(«ەگەمەن قازاقستان», 09.02.11.)
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 9 اقپان كۇنگى سانىنا جاريالانعان ك.الپەيىسوۆانىڭ «ۇل» دەگەن ماقالاسىن ەرەكشە تولقىپ, تەبىرەنىپ وقىدىم. اۆتور وتە وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعان ەكەن – ءار ءسوزىنىڭ استارىندا شىندىق جاتىر. ەرلەردىڭ ءىرى بولۋى, ءمارت بولۋى, ءبارى-ءبارى ءبىلىم مەن تاربيەگە بايلانىستى. ايەلىم ۇل تۋدى دەپ دالباقتاماي, سول ۇلدى ءوز ونەگەسىمەن ءوسىرۋ قاجەتتىگىن ەڭ الدىمەن ەر ازامات ۇعۋى كەرەك. اكەسى «وق جونۋدى» ۇيرەتپەگەن ۇيلەردەن شەگە قاعۋدى بىلمەيتىن ۇلدار شىعادى. ەر بالانى شاڭىراق يەسى دەپ اسپەتتەيمىز, بىراق ولاردىڭ شىن مانىندە شاڭىراق يەسى بولىپ قالىپتاسۋىنا ءمان بەرمەيتىنىمىز راس. كوبىسى ءسوز جۇزىندە عوي ءبىزدىڭ قازاقتا. بالانى ەڭبەككە تاربيەلەۋ كەرەكتىگىن, ءبىر ماماندىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاتۋدى ەستەن شىعارىپ, ماسەلە ۋشىققان كەزدە سان سوعامىز.
جومارت قازىبەك ۇلى. سەمەي.
* * *
اۆتور كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى بار. قازاق باسقادان كەم قالماسىن دەپ اقىلى وقۋعا ۇلدارىن دا بەرەدى. ۇلدار وقۋدان گورى سول وقۋىنا تولەيتىن اقشاسىن, ەمتيحانداردا «رازۆود» جاسايتىن پارالارىن تابۋ ءۇشىن ساباققا بارماي قاشىپ-پىسىپ جۇمىس ىستەيدى. بۇل اۋىلدان كەلگەن ۇلداردىڭ دا, قىزداردىڭ دا باسىندا بار. سوندىقتان اۆتور ايتقان قاتىرما قاعازى قولىندا بار بالالار دا ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا تۇرا الماي, تۇرسا جۇمىس ىستەي الماي, ديپلومى بار تاكسيست, كۇزەتشى نە اۋلا سىپىرۋشى بولىپ جۇرەدى. مۇنداي دا پروبلەما بار.
بۇعان قوسا مال تابۋعا جاراپ جاتقان شاشتاراز, اسپاز, ەلەكتريك, سانتەحنيك, ت.س.س. جۇمىستاردى مەنسىنبەي جۇرگەن قازاقتاردىڭ جالعان نامىسقويلىعىنان وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, قىتايلاردىڭ بيزنەسى گۇلدەنىپ, وزدەرىنەن جۇمىس تابا الماعاندار ەلىمىزدى راحاتتانا جەرسىنىپ جاتقان جوق پا؟ سولاردىڭ جوعارى ءبىلىمى دە جوق. ادام اي سايىن ءبىر رەت شاشىن ءجوندەتەتىنى بەلگىلى عوي, سوندىقتان تۇراقتى بيزنەس دەپ تۇرىك جاستارى شاشتاراز ماماندىعىن تاڭداپ الادى ەكەن. بايقاعان شىعارسىزدار, قازىر استانا مەن الماتىداعى تۇرىكتەر اشقان شاشتارازداردان اياق سۇرىنەدى.
ۆوكزالداعى ماشينالار قوزعالىسىن رەتتەپ جۇرگەن قازاق جىگىتتەرىن ۇيرەتسە, سول ونەرگە يكەمى بارلارىن باۋلىسا, زۆەرەۆ بولىپ كەتە قويماسا دا وتباسىنىڭ نان پ ۇلىن تابۋعا جارار ەدى عوي.
