىن تۇزدى شاڭدى ازايتۋ جولىندا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن ايتپاعاندا, كىشى ارالعا بايلانىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «سىرداريا ارناسىن جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن رەتتەۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى فازاسى ويداعىداي جۇزەگە استى. وعان 86 ميلليون دوللار قارجى جۇمسالدى. جوبانىڭ ەكىنشى فازاسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ارال تەڭىزى ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى باعدارلامانىڭ 8 كومپونەنتىن ورىنداۋعا 191 ميلليون دوللار قارجى بولىنگەن.
ايتپەسە, كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى. ول قىزىلوردا وڭىرىندە كوكتەمدە سۋ تاسۋ قاۋپىنەن قۇتقارۋى ءوز الدىنا, جازدا ەگىندىككە مول سۋ جەتكىزۋمەن قاتار, كىشى ارالدىڭ ايدىنىن كەڭەيتەدى.
قوردىڭ العاش قۇرىلىپ, وعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى باسشىلىق ەتكەن كەزەڭنەن قالىپتاسقان ءداستۇر بار – ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ەسكە الىنا وتىرىپ, «ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءجونىندەگى تاياۋداعى 3-5 جىلعا ارنالعان ناقتى ىستەردىڭ باعدارلاماسى», قىسقاشا اتبب جاسالىپ, ونى ءجۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنادى. «اتبب-ءى» دەپ اتالعان باعدارلامانى قورعا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى 1994 جىلدىڭ باسىندا بەكىتتى.
ونى ازىرلەۋگە قورعا مۇشە ەلدەردىڭ ماماندارى مەن عالىمدارىمەن قاتار, بۇۇ ۇيىمدارى, بۇۇدب, يۋنەپ, دۇنيەجۇزىلىك بانك, GEF, ەقدب, ادب, تاسيس, KfV نەمىس بانكى, كۋۆەيتتىك ەرا قورى, يۋسايد جانە باسقالارى قاتىستى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى رەتىندە مىنا باعىتتار بەلگىلەندى: ارال تەڭىزى; ارال ايماعى بۇزىلعان ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ; باسسەيننىڭ سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ ءادىستەرىن جەتىلدىرۋ جانە باعدارلاما شارالارىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدە باسقارۋ قۇرىلىمىن جاساۋ.
سول اتبب-ءى باعدارلاماسىنىڭ جۇمىسى ەكى كەزەڭگە ءبولىندى: 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن دايىندىق كەزەڭ جانە 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن جۇزەگە اسىرىلاتىن كەزەڭى. باعدارلاماعا جوبالار نەگىزىندە سەگىز كومپونەنتتە ەنگىزىلدى. ونىڭ ارقايسىسى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, جۇزەگە اسىرۋ جولدارى بەلگىلەنگەن. ايتالىق, «تازا سۋ, سانيتاريا, دەنساۋلىق» جوبالار كومپونەنتىنە اپاتتى ءوڭىرگە جاقىن ەلدەر وزبەكستان, تۇركىمەنستان جانە قازاقستان ەنگىزىلگەن.
ال 2003-2010 جىلداردى قامتيتىن «ارال تەڭىزىندەگى ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ناقتى ىستەر باعدارلاماسى», ياعني اتبب-2 الدىمەن حاقق-نىڭ باسقارماسىندا بەكىتىلىپ, قورعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ 2002 جىلدىڭ 6 قازانىندا دۋشانبەدەگى كەزدەسۋىندە ماقۇلداندى.
– ارينە, جوسپاردىڭ دۇرىس جاسالعانى جاقسى. بىراق ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدە, ەڭ الدىمەن اتقارىلعان ىستەر قانداي دەگەن سۇراق تۇرادى.
– جوسپار دۇرىس نەگىزدەلسە, ونىڭ ورىندالۋى كەپىلدى بولادى. ورىندالعان ىسكە كەلسەك, اتبب-2-ءنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە قالاي ورىندالعانىنا توقتالايىق.
