الماتىدا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا «ورتالىق ازيا: جاڭا تاريحتىڭ جيىرما جىلى» اتتى سەمينار بولىپ ءوتتى. قازاقستاندىق-رەسەيلىك ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بولعان بۇل جيىندا وعان قاتىسۋشىلار, نەگىزىنەن العاندا ورتالىق ازياداعى بۇگىنگى احۋال جانە قول جەتكەن جەتىستىكتەر مەن ورىن الىپ وتىرعان كۇردەلىلىكتەر توڭىرەگىندە وي ءبولىستى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك جانە تاۋەلسىز عىلىمي-ساراپتامالىق قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى, رەسپۋبليكانىڭ, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەسىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىكتەر مەن بۇل ايماقتاعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ كەلەشەگى تۋرالى دا كەڭىنەن ءسوز قوزعادى.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات سۇلتانوۆ «ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتىپ, دامىتۋدىڭ قاجەتتىگى» تۋرالى ءوز سوزىندە اتاپ كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى, شىن ءمانىسىندە دە ومىرلىك ماڭىزى بار وزەكتى ماقساتتاردىڭ ءبىرى, ويتكەنى, بۇل ايماقتا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
– جاسىراتىنى جوق, ورتالىق ازياداعى ەڭ ماڭىزدى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – يسلام دۇشپاندارىنا قارسى كۇرەس ۇرانىن ۇستانعان راديكالدىق يسلامدىق ۇيىمداردىڭ قارقىن الۋى بولىپ تابىلادى. قىرعىزستان مەن تاجىكستانداعى اۋىر جاعداي, اۋعانستانداعى سوعىس جانە وزگە دە كۇردەلىلىكتەر الاڭداتۋشىلىق تۋعىزباي قويمايدى. قازىرگى كەزەڭدە بىزگە كوشپەندىلەردىڭ وركەنيەتىن – ءنوماديزمدى وقىپ-ۇيرەنۋگە, زەرتتەۋگە باستى نازار اۋدارۋ قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تۇركىستان قالاسىندا قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى كەزىندە «قازاقستان ءوزىنىڭ دامۋ جولىمەن ءجۇرۋگە ءتيىستى جانە ءوزىنىڭ سان عاسىرلار بويى قاستەرلەگەن داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋى قاجەت», دەدى.
ەلباسى بۇل جۇزدەسۋدە سونداي-اق, «مەنىڭ ءوزىم ستۋدەنت قىزدار مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ, اسىرەسە, پارانجا نەمەسە حيدجاب كيىپ جۇرۋىنە مۇلدەم قارسىمىن. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىندا پارانجا كيۋ ەشقاشان جانە مۇلدەم بولماعان. سوندىقتان دا اقيقات پەن كۇشتەپ ماجبۇرلەۋدىڭ, ەلىكتەۋدىڭ اراسىن ايىرۋدىڭ وزەكتىلىگىن» دە تىلگە تيەك ەتتى. شىندىعىندا دا, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وزىق مادەنيەتى, قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپتارى مول, دەدى بولات سۇلتانوۆ.
عىلىمي فورۋمدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرىپ, جاھاندانعان الەمدە ءوز ورنىن ايقىنداۋ ءۇشىن وتكەن جيىرما جىل ءبىرشاما, انىعىراق ايتقاندا, جەتكىلىكتى مەرزىم ەكەندىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ءماسەلەن, بۇل ايماقتاعى ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ دامۋ جولىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي قايتا قۇرۋ مازمۇنىن دا انىقتاۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىباي ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكانىڭ ايماقتىق ساياساتى توڭىرەگىندە بىرقاتار ناقتى مالىمەتتەر دە كەلتىردى.
– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان مەن تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرىنە رەسمي ساپارىنىڭ جانە بۇل ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قايتارا ساپارلارىنىڭ ناتيجەلەرى مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتا جاڭا ءارى تىڭ ۇردىستەردىڭ ايقىندالا باستاعانىن كورسەتەتىنى ءسوزسىز. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتاتىن ءجايت, قازاقستان قىرعىزستانداعى ەڭ ءىرى ينۆەستور بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, ەلىمىز 2008 جىلى قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا 334,3 ميلليون دوللار كولەمىندە (نەمەسە قىرعىزستان ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 51,5 پايىزى) ينۆەستيتسيا سالدى. جىل باسىنان بەرى ەلىمىز كورشىلەس ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق باعدارلامانى جاساۋعا كىرىسىپ كەتتى. قازاقستان وزبەكستان ەكونوميكاسىندا ونىڭ نەگىزگى ساۋدا ءارىپتەستەرىنەن (رەسەي, قىتاي) كەيىن ءۇشىنشى ورىندى يەلەنۋدە, – دەدى قايرات سارىباەۆ.
«ورتالىق ازيا: جاڭا تاريحتىڭ جيىرما جىلى» عىلىمي فورۋمىنا جينالعاندار م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆتىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلە جونىندەگى تۇجىرىمىن ۇلكەن ىنتامەن تىڭدادى.
قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ايماقتىق ساياساتى ءوزارا سەنىمدى نىعايتىپ, ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالۋدا. ءويتكەنى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى تۇراقتىلىق پەن ونىڭ ودان ءارى ءوركەندەۋىنىڭ باستى كىلتى, باستى ءمۇمكىندىك تە وسى ىقپالداستىققا تاۋەلدى.
باقىت بالعارينا.
الماتى.