ايتا بەرسە, كوپ ماسەلە بار. ءبىر ماقالانىڭ ءوزى تەك ءبىر ادامنىڭ قانشاما ويىن قوزعاپ وتىر. ال ونى وقىعان قانشاما قازاق تولعانىپ جاتقان بولار. سوندىقتان قازاقتاردىڭ, اسىرەسە وسى جۇمىستى اتقارۋ تاپسىرىلىپ, سوعان ءتيىستى اقى الىپ وتىرعان ادامداردىڭ ىسكە كوشۋى ءۇشىن مۇنداي ماقالالار لەك-لەگىمەن بولۋى كەرەك نەمەسە ءماسەلەنىڭ دايىن رەتسەپتىن جازىپ كورسەتەتىن (الگى شەتەلدەگىلەرشە شاگ پەرۆىي..., شاگ ۆتوروي دەپ) جولنامالار وتە قاجەت.
گازەتتە مۇنداي وزەكتى ماسەلەنىڭ كوتەرىلۋى ادامداردى قوعامداعى پروبلەمالارعا بەيتاراپ بولماۋعا ۇيرەتەدى. سوندىقتان وسى باعىتتاعى تاربيەلىك ءمانى زور, ويلى ماقالالاردى ۇنەمى كۇتىپ جۇرەمىز.
ساندۋعاش اۋباكىروۆا. الماتى.
* * *
ماقالا «ۇل» دەپ اتالعانىمەن, ونىڭ ونە بويىندا ۇل-قىز دەپ بولىنبەگەن بۇكىل ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق جاتىر. ۇلدىڭ وقىماۋى, زامانىنا ساي تاربيە الماۋى وقىعان قىز بالالاردىڭ ولاردى مەنسىنبەۋىنە, ال بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە كارى قىزداردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعاتىنى راس. قازىر مۇنداي وتىرعان قىزداردان تۇتاس ءبىر ارميا جاساقتاۋعا بولاتىن شىعار. بىراق سوندا دا مەن ءبىلىم-بىلىگى وزىنە ساي ەمەس نادانعا شىققانشا وسىلاي وتىرعاندارى دۇرىس پا دەپ ويلايمىن بۇگىندە.
مەنىڭ قىزىم اۆتور ايتقانداي, «قاتىرما قاعازى» بولا تۇرا, «ۇناتتىم» دەپ قوياردا قويماي وقىماعان جىگىتكە تۇرمىسقا شىقتى. كۇيەۋ بالانى نامىستانىپ, ايەلىنەن قالىسپاۋعا تىرىسىپ, سىرتتاي وقۋعا تۇسەتىن شىعار دەپ ويلاعانمىن. ءبارى كەرىسىنشە بولدى. قىزدىڭ «وقىساڭشى» دەگەن سوزىنەن استار ىزدەپ, «مەنسىنبەيسىڭ بە؟» دەپ اكىرەڭدەپ شىققانىن قايتەرسىڭ. اۋىلدا جۇرتتىڭ توڭازىتقىش, تەلەۆيزورلارى كۇيىپ كەتىپ جاتادى, تىم قۇرىسا سونىڭ وقۋىن وقىساڭشى دەپتى بىردە قىزىم وعان. سول كۇنى «وقىمىستى باي كەرەك بولسا, بار تاۋىپ ال» دەپ ۇيىنەن قۋىپ جىبەرىپتى.
قازىر قىزىم ۇيدە, جۇمىسقا تۇردى. ونىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتكەن جان ءالى اكە-شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىنا جارماسىپ, قىزىعىن كورىپ, ويسىز ءجۇر. وسى وقيعادان بەرى اينالامىزداعى جاستارعا زەر سالىپ قارايتىن بولدىم. تۋىستارىمىزدىڭ ۇساق-تۇيەك جۇمىس ىستەيتىن جاس بالالارى كوپ, قاراپ تۇرسام, وقۋعا ىنتالارى جوق. نەگە وقىمايسىڭدار دەسەم, بىرەۋلەرى قىزىق ەمەس دەيدى, ەندى بىرەۋلەرى بۇل وقۋلاردى بىتىرگەنمەن, ءبارىبىر جۇمىس تابا المايسىڭ دەيدى. سوعان قاراپ بىزدە جۇمىسقا تالاسا-تارماسا الاتىنداي ەتىپ ءبىلىم بەرۋىمىز, ال ول ءۇشىن وقۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن.