قىزىلوردا وبلىسىندا 2002 جىلى ەكى اۋداندىق اۋرۋحانا جانە قىزىلوردانىڭ وزىندە 76,6 ملن. دوللارعا كوپسالالى اۋرۋحانالىق كەشەن سالىنىپ, بۇل بۇرىنعىلارعا قوسىلعاندا, حالىقتىڭ قاجەتىن وتەۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سول جىلى ايتارلىقتاي پروبلەماعا اينالعان قىزىلوردا قالاسى تۇسىندا سىرداريا وزەنىندە باعاسى 1744,7 ميلليون تەڭگەگە تۇسكەن كوپىر پايدالانۋعا بەرىلدى.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اۋقىمىندا سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى بۇرىنعى 350 ورنىنا 700 م3/س سۋ وتكىزۋ دەڭگەيىنە جەتكىزىلدى, ياعني ەكى ەسە ارتتى. كىشى ارال 42 مەترلىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ونىڭ سۋ كولەمى 15,6 تەكشە كيلومەتردەن 27,1 تەكشە كيلومەترگە جەتتى. ال سۋ ايدىنى 2414 شارشى كيلومەتردەن 3288 شارشى كيلومەترگە ارتىپ, 870 شارشى كيلومەتر قۇرعاعان تەڭىز تابانىن سۋ باستى. سۋ كوبەيگەن سوڭ بالىقتاردىڭ ءتۇرى كوبەيدى, بەكىرە بالىعىن وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ال بالىق اۋلاۋ 0,4 مىڭ توننادان 2 مىڭ تونناعا ءوستى.
ارال اپاتىنان كوبىرەك زارداپ شەككەن ارال جانە قازالى اۋداندارى عوي. وسى اۋدانداردا اتبب-2 باعدارلاماسىنداعى 54 جوبا ءجۇزەگە اسىرىلىپتى. ونىڭ اراسىندا تازا سۋ, كولدەردى سۋعا تولتىرۋ, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق سالاسى نىساندارىن سالۋ, قۇرعاعان تەڭىز تابانىنا اعاش ەگۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتى تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ سياقتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى جوبالار بار.
– ءجون ەكەن. حاقق اياسىندا ەكى ۇلكەن جوبا جاسالىپ, ول نەگىزىنەن جۇزەگە اسىپتى جانە اسىپ تا جاتقان كورىنەدى. ەندى الداعى جۇمىسقا نازار اۋدارساق.
– الداعى جۇمىس دەگەندە, ول ەڭ الدىمەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ناقتىراق ايتساق, 2009 جىلعى 2 ساۋىردە وتكەن الماتى سامميتىندە حاقق قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرىلدى. الداعى ۋاقىتتا دا ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى داعدارىس سالدارىن جويۋ جولىنداعى ىنتىماقتاستىق ارەكەتتەردى ءۇيلەستىرۋدە ونىڭ جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. ءمالىمدەمەدەگى «تاراپتار مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋشى سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسيامەن, مەملەكەتارالىق حاقق-نى تۇراقتى دامىتۋ ءجونىندەگى كوميسسيامەن ءبىرلەسە وتىرىپ, ۇلتتىق ساراپشىلار مەن دونورلاردى قاتىستىرا وتىرىپ, اتقارۋشى كوميتەتكە حاقق-نىڭ مەملەكەت-قۇرىلتايشىلارىنىڭ قاراۋىنا جانە بەكىتۋىنە ۇسىنۋ ءۇشىن 2011-2015 جىلدار مەرزىمىنە ارنالعان ارال تەڭىز باسسەينىندەگى ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ ءجونىندەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن (اتبب-3) جاساۋ تاپسىرىلسىن» دەگەن تالاپ ءبىزگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى.
– قوردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىسى ماسەلەسىنە كەڭىرەك توقتالساڭىز ەكەن.
– ارال اپاتى ايماقتىق سيپاتتاعى داعدارىس ەمەس, ول الەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ وتىرعان داعدارىس. بۇل اپاتتىڭ سالدارى باسقا ايماقتارعا دا ءتيىپ وتىر. سوندىقتان دا, ونىڭ زارداپتارىن جويۋعا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا ارالاسۋىن زاڭدىلىق ساناۋىمىز كەرەك. بۇگىنگە دەيىن قوردىڭ اتقارۋشى كوميتەتى ولارمەن ءوز ءمۇمكىندىگىنشە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلدى.
وسى جەردە اتاپ وتەتىن ءبىر جايت بار. قوردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندى قارىم-قاتىناس جاساۋى ەسكەرىلىپ, 2008 جىلى حاقق-عا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسى بەرىلدى. بۇل بۇۇ-نىڭ ءتۇرلى ينستيتۋتتارىمەن ىنتىماقتاسۋدى دامىتا تۇسۋگە جاعداي جاسايدى.
