مىنە, تالاي-تالاي «تار جول, تايعاق كەشۋلەردى» باسىنان كەشىرگەن كەڭپەيىل حالقىمىز, جايساڭ دا جومارت جۇرتىمىز ءوزىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان اسىل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باستى. تاۋەلسىزدىك! وسى ءبىر جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ استارىنا قانشاما قىمبات تا قاسيەتتى ۇعىم سىيىپ تۇر دەسەڭىزشى! ونىڭ استارىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دانا حالقىمىزدىڭ اسىل ارمانى, مۇراتتى مۇددەسى, ازاتتىق اڭساعان اتا-بابالاردىڭ كۇرەس جولى جاتىر. «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى بيىلعى جولداۋدا مەرەيتويىمىزدىڭ ۇرانى – «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ ايرىقشا ءدال اتاپ كورسەتىلگەن.
ءيا, ەلىمىز ەركىندىك الىپ, ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەن وسى جيىرما جىل ىشىندە قازاق جۇرتى وتكەن تاريح تولقىندارىندا ەشقاشان قول جەتكىزىپ كورمەگەن اسقارلى اسۋلار مەن بيىك مەجەلەرگە شىقتى. تورتكۇل دۇنيە قازاق دەگەن حالىقتى تانىپ, جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز وركەنيەت شوعىرىنداعى شوقتىقتى ەلدەردىڭ قاتارىنان لايىقتى ورنىن الدى. باسقاسىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, وتكەن جىلى ءتورت مۇحيتتىڭ ارالىعىنداعى ايتۋلى 56 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-عا تورەلىك ايتىپ, تاريح شەجىرەسىنەن ايشىقتى ورنىن الاتىن استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداتتى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان جولىنىڭ – بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ سەكىلدى ارقاۋلىق قۇندىلىقتارى قالىپتاستىرىلدى».
وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكامىز عارىشتى قارقىنمەن دامىپ, حالقىمىزدىڭ دەموكراتيالىق وركەندەۋىنىڭ العىشارتتارى دا جاسالدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتارعا ۇلكەن وكىلەتتىلىك بەرىلدى. مىنە, وسىنداي ءۇردىستەردە اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتى دا ءوزىنىڭ كەلبەتىن قالىپتاستىرىپ, ءوڭىرلىك دامۋ باسپالداقتارىندا حالىقتىڭ ءۇنى مەن مۇددەسىن ايقىنداۋدا ەلەۋلى قولتاڭباسىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى.
اقمولا وبلىسىنىڭ حالىق قالاۋلىلارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىندا جەتكەن جەتىستىكتەردى باياندى ەتۋ جولىندا ءوز سايلاۋشىلارىمەن تۇراقتى بايلانىسىن نىعايتا وتىرىپ, بيلىك باسپالداقتارىندا ولاردىڭ ءۇنى كومەسكىلەنبەۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى جەر-جەرلەردى ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن 327 كەزدەسۋلەر جانە جينالىستار وتكىزدى. سايلاۋشىلاردىڭ 664 ءوتىنىشى قارالىپ, 600-دەن استام تۇرعىن دەپۋتاتتاردىڭ قابىلداۋلارىندا بولدى. تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ءتيىستى شەشىم قابىلداۋى ءۇشىن 197 ءوتىنىش-شاعىمدار جولداندى.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءداستۇرلى كەزدەسۋلەرى مەن ءجۇزدەسۋلەرىندە سايلاۋشىلار تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, ەلدى مەكەندەردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, جەر تەلىمدەرىنە بايلانىستى ءوتىنىشتەر, زەينەتاقىمەن قامتۋ, جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, كولىك جولدارىن ءجوندەۋ, قوعامدىق كولىكتىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ ءماسەلەلەرىن كوتەرەدى. سونىمەن قاتار, ءماسليحاتتىڭ تۇرعىندارمەن جۇرگىزەتىن جۇمىسى بارىسىندا ەلدى مەكەندەردى كورىكتەندىرۋ جانە كوگالداندىرۋ, لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەر ءجانە از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى دە ءجيى ءسوز بولادى.
وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا وزەكتى ورىن الادى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىندا تۇعىرعا شىعارىپ وتىرعان حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, ەرتەڭگى جارقىن بولاشاققا باستايتىن سارا باعىت ەكەندىگى بەلگىلى.
وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وبلىسىمىزدىڭ ەلدى مەكەندەرىنە اۋىز سۋ تارتۋ ماسەلەسى تۇراقتى كوتەرىلىپ كەلەدى. ەل ەكونوميكاسى الەۋەتىنىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسىندەي 2011 جىلى وبلىس ورتالىعىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قايتا جاراقتاندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2,6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. وتكەنگە قانشا ەمەكسۋ جاساساق تا بۇدان بۇرىن كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ سۋ تاراتۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا مۇنداي قارجى ءبولىنىپ كورگەن جوق. وسىنىڭ ءبارى ءبۇگىندە 20 جىلدىق مەجەسىنە قادام باسقان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى داۋسىز.
ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ اماناتى بويىنشا ستەپنوگور قالاسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار زاۆودسكوي, اقسۋ, شاڭتوبە جانە نوۆوكرانشتانت كەنتتەرىنىڭ سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ۇنەمى ماسەلە كوتەرىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى بيىلعى جىلى وسى ەلدى مەكەندەردىڭ سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋ ماقساتىندا كەشەندى باعدارلاما قابىلداندى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى ۆ.پودمانكوۆا جانە ي.جانعورازوۆتاردىڭ جىگەرلى ءىس-شارالارىنىڭ ءناتيجەسىندە ستەپنوگور قالاسىنداعى №6 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ عيماراتىنا جانە ارشالى اۋدانى سارىوبا ورتا مەكتەبىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. استراحان اۋدانىنان سايلانعان حالىق قالاۋلىسى د.ساعاداتوۆانىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا زەلەننىي اۋىلىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە 12,2 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, استراحانكا اۋىلىندا ارداگەرلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن الەۋمەتتىك ءدۇكەن اشىلدى.
تاۋەلسىزدىك پەن دەموكراتيا ءبىر-بىرىنە تىكەلەي بايلانىستى ۇعىم بولماسا دا ءبىرىنسىز ءبىرى ءوركەندەمەيتىن قاناتتاس قۇبىلىس ەكەندىگى داۋسىز. وسى ورايدا دەموكراتيانى دامىتۋعا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جاقسارتۋدىڭ, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ولشەۋسىز ىقپالى بولاتىندىعى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىق. بۇگىندە وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ءىس ءجۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر سونىڭ ايقىن دالەلى بولسا كەرەك. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ءۇنى بيلىك ورگاندارىنا اسەر ەتىپ, ىقپالدى شارالاردىڭ ءىس ءجۇزىنە اسىرىلۋى دا سول تاۋەلسىزدىك بەرگەن وكىلەتتىكتىڭ ارقاسى. ءماسەلەن, اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان جىلدار ىشىندە كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ادام تانىماستاي وزگەرۋى سول ەل قول جەتكىزگەن ەركىندىكتىڭ ناتيجەسى. كوكشەتاۋ قالاسىن كورىكتەندىرۋ مەن اباتتاندىرۋعا تورتكۇل دۇنيەنى تىزەرلەتكەن كەشەگى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىنىڭ ءوزىندە «جول كارتاسى» اياسىندا 1,3 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى. قالانى كورىكتەندىرۋ مەن اباتتاندىرۋ ءۇشىن ەكى جىل ىشىندە ەشقاشان مۇنداي قارجى بولىنگەن ەمەس. كوكشەتاۋ كوشەلەرىن ءجوندەۋ ءجانە كوگالداندىرۋ ءۇشىن 2011 جىلى تاعى دا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 900 ميلليون تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر.
وڭىردەن سايلانعان دەپۋتاتتار س.ەلۋباەۆا, گ.مارچەنكوۆالاردىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى وبلىستىق كىتاپحانانى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كومپيۋتەرلىك قوندىعىلارمەن جابدىقتاۋ تۇرعىسىندا كەشەندى جۇمىس اتقارىلدى. سول سياقتى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ىقپالى مەن قالالىق ساياباقتى قايتا جابدىقتاۋ, قالالىق كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن قورلاندىرۋ تۇرعىسىندا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. قازاقتىڭ كوركەم دە كورىكتى ءوڭىرلەرىنىڭ ءبىرى – شەجىرەلى كوكشەتاۋدى كوركەيتۋ قاي كەزەڭدە بولسا دا قازاق ازاماتتارى ءۇشىن مۇراتتى ماقسات بولعاندىعى انىق.
ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنان سايلانعان حالىق قالاۋلىسى ك.اديەتوۆانىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن سوڭعى جىلدارى وسى اۋداننىڭ نەۆسكوە, ماماي جانە اندىقوجا باتىر اۋىلدارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىم تاپتى. سول سياقتى وسى اۋدان اۋماعىنداعى ستەپنياك – ماكين باعىتىنداعى وبلىستىق دارەجەدەگى جول كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋىنىڭ ءناتيجەسىندە وبلىسىمىز وتكەن جىلى بولعان قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ قاسىرەتىنە جاناشىرلىق كومەك كورسەتتى. دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن 524 مىڭ تەڭگە اۋدارسا, ءماسليحات دەپۋتاتتارى باسقاراتىن وبلىستاعى كاسىپورىندار قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا كومەك رەتىندە 4,5 ميلليون تەڭگە قارجى اۋداردى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق شەجىرەلى شەرۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسى ەلەۋلى دامۋ بيىگىنە شىققانى بەلگىلى. بۇل ۇردىستەن اقمولا وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى دا سىرت قالعان جوق. سوڭعى 10 جىلدا ءوڭىردەگى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 6,8 ەسەگە ءوسىپ, 562 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 640 دوللاردان 5200 دوللارعا نەمەسە 8 ەسەگە ارتتى. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ونەركاسىپ ءونىمدەرىنىڭ كولەمى 175 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 46 ميلليارد تەڭگە ءوسىمدى قامتاماسىز ەتتى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى جالپى قۇنى 74 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 14 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. اقمولا وبلىسىنىڭ التىن ءوندىرۋ كاسىپورىندارىندا قازاقستاندا تەڭدەسى جوق تەحنولوگيا قولدانىلا باستادى. بىلتىر «التىنتاۋ – كوكشەتاۋ» التىن ايىرۋ فابريكاسىندا 4 توننا التىن ءوندىرىلسە, بيىل 15 توننالىق دەڭگەيگە قول جەتكىزەتىن جوبالىق قۋات ىسكە قوسىلماق. ال بۇل ءوز كەزەگىندە اقمولا وبلىسىنىڭ التىن وندىرۋدە رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋىنا, قازاقستاننىڭ الەمدەگى التىن ءوندىرەتىن جەتەكشى 15 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا اقمولالىقتار استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ ماقساتىندا 1 جىل ىشىندە جالپى قۇنى 7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 جوبانى جۇزەگە اسىردى. وبلىسىمىز وتكەن جىلى 96,5 مىڭ توننا ەت, 453 مىڭ توننا ءسۇت, 443 ميلليون دانا جۇمىرتقا ءوندىرىپ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ارينە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى باياندى ەتە وتىرىپ, دەموكراتيانى دامىتۋدا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جاقسارتۋدىڭ كوپ ماڭىزى بار. بۇل رەتتە وبلىستىق ءماسليحاتتارعا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك ءجۇگى زور. سەبەبى, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنە قاجەتتى جايلاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىلەدى. سوندىقتان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ جۇمىسىن وسكەلەڭ تالاپ ءدارەجەسىنە كوتەرىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وكىلەتتى ورگانداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ وسى 20 جىل ىشىندە ءجۇرىپ ءوتكەن جولىمىزدىڭ اسقارلى بەلەسى بولماق. بۇل ماقساتتا جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس اۋقىمى ايتارلىقتاي. وعان اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى دا ايشىقتى دالەل بولسا كەرەك. بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى ەل ءومىرىندە ەلەۋلى دە ەرەن وقيعا رەتىندە اتالىپ وتىلەدى. ءبىز ءۇشىن بۇل – تەك مەرەيتويلىق وقيعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جەتىستىگىمىزدى دە, كەمشىلىگىمىزدى دە سارالاپ, بولاشاققا تۇعىرلى باعدار جاسايتىن شەشۋشى كەزەڭ. ەندەشە, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, بارلىق قازاقستاندىقتار بولىپ جارقىن بولاشاق جولىندا جاسامپاز ەڭبەككە جۇمىلايىق.
ومىرسەرىك مۇساباەۆ, اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
كوكشەتاۋ.