«بالاپان» – بالالارعا بازارلىق
بۇل كۇندە بۇلدىرشىندەردى بالاباقشالارمەن قامتۋ ماسەلەسى قاراعاندى وڭىرىندە دە وزەكتى بولىپ وتىر.دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى كەزدە وبلىستا 2 مەن 6 جاس ارالىعىندا 54 مىڭ جەتكىنشەك ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ ورىندارىنا تارتىلۋى 82 پايىزدى قۇرايتىندىعى بىلاي الىپ قاراعاندا ءتومەن كورسەتكىش بولماعانىمەن ءبارىنە بىردەي وسىنداي مۇمكىندىك جاساۋ تۇپكى مىندەت سانالادى. وسى ماقساتتاعى شارالاردىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتۋى, وعان قوسىمشا سەرپىن بەرىلۋى الداعى از ۋاقىتتا بارلىق جاس اتا-انالار باستى تىلەگىنە جەتەتىندىگىنە ءۇمىت ۇلكەيتەدى. جاقىندا وبلىستىق اكىمدىكتە تاعى ءبىر تالدانىپ, تالقىلانعان «بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «بالاپان» باعدارلاماسى» كوزدەلگەن باعىتقا بايلانىستى جاڭا ىستەر كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەتىندىگىن كورسەتەدى.
كەزىندە وڭتايلاندىرۋ دەلىنگەن جەلەۋمەن ورىندى-ورىنسىز جابىلىپ قالعان بالاباقشالار قاتارى بۇگىندە قايتا تولىعىپ, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا بۇرىنعى اۋىر جاعداي تۇزەلىپ قالدى دەۋگە بولادى. اتالعان ۋاقىتتا 5939 بالدىرعاننىڭ سونىڭ شاپاعاتىنا بولەنۋى بىلايشا ايتۋىمىزعا تولىق دالەل. وزدەرىنە قۇشاعى اشىق 177 بالاباقشا مەن 289 شاعىن ورتالىقتىڭ كوبى ىشكى جانە سىرتقى كەلبەتىمەن اسەم.
تىلگە تيەك باعدارلاما بويىنشا اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەر كىم-كىمدى دە قۋانتار ەدى. ماسەلەن, ءبىرىنشى كەزەكتە بوس تۇرعان نەمەسە باسقا ماقساتقا پايدالانىپ ءجۇرگەن بالاباقشا عيماراتتارىن كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتارىپ, ءجوندەۋدەن وتكىزۋ كوزدەلسە, سونىمەن بىرگە جاڭادان سالىناتىنى دا از ەمەس. مۇنداي شارا ءىرى قالالاردان باستاپ الىس ەلدى مەكەندەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, بيىل ءتورت بالاباقشا قۇرىلىسى جەر اياعى كەڭىسىمەن باستالعالى تۇر. بۇعان قوسا قالپىنا كەلتىرىلۋگە ءتيىستى 6-ۋى كۇزدە ەسىك اشپاق. سونداي-اق, مەكتەپتەر جانىنان قۇرىلاتىن شاعىن ورتالىقتار 1342 ءبۇلدىرشىن كۇلكىسىنە بولەنەدى. ءسوز ورايىندا جۇرتشىلىق قۇلاعىن تۇردىرگەن جاعىمدى جانالىقتىڭ ءبىرى, جەكەمەنشىك تۇرىندە ءتورت بالاباقشا پايدا بولماق. ال ولار البەتتە, اتا-انالار كوڭىلىنەن شىعۋعا تالپىنىپ باعۋعا ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى بۇدان بىلاي قاراي بالالى شاڭىراقتاردى قايسىسىن قالايتىندىعىنا تارتاتىندىعى تالاسسىز.
سونىمەن بۇلار مەرەكەلى جىل ۇلەسىنە تيەتىن شارۋا بولسا, ودان كەيىنگى كەزەڭگە بەلگىلەنگەن مىندەتتەر جانە اۋقىمدى. تاعى ءبىر بالاباقشانى قاتارعا قوسۋ, بۇرىنعى نىسانداردى كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتارۋ ارقىلى 2 مىڭعا جۋىق ورەندى ورنالاستىرۋ ويداعى ءىس. وبلىستا جىلدان-جىلعا تابيعي ءوسىم جوعارىلاپ كەلەدى. ونى دا ەسكەرمەسكە بولمايدى. سوندىقتان كەلەسى كەزەكتە 800 ورىندىق 3 بالاباقشا قۇرىلىسى قولعا الىنادى.