جالپى, حاقق قىزمەتى دە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس سيپاتىندا. ءبىر ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قور ءوز قىزمەتىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسۋگە, جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى دە. بۇل رەتتە قوردىڭ اتقارۋشى كوميتەتى بۇۇ-نىڭ ءتۇرلى قۇرىلىمدارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ تۇرادى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى يان كۋبيش ەكى رەت حاقق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كەڭسەسىندە بولىپ, ورتاق شارالارعا قاتىستى.
قوردىڭ جۇمىسىنا ءبىرشاما جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار جوعارى باعا بەرىپ وتىر. وتكەن جىلى ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە حاقق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءسويلەگەننەن كەيىن ەۋرووداق وكىلى ارالدى قۇتقارۋ قورى اتقارىپ جاتقان جۇمىستى ايرىقشا باعالاپ ءسوز سويلەدى. ونى كوپتەگەن ەلدەردىڭ وكىلدەرى قولدادى.
اسىرەسە, قوردىڭ اتقارۋشى كوميتەتى دونورلىق قىزمەت كورسەتەتىن حالىقارالىق باستى قارجىلىق مەكەمەلەرمەن – دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن, ەۋرازيالىق دامۋ بانكىمەن, گەرمان ىنتىماقتاسۋ ءجونىندەگى تەحنيكالىق قوعامىمەن, اقش حالىقارالىق كومەك اگەنتتىگىمەن, شۆەيتساريا تەحنيكالىق ىنتىماق جونىندەگى اگەنتتىگىمەن, فرانتسۋز عالامدىق ەكولوگيالىق قورىمەن تىعىز بايلانىستا. بۇل اتبب-3 باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ يگى ناتيجەسىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
– اتقارىلىپ جاتقان ايتارلىقتاي جۇمىستار بار ەكەن. دەگەنمەن, وسىناۋ اۋقىمدى جۇمىستىڭ اراسىندا كوڭىلگە كىربىڭ ءۇيىرەر كەمشىلىكتەر دە بار شىعار. وسى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءومىر عوي, جۇمىس بولعان سوڭ, كەمشىلىكتەر دە بولىپ جاتار. ونى جوق دەمەيمىز دە. ءاڭگىمە ەلدەردىڭ اراسىنداعى ورتاق ءىس جايىندا بولعان سوڭ, بارلىعىمىز دا ءبىر نيەتپەن جاقسىلىققا جۇمىلىپ جۇمىس ىستەپ جاتقاندا, كوڭىلگە الدىمەن جاقسى ىستەر ورالادى. ارال اپاتى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ورتاق اۋىرتپالىق. سونى جويۋدى ورتاق مىندەت ساناپ, ورتالىق ازياداعى تۋىسقان بەس ەل ورتاق قور قۇردى. سونىڭ ءبىرى ماعان تۇسكەن اۋىرتپالىق ازداۋ, مەن بۇعان كىرمەيمىن دەپ, ودان باس تارتقان بولسا, باسقا ەلدەردىڭ ءمۇددەسىن ەسكەرمەگەن بولسا, حاقق بۇگىن اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن تولىق جۇزەگە اسىرا الماس ەدى.
قول بايلايتىن تالاي كەمشىلىك تابىلادى. كوبىنە قارجى جەتپەي جاتادى. «جومارتتىڭ قولىن جوقتىق بايلايدى» دەگەن دە بار.
– ارال ايماعىنىڭ بولاشاعىن كوز الدىڭىزعا قالاي ەلەستەتەسىز؟
– بىلتىر ارال, قازالى اۋداندارىندا وقۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنىڭ, بالالار سۋرەتىنىڭ حالىقارالىق «ارال: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ» دەگەن كورمەسى ءوتتى. بالالار سەزىمى پاك قوي, ويىنداعىسىن بەينەلەيدى. كەشە دەگەندە, سۋالعان جەردى بەينەلەسە, ەرتەڭ دەگەندە, كوركەيگەن ايماقتى كورەدى. سول بالالاردىڭ پاك سەزىمىنە سەنەمىن.
مەن ارال ءوڭىرىنىڭ ەرتەڭىنە جارقىن كوڭىلمەن قارايمىن. سولاي بولسىن دەپ ەلدەردىڭ باسشىلارىنان باستاپ, قاراپايىم ادامدار دا ويلارىن ون ساققا ءبولىپ, ءتۇن ۇيقىلارىن تورتكە ءبولىپ ءجۇر. ونىڭ جەمىسى بولاتىنى زاڭدىلىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ماماديار جاقىپ.