ءشامشيا. جامبىل وبلىسى.
* * *
ءبىزدىڭ بايىرعى داستۇرىمىزدە اسىرەسە, ەر بالانىڭ تاربيەسىنە دەن قويعان, سەبەبى قازاقتىڭ پايىمى بويىنشا ايەل ادام وشاق باسىن ساقتاۋشى, شاڭىراقتى كوركەيتۋشى, بەرەكەسىن اسىرۋشى بولسا, ەر ادام سول شاڭىراقتىڭ كوركەيۋىن, تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋشى, سول ارقىلى بۇكىل ەلدىڭ, حالىقتىڭ وركەندەۋىنىڭ كەپىلى بولعان. سوندىقتان اتام قازاق ۇلدى وسى باعىتتا ءتاربيەلەگەن, ۇلعا ءبىلىم-بىلىك بەرۋگە تىرىسقان, سەبەبى دۇرىس ءتالىم-تاربيە العان ۇل بولسا, ول قىزدى (اناسىن, ايەلىن, پەرزەنتىن) دالادا قالدىرمايدى, جەتەلەپ ءجۇرىپ, جەتكىزەدى بيىكتەرگە.
ماقالا سوڭىندا جاسالعان ءتۇيىننىڭ ءمان-ماعىناسى وتە تەرەڭ. بۇل جەردەگى اڭگىمە قىز بالانى وقىتپا, ۇل بالانى وقىت دەگەندە ەمەس, قىزدى دا, ۇلدى دا بىردەي تاربيەلەپ, وقىتىپ, اياعىنا تۇرعىزۋ كەرەك, بىراق ۇل بالانى ءتاربيەلەۋگە باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز سونداي – ايەل ەرگە قارايتىن ەلمىز دەيدى اۆتور. ءبىز ۇلدارىمىزدى ەرتەڭ اتا-انانىڭ دا, باۋىرىڭنىڭ دا, ءوز وتباسىڭنىڭ دا قامقورشىسى, تىرەگى بولاسىڭ, ەندەشە وقىساڭ, دۇرىس ءبىلىم مەن ونەگە الساڭ عانا ونى قامتاماسىز ەتە الاسىڭ دەپ ءتاربيەلەۋىمىز كەرەك. سەبەبى, وقىعان ادام وتباسىن بار جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى, ءوز بالالارىن تاربيەلەۋ ىسىندە, ءتىپتى ءسابي كەزىندە ويىنشىقتار ساتىپ العاندا دا ونىڭ تانىمدىق, بالانىڭ وي ءورىسىن دامىتاتىن جاقتارىنا باسا نازار اۋدارادى.
ال ءوز نانىمدى ءوزىم تاۋىپ جەيمىن دەگەن ويمەن بازاردا, ۆوكزالداردا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇك تاسۋدان قولى بوسامايتىن ادامنىڭ بالالارىنا ءتيىستى دەڭگەيدە تاربيە بەرەتىنى ەكىتالاي: جاعدايى دا جوق, قولىنان دا كەلمەيدى. مەن ءوز نانىن ءوزى تاۋىپ جەيتىن ادام دەپ بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن, ءوز نانىن ادال ەڭبەكپەن تاۋىپ جەيتىن بولسا دا جامان ەمەس قوي. وكىنىشتىسى, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن نەمەن اينالىساتىنىن بىلمەي, اتا-اناسى مەن تۋعان تۋىستارى بولسا, سولارعا ماسىل, باس اۋرۋى بولىپ, ىشىمدىككە سالىنىپ جۇرگەن جاس جىگىتتەردى قازىر اۋىلدا دا, قالادا دا تىم ءجيى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. بۇل ءبىزدىڭشە ەلدىڭ, حالىقتىڭ بولاشاعى, ۇلتتىڭ گەندىك قورى (گەنوفوند) ءۇشىن وتە قاۋىپتى.