ايتا كەتكەن ءجون, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى قاتارىن ارتتىرۋ مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا دا قوسا جۇرگىزىلەدى. سول بويىنشا قاراعاندىدا 11, تەمىرتاۋدا 4 بالاباقشا قۇرىلىسىن سالۋ جوباعا ەنگەن. بۇل عيماراتتار تاربيە بەرۋ جانە وقىتۋدىڭ وزىق ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارىمەن جاساقتالىپ, بارلىق تالاپتارعا ساي سالىنادى. ارقايسىسىندا سۋعا ءجۇزۋگە ارنالعان جەكە باسسەينى بولۋى قاراستىرىلعان. «قاراعاندى وبلىستىق مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ايماقتىق ورتالىعى» اق باسقارماسىنىڭ باستىعى ۆيسساريون كيم بايان ەتكەندەي, بۇعان 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىنگەن. «ەسكىسىن قالپىنا كەلتىرگەننەن گورى جاڭاسىن سالعان اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى ءارى پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارادى. جۇمىستى تياناقتى اتقارىپ شىعۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان. بۇلدىرشىندەرگە قۋانىش سىيلاعاننان ارتىق نە تارتۋ بار. سول سەبەپتەن دە قۇرىلىسشىلارىمىز قۇلشىنىسى ەرەكشە», دەيدى ول. بۇگىندە بالاباقشالارعا قابىلدانۋعا كەزەك كۇتكەن 9515 بالدىرعاندى 2013 جىلعا دەيىن 100 پايىز وسى ورىندارعا ورنالاستىرۋدى ورىنداۋ كۇن ءتارتىبىندەگى مىندەت.
ءيا, ەندى بالاباقشا ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋعا دا كۇش جەتەدى. ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ شۋاعىنا جاس ۇرپاقتى ايالاتا ءتۇسۋ « بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ مەرەيلى ماقساتى.
جەتىمدەر جاسىتىلمايدى
وسكەلەڭ جەتكىنشەككە دەگەن ۇدايى قامقورلىقتىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى كورىنىسى اتا-انالارىنىڭ كۇتىمىنسىز قالعاندار مەن جەتىم جاسوسپىرىمدەردى تۇرعىن ءۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان شارا بولىپ تابىلادى. كامەلەتتىك جاسقا دەيىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ, ودان سوڭ باسپاناسىز بولۋ جاعدايىنا ۇشىرايتىن جانداردىڭ ونسىز دا اۋىر تاعدىرى قيىنداي تۇسەتىندىگى بەلگىلى. ارقا تۇتارى, سۇيەنەرى جوق جۇرەكتەرى قاياۋلى جاستاردىڭ بار ءۇمىتى مەملەكەتتىك قولداۋعا قايتا تىرەلەدى دەسەك, ال ونىڭ قۇلاشىن جىلدان-جىلعا كەڭگە سەرمەتۋگە كۇش سالىنىپ كەلەدى. سوندىقتان سول ءۇشىن قابىلدانعان كەشەندى باعدارلاما يىگىلىكتى ىسكە ۇلكەن قوزعاۋ سالعالى وتىر.
بۇگىندە وبلىستاعى جەتىم بالالار ۇيىندە 4862 جەتكىنشەك ءتاربيەلەنۋدە. ءبىرازى ەرتەڭ ءوز تىرلىكتەرىن وزدەرى كورۋگە كوشۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن الاڭسىز كۇن كەشكەن ورەندەر ومىرىنە قيىندىقتىڭ زورى سوندا تۋىندايتىندىعى جاسىرىن جاي ەمەس. بارىنەن ەڭ قينايتىنى باسپانا ماسەلەسى الدان شىعادى. سونى قازىر 1024 جاس باستان كەشىپ جۇرگەندىگى ءمالىم.
وسىعان بايلانىستى ايماق باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاسالعان ارناۋلى جوسپار بۇل ساناتتاعى قىزدار مەن جىگىتتەردى تۇرعىن ۇيمەن تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. قالالىق, اۋداندىق اكىمدىكتەرگە بيىل ولارعا 301 پاتەر ءبولۋدى قاراستىرۋ تاپسىرىلعان. ونىمەن قوسا قولدانىستاعى 5 بالالار ۇيىنە 4-ءۋى قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇلار قاراعاندىداعى, تەمىرتاۋداعى, جەزقازعانداعى كاسىپتىك مەكتەپتەر جانىنان بوي كوتەرەدى. مۇنىڭ سىرتىندا وبلىس ورتالىعىندا ايماق بويىنشا 200 ورىندىق العاشقى جاستار ءۇيى اشىلادى. وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ەسەنعازى يمانعاليەۆ ءمالىم ەتكەندەي, وعان وتاۋ كوتەرگەن جەتىم وتباسىلار ءبىرىنشى كەزەكتە ورنالاستىرىلادى. ال ءبىراز بولىگىنىڭ جەڭىلدىك جولمەن باسپانالى بولۋلارىنا مۇمكىندىكتەرى دە بار. سونداي-اق ءوز بەتتەرىمەن تابىس تاۋىپ, پاتەر ساتىپ الۋلارىنا تومەن دەڭگەيلى مولشەردەگى نەسيەلىك كومەك بەرۋ جاعى دا ويلاستىرىلعان. ءسويتىپ باعدارلاماعا سايكەس تاياۋداعى ەكى جىلدا 16-23 جاس ارالىعىنداعى سۇيەۋشىسى جوق جاستاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن تۇراقتى, قالعاندارىن ۋاقىتشا تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ورايدا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالارعا قويىلىپ وتىرعان بيىك تالاپ, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك ونىڭ تىندىرىمدى اتقارىلۋىنا يتەرمەلەيتىندىگى انىق ەكەنىن اتاپ وتە المايسىڭ.