قازىرگى كەزدە گەندەر دەگەندى ءجيى ناسيحاتتاۋدامىز. بىزدىڭشە, گەندەردىڭ ءوزىن ەر ادام ىلگەرىلەتۋ كەرەك, ايەلدىڭ بىلگەنىن كەڭەيتىپ, بىلمەگەنىن ۇيرەتىپ, ساياسي قىزمەتتە دە, بيلىككە جەتۋدە دە نازىك جانداردى بارىنشا قولداۋى قاجەت. بۇل ەر ادامنىڭ قولىمەن جاسالۋعا ءتيىس ءىس. ايەل ادام ەر اداممەن تالاسقا تۇسپەي, ەر ادامدى قۇرمەتتەپ, سىيلاۋى كەرەك, ال ەر ادام سول سىي-سىياپاتقا لايىق بولۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ءدىلىمىز وسىنداي. ال قازىرگى زامان تالابى وسى دەپ ايەل ادامدى جاساندى تۇردە كوتەرە بەرسەك, وندا 20-30 جىلدان كەيىن «گەندەرىمىز» كەرىسىنشە ناتيجە بەرەر, ءسويتىپ, بەلسەندى ەرلەرگە تاپشى بولىپ قالارمىز, سەبەبى قىزدار قاۋىمى وتە پىسىق, بىلىمگە قۇشتار, العىر كەلەدى. ال جىگىتتەرىمىزدى ءبىز قازىر ىنجىقتاۋ عىپ ءوسىرىپ جاتقان سياقتىمىز.
گۇلنار كامەشەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. استانا .
* * *
ماقالادا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنى بۇگىنگى قوعامدا دەرتكە اينالىپ كەلە جاتقان قۇبىلىس دەر ەدىم. ەگەر قازىر ءبىر داۋاسى تابىلماسا, كۇنى ەرتەڭ سالدارىن تارتاتىن شىعارمىز. اۋىلداعى ۇلدارىمىزدى وقىتپاي, قالاداعى ۇلدارىمىزدى قىز سياقتى وبەكتەپ, ۇرپاعىمىزدى ۇساقتاتىپ, توعىشار, ماسىل ەتىپ العانىمىزدى ءوزىمىز دە بىلمەي قالعاندايمىز. ارينە, وقىمىستى, زيالى, مادەنيەتتى جاستارىمىز بار, بىراق جالپى كوپپەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ ۇلەسى تىم از. ءوز ورتامىزدا وسى ماسەلەنى تالقىلاپ, ءبىراز نارسەنىڭ باسىن اشقاندايمىز.
وتباسى تۇگىل, ءوز باستارىن اسىراي الماي جۇرگەن جاستار كوپ. ءبىر جاعىنان زامان قىسپاعىنا السا, ەكىنشى جاعىنان وزدەرىنىڭ ءبىلىمسىز, بىلىكسىزدىكتەرى دە كەدەرگى كەلتىرۋدە ولارعا. زامان اۋىرتپالىقتارىن كوپپەن بىرگە كورەر, ال ءبىز, اتا-انالار, باياعىشا «ۇكىمەت پەن پارتياعا» يەك ارتا بەرمەي, ۇلدارىمىزدى تىم بولماسا ءبىلىم الىپ, كاسىپ يگەرۋگە باۋلۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن تاپ وسى قازىرگىدەي سەزىنبەگەن بولارمىن.
بورانعالي ىزەتقاليەۆ. باتىس قازاقستان وبلىسى.