جالپى, ساراپشىلار تالداۋىنا قاراعاندا, اسىراۋشىسىنان ايرىلعان بالالاردىڭ 80 پايىزى بىلايشا ايتقاندا ءتىرى جەتىم توپتاعىلار ساناتىنا جاتادى ەكەن, ياعني اكە-شەشەلەرى بولسا دا سونداي كۇيگە ۇشىراعاندار. بالالارى تۇگىل وزدەرى كۇنىن كورۋگە جارامايتىن اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعاندار قاتارى وسپەسە ازايماۋى بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قيىن جاعى. بۇل تۇيتكىل ەسكەرىلمەي جاتقان جوق.ۇلكەندەردىڭ ۇرپاعىنا جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭدىلىق تۇرعىدا نىعايتۋ, مەملەكەتكە ماسىلدىقتىڭ الدىن-الۋ, بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ – وسى باعىتتاعى ءىستىڭ ءبىر قىرى.
قالاي بولعاندا دا تۋعان اتا-اناسىنان مەيىرىم كورمەي, جەتىم قالعان سابيلەر, ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرى, تاعدىر تالكەگىن تارتۋشىلار جاسىتىلمايدى. «ءجۇدەۋ كوڭىل جۇبانىش ىزدەيدى» دەلىنگەن ەمەس پە. اتالعان باعدارلامانىڭ ىزگى ماقساتى دا وسى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتى سوعان جۇمىلدىرىلعان. ءبىر ءتاۋىرى, بۇرىنعىعا قاراعاندا تاعدىرى قيىن جەتكىنشەكتەردى قالىپتى تىرلىككە قوسىپ, ومىردە ءوز ورىندارىن تابۋعا مۇمكىندىك مول. ەندەشە مەملەكەت تاراپىنان تۋعىزىلاتىن جاقسى جاعداي تۇرمىستارىنا تىرەۋ بولارى ءسوزسىز.
ارداگەرلەرگە ايالى الاقان
وبلىستا شىنايى قامقورلىق قۇشاعىنا بولەنۋشىلەر قاتارىنداعى سوعىس, ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ ريزاشىلىعى ەرەكشە. بۇگىنگى بەيبىت ءومىر مەن شات-شادىمان تۇرمىس ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ مۇڭ-مۇددەلەرى, تالاپ-تىلەكتەرى ءاردايىم باستى نازاردا. بىلتىر 35-ءى جاڭا پاتەرلەرگە قونىستانسا, 304-ءنىڭ ءۇيى جوندەلىپ بەرىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە دەمەۋشىلەر ارقىلى ولارعا جالپى سوماسى 146 ميلليون تەڭگەگە بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك جاسالۋى قادىرمەندى قارتتارعا ارنالعان ايالى الاقاننىڭ ايعاعى. 388 قارتقا ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرىلدى.كوممۋنالدىق تولەمدەردەن بوساتۋ ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
ارداگەرلەردى جاقىندا وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆ تاعى ءبىر جىلى حابارمەن قۋانتىپ تاستادى. جۇمىس ىستەۋگە كىرىسكەن سوعىس ارداگەرلەرىنە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ وبلىستىق ورتالىعىنىڭ بۇدان بىلاي ەسىگى اشىق. الداعى ايدا ستاتسيونارلىق ەمدەلۋشىلەرگە مەديتسينالىق كەڭەس بەرەتىن مەكەمە قۇرىلماق.
بيىلعى جەڭىس كۇنى مەرەكەسى ادەتتەگىدەي كوبىنىڭ ەسىندە قالادى. مايدانگەرلەرمەن بىرگە تىل ەڭبەككەرلەرىنە 90 ميلليون تەڭگەگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى. بۇل ارقايسىسىنا 50 مىڭ تەڭگەدەن سىياقى بەرىلەدى دەگەن ءسوز. ەسكى, قولايسىز ۇيلەرىن جاڭا پاتەرلەرگە اۋىستىراتىندار جىلداعىداي از بولمايدى. 200-ءى جاز ايلارىندا ەلىمىزدەگى بەلگىلى ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلەتىندىگىن قۋانىشپەن قارسى الىپ وتىر.
ايقىن نەسىپباي.
قاراعاندى.