* * *
ك.الپەيىسوۆانىڭ وسى گازەتتە بۇرناعى جىلى جاريالانعان « ۇلىڭ داراقى, قىزىڭ سوراقى بولسا» دەگەن ماقالاسىن وقىعان ەدىم. وسى جولى دا ول ەلەۋلى, جاندى ءماسەلەگە ءۇڭىلىپتى, ۇساقتاپ بارا جاتقان ەرلەر پروبلەماسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە عوي. جابۋلى قازان جابۋىمەن قالسا, تالاي شاڭىراق شايقالىپ, قىزدار باسقا ۇلتتاردى تاڭداپ, ۇلتتىق قالىپتاسۋ اۋىلى الىستاپ كەتەرى ءسوزسىز. بۇل ماقالا – سودان ساقتاندىرىپ قاعىلعان دابىل سياقتى.
الما بيماعامبەتوۆا, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. جەزقازعان.
* * *
اۆتوردىڭ ءبىز سياقتى «وقىپ-وقىپ, وتىرىپ قالعان» سىڭلىلەرىنە ايتار استارلى ويىن ۇقتىم. بىراق, امال قانشا, سونى جىگىتتەر قاۋىمى ۇقپاي ما دەپ قورقامىن. وعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. الماتى تروللەيبۋستارىندا جىگىتتەردى تروللەيبۋس جۇرگىزۋشىلىگىنە وقۋعا شاقىراتىن حابارلاندىرۋلاردىڭ ءىلىنىپ تۇرعانىنا ءبىر جىلدان استى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ ايلىعى دا ءتاپ-ءتاۋىر ەكەن, تۇراقتى تۇرۋعا جاتاقحانا دا بەرىلەتىن كورىنەدى. ءسوز سالىپ جۇرگەن بويى سۇڭعاق, ءتۇرى كوركەم, بىراق يگەرگەن كاسىبى جوق جىگىتكە سول حابارلاندىرۋدى كورسەتتىم. ات-تونىن الا قاشتى. «سارىلىپ, ايلىق كۇتىپ جۇرەم بە سول» دەيدى. ال ءوزى تسۋم-نىڭ قاسىندا «ستويانششيك» بولىپ نان تابادى, كۇندەلىكتى تاپقانى قولىنا تۇسەتىن بولعان سوڭ, قالتاسى بوس بولمايتىنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى, اتا-اناسى دا وسى جۇمىسىن قولايلى كورەتىن كورىنەدى. سول كىسىلەرگە وقىتسا عوي وسى ماقالانى...
اقمارال. الماتى.
* * *
ەلى ءسۇيىپ وقيتىن «ەگەمەنگە» كامال الپەيىسوۆانىڭ «ۇل» دەپ اتالعان ويتولعاعى شىقتى (09.02 2011). پارلامەنت ءماجىلىسىندەگى ارىپتەستەرى قولدان-قولعا وتكىزىپ, وقىپ شىقتىق. سودان پىكىرتالاستىق, وي ءبولىستىك. بۇل – وي عانا ەمەس, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاۋ. ەركەكتەردى قورعاۋ. ءدال وسى ماسەلە ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدى تولعاندىرىپ ءجۇرگەنىمەن كامالعا ۇقساپ جازىپ تاستاپ, وقىرمانعا ۇسىنۋعا باتىلىمىز جەتپەگەن.
ەركەك بالانى وقىتۋدى قولداۋشىنىڭ ءبىرى – مەن. اۋىلعا بارعاندا «ۇلدارىم كەتپەن شاپسا دا كۇن كورەدى, مىنا قىزىم وقىسىن» دەيتىن اعايىندارعا «ەر بالالارىڭدى وقىتىڭدار, سولار ءوسسىن, مارتەبەلى بولسىن. سوندا ەلىمىز دە وركەندەيدى, قىزداردىڭ دا باعى اشىلادى», – دەيتىنمىن. ءبىراز ەر بالالاردىڭ وقۋعا ءتۇسىپ, قىزمەتكە ءىلىنىپ كەتۋىنە كومەگىم دە تيگەن. ەندى وسى جايتتى اتا-انالار تەرەڭدەپ ويلاسا ءجون بولار ەدى.
ساۋلە دوسجانوۆا